නියු යනු ටොන්ගා හි නැගෙනහිරින් දකුණු පැසිෆික් සාගරයේ කිලෝමීටර් 261.46 (වර්ග සැතපුම් 100.95) ක උසකින් යුත් කොරල් පරයකි. සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය තුළ බාහිර කොරල් පර තුනක් ඇති අතර, එයට භූමි ප්රදේශයක් නොමැත:
- බෙවරිජ් පරය, කිලෝමීටර් 240 (සැතපුම් 150) ගිනිකොන දෙසින්, අඩු වඩදියකදී ජලයෙන් යට වූ ඇටෝල් වියළී යයි, කිලෝමීටර් 9.5 (සැතපුම් 5.9) උතුර-දකුණ, කිලෝමීටර් 7.5 (සැතපුම් 4.7) නැගෙනහිර-බටහිර, මුළු භූමි ප්රමාණය කිලෝමීටර් 56 (වර්ග සැතපුම් 22), භූමි ප්රදේශයක් නොමැත, කලපුව මීටර් 11 (අඩි 36) ගැඹුරකින් යුක්ත වේ.
- ඇන්ටියෝප් පරය, ඊසාන දෙසින් කිලෝමීටර 180 (සැතපුම් 110), විෂ්කම්භය මීටර් 400 (අඩි 1,300) ක් පමණ වන අතර අවම ගැඹුර මීටර් 9.5 (අඩි 31) කි.
- හරාන් පරය (හරන්ස් පරය ලෙසද හැඳින්වේ), කිලෝමීටර 294 (සැතපුම් 183) ගිනිකොන දෙසින් පිහිටා ඇත.
මේවාට අමතරව, ඇල්බට් මේයර් පරය (කිලෝමීටර 5 (සැතපුම් 3.1) දිග සහ පළල, අවම ගැඹුර මීටර් 3 (අඩි 9.8), කිලෝමීටර 326 (සැතපුම් 203) නිරිත දෙසින් පිහිටා ඇත) නියු විසින් නිල වශයෙන් ප්රකාශ කර නොමැත; තවද, හේමෙට් පාෂාණ (කිලෝමීටර 1,273 (සැතපුම් 791) නැගෙනහිර-ගිනිකොන දෙසින්) පැවතීම සැක සහිතය.
නියු යනු ලොව විශාලතම කොරල් දූපත් වලින් එකකි. මෙම භූමි ප්රදේශය වෙරළ තීරය දිගේ බෑවුම් සහිත හුණුගල් කඳු බෑවුම් වලින් සමන්විත වන අතර මධ්යම සානුවක් මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 60 ක් (අඩි 200) පමණ උසට නැඟී ඇත. කොරල් පරයක් දිවයින වටා ඇති අතර, කොරල් පරයේ ඇති එකම ප්රධාන බිඳීම මධ්යම බටහිර වෙරළ තීරයේ, අගනුවර වන ඇලෝෆිට ආසන්නව පිහිටා ඇත. වෙරළ ආසන්නයේ හුණුගල් ගුහා ගණනාවක් දක්නට ලැබේ.
දිවයින දළ වශයෙන් ඕවලාකාර හැඩයකින් යුක්ත වන අතර (විෂ්කම්භය කිලෝමීටර 18 ක් පමණ), විශාල බොක්ක දෙකක් බටහිර වෙරළ තීරයට යොමු කරයි, මධ්යයේ ඇලෝෆි බොක්ක සහ දකුණේ ඇවටේල් බොක්ක. මේවා අතර හලගිගි පොයින්ට් හි ප්රොමොන්ටරිය ඇත. කුඩා අර්ධද්වීපයක් වන ටෙපා පොයින්ට් (බ්ලෝහෝල් පොයින්ට්) නිරිත දෙසින් ඇවටේල් ජනාවාසයට ආසන්නව පිහිටා ඇත. ජනගහනයෙන් වැඩි දෙනෙක් බටහිර වෙරළට ආසන්නව, අගනුවර වටා සහ වයඹ දෙසින් ජීවත් වෙති.
භූ විද්යාව
සමහර නියු පස භූ රසායනිකව ඉතා අසාමාන්යයි. ඒවා යකඩ සහ ඇලුමිනියම් ඔක්සයිඩ් (ඔක්සිසෝල්) සහ රසදිය ඉහළ මට්ටමක පවතින අතිශයින් කාලගුණික නිවර්තන පස් වන අතර ඒවායේ ඉහළ මට්ටමේ ස්වාභාවික විකිරණශීලීතාවයක් අඩංගු වන අතර තෝරියම්-230 සහ ප්රොටැක්ටීනියම්-231 ක්ෂය වීමේ දාමයන් මෙහෙයවයි. මෙම මූලද්රව්ය ව්යාප්තිය ස්වභාවිකවම ඉතා ගැඹුරු මුහුදු පත්ලවල දක්නට ලැබේ, නමුත් භූ රසායනික සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ මෙම මූලද්රව්යවල මූලාරම්භය කොරල්වල අධික කාලගුණික තත්ත්වය සහ වසර 120,000 කට පෙර කෙටි මුහුදු ජලයෙන් යටවීම බවයි. මෘදු ගිනිකඳු තාපය සිදුරු සහිත කොරල් හරහා ගැඹුරු මුහුදු ජලය ඉහළට ඇද ගන්නා අන්තරාසර්ග ඉහළට නැගීම නිසැකවම දායක වේ.
විකිරණශීලීතාවයෙන් හෝ අනෙකුත් අංශු මාත්ර මූලද්රව්යවලින් සෞඛ්යයට අහිතකර බලපෑම් කිසිවක් පෙන්නුම් කර නොමැති අතර, ගණනය කිරීම්වලින් පෙනී යන්නේ ජනගහනය තුළ විකිරණශීලීතාවයේ මට්ටම බොහෝ විට අනාවරණය කර ගැනීමට නොහැකි බවයි. මෙම අසාමාන්ය පස පොස්පේට් වලින් ඉතා පොහොසත් නමුත් එය ශාක වලට ප්රවේශ විය නොහැක, එය යකඩ පොස්පේට් හෝ ක්රැන්ඩලයිට් ඉතා දිය නොවන ආකාරයෙන් පවතී. නිව් කැලිඩෝනියාව අසල ලිෆෝ සහ මාරේ සහ සොලමන් දූපත් වල රෙනෙල් හි සමාන විකිරණශීලී පස් පැවතිය හැකි යැයි සැලකේ, නමුත් වෙනත් ස්ථාන නොදනී.
දේශගුණය
කොප්පන් දේශගුණික වර්ගීකරණයට අනුව දිවයිනේ නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයක් (Af) ඇති අතර එය වසර පුරා ඉහළ උෂ්ණත්වයන් සහ වර්ෂාපතනයකි. සැබෑ තෙත් හෝ වියළි සෘතු නොමැති වුවද, ඔක්තෝබර් සිට මැයි දක්වා සැලකිය යුතු ලෙස තෙත් කාලයක් පවතී.
| ඇලෝෆි සඳහා කාලගුණ දත්ත | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| මාසය | ජන | පෙබ | මාර් | අප්රි | මැයි | ජුනි | ජූලි | අගෝ | සැප් | ඔක් | නොවැ | දෙසැ | වසර |
| වාර්තාගත ඉහළම °C (°F) | 38 (100) | 38 (100) | 32 (90) | 36 (97) | 30 (86) | 32 (90) | 35 (95) | 37 (99) | 36 (97) | 31 (88) | 37 (99) | 36 (97) | 38 (100) |
| මධ්යන්ය දෛනික උපරිමය °C (°F) | 28 (82) | 29 (84) | 28 (82) | 27 (81) | 26 (79) | 26 (79) | 25 (77) | 25 (77) | 26 (79) | 26 (79) | 27 (81) | 28 (82) | 27 (81) |
| දෛනික සාමාන්යය °C (°F) | 26 (79) | 27 (81) | 26 (79) | 25 (77) | 25 (77) | 23 (73) | 22 (72) | 23 (73) | 23 (73) | 24 (75) | 25 (77) | 26 (79) | 25 (77) |
| මධ්යන්ය දෛනික අවමය °C (°F) | 23 (73) | 24 (75) | 24 (75) | 23 (73) | 22 (72) | 21 (70) | 20 (68) | 20 (68) | 21 (70) | 21 (70) | 22 (72) | 23 (73) | 22 (72) |
| වාර්තාගත අවම °C (°F) | 20 (68) | 20 (68) | 20 (68) | 14 (57) | 15 (59) | 13 (55) | 11 (52) | 9 (48) | 15 (59) | 15 (59) | 11 (52) | 17 (63) | 9 (48) |
| සාමාන්ය වර්ෂාපතනය mm (inches) | 261.6 (10.30) | 253.6 (9.98) | 305.6 (12.03) | 202.6 (7.98) | 138.2 (5.44) | 88.9 (3.50) | 96.4 (3.80) | 105.8 (4.17) | 102.4 (4.03) | 123.8 (4.87) | 145.5 (5.73) | 196.2 (7.72) | 2,018.4 (79.46) |
| Source: Weatherbase | |||||||||||||
පරිසරය
නියු "හරිත වර්ධනයේ" ප්රතිපත්තියක් අනුගමනය කිරීමට උත්සාහ කරයි. නියු දූපත් කාබනික ගොවීන්ගේ සංගමය දැනට බහුපාර්ශ්වික පාරිසරික ගිවිසුමකට (MEA) මග පාදමින් සිටී. 2020 වන විට නියු ලොව ප්රථම පූර්ණ කාබනික ජාතිය බවට පත් කිරීම සඳහා කැපවී සිටී.
කුඩා ජනගහනය සහ යුරෝපීය සංගමයේ සහාය ඇතිව 833 kW සිට 1MW දක්වා පොසිල ඉන්ධන මත පදනම් වූ ජනන ධාරිතාව හේතුවෙන් නියු දැනට ලෝකයේ ඉහළම ඒක පුද්ගල හරිතාගාර වායු විමෝචන අනුපාතවලින් එකක් වුවද, 2025 වන විට පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන් 80% ක් භාවිතා කිරීමට නියු ඉලක්ක කරයි.
2009 ජූලි මාසයේදී, සූර්ය පැනල පද්ධතියක් ස්ථාපනය කරන ලද අතර, නියු ජාතික විදුලිබල ජාලයට 50 kW පමණ එන්නත් කරන ලදී. මෙය සාමාන්ය 833 kW විදුලි නිෂ්පාදනයෙන් නාමිකව 6% කි. සූර්ය පැනල නියු උසස් පාසලේ (20 kW), නියු විදුලි සංස්ථා කාර්යාලයේ (1.7 kW) සහ නියු ෆූ රෝහලේ (30 kW) ඇත. EU අරමුදල් සපයන ජාලක සම්බන්ධිත ප්රකාශ වෝල්ටීයතා පද්ධති REP-5 වැඩසටහන යටතේ සපයනු ලබන අතර මෑතකදී නියු විදුලි සංස්ථාව විසින් උසස් පාසලේ සහ විදුලි බලාගාර කාර්යාලයේ වහලවල් මත සහ රෝහල ඉදිරිපිට බිම සවිකර ඇති ආධාරක ව්යුහයන් මත ස්ථාපනය කරන ලදී. ඒවා NPC විසින් නිරීක්ෂණය කර නඩත්තු කරනු ලැබේ.
2014 දී, නියු ජාතික විදුලිබල ජාලයට අතිරේක සූර්ය බලශක්ති ස්ථාපනයන් දෙකක් එකතු කරන ලදී. එකක් ජපානයේ PALM5 යටතේ අරමුදල් සපයන ලද අතර එය ටුයිලා බලාගාරයෙන් පිටත පිහිටා ඇත; මෙතෙක්, මෙය පමණක් බැටරි ගබඩාවක් ඇත. දෙවන බලාගාරය යුරෝපීය සංගමයේ අරමුදල් යටතේ පවතී; එය නියු ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපළ පර්යන්තය ඉදිරිපිට පිහිටා ඇත.
2023 දී, නියු සහ දේශගුණික විපර්යාසවලින් අවදානමට ලක්ව ඇති අනෙකුත් දූපත් රාජ්යයන්හි (ෆීජි, සොලමන් දූපත්, ටුවාලු, ටොංගා සහ වනුවාටු) රජයන් "ෆොසිල ඉන්ධන රහිත පැසිෆික් කලාපයකට සාධාරණ සංක්රාන්තියක් සඳහා පෝර්ට් විලා ඇමතුම" දියත් කළ අතර, පොසිල ඉන්ධන ක්රමයෙන් ඉවත් කිරීම; පුනර්ජනනීය බලශක්තියට "වේගවත් හා සාධාරණ සංක්රාන්තියක්"; සහ පරිසර විනාශයේ අපරාධ හඳුන්වා දීම ඇතුළුව පාරිසරික නීතිය ශක්තිමත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.
2022 දී, නියු එහි සම්පූර්ණ EEZ සමුද්ර උද්යානයක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කළ නමුත්, එම ප්රකාශය ක්රියාත්මක කිරීම අභියෝගයක් වනු ඇත. සමස්ත ධීවර අංශයටම කාර්ය මණ්ඩලය පස් දෙනෙකු පමණක් සිටින බව වාර්තා වූ අතර දේශීය වශයෙන් පදනම් වූ මුර සංචාර බෝට්ටු නොතිබුණි. බලාත්මක කිරීම නවසීලන්ත ආරක්ෂක හමුදාවන්ගේ ශක්තිමත් සහයෝගය මත රඳා පවතිනු ඇත, නමුත් එහි අඛණ්ඩ පැවැත්මක් පවත්වා ගැනීමේ හැකියාව සීමිත විය.
වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ
නියු යනු ටොන්ගන් නිවර්තන තෙතමනය සහිත වනාන්තර භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපයේ කොටසකි. දිවයින ආසන්න වශයෙන් ස්වදේශික හෝ පූර්ව-යුරෝපීය ශාක 60 කට සහ ස්වභාවිකකරණය වූ සපුෂ්ප ශාක විශේෂ 160 කට නිවහන වේ. අනෙකුත් පොලිනීසියානු දූපත් හා සසඳන විට, දිවයිනේ සාම්ප්රදායිකව හමු වූ ශාක සඳහා නියු හි දුර්ලභ ලියකියවිලි තිබේ (1774 දී ජේම්ස් කුක්ගේ කාර්ය මණ්ඩලය විසින් කරන ලද ලියකියවිලි සහ 1940 දී ටෲමන් ජී. යුන්කර්ගේ දිවයින පිළිබඳ උද්භිද විද්යාත්මක සමීක්ෂණය අතර කිසිදු වාර්තාවක් පාහේ හමු නොවේ)..
හුවාලු වන සංරක්ෂණ ප්රදේශය දිවයිනේ නැගෙනහිර පැත්තේ හෙක්ටයාර 5,400 (වර්ග සැතපුම් 20) ක භූමි ප්රමාණයකින් යුක්ත වේ. එය 1992 දී පිහිටුවන ලද අතර නියු හි විශාලතම ප්රාථමික වනාන්තර ප්රදේශය ආරක්ෂා කරයි. එය තද රතු පැහැති ඔටුන්න හිමි පළතුරු පරෙවියන්, නිල් පැහැති ලොරිකීට්, පොලිනීසියානු ට්රිලර් සහ පොලිනීසියානු තරු පැටවුන්ගේ ජනගහනයට සහාය වන බැවින් එය BirdLife International විසින් වැදගත් කුරුළු ප්රදේශයක් (IBA) ලෙස නම් කර ඇත.
යොමු කිරීම්
- Jacobson G, Hill PJ (1980) Hydrogeology of a raised coral atoll, Niue Island, South Pacific Ocean. Journal of Australian Geology and Geophysics, 5 271–278.
- Whitehead, N. E.; J. Hunt; D. Leslie; P. Rankin (June 1993). "The elemental content of Niue Island soils as an indicator of their origin" (PDF). New Zealand Journal of Geology & Geophysics. 36 (2): 243–255. Bibcode:1993NZJGG..36..243W. doi:10.1080/00288306.1993.9514572. 2 December 2007 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 December 2007.
- "Weatherbase: Historical Weather for Alofi, Niue". Weatherbase. සම්ප්රවේශය 3 August 2009.
- "Capacity Building related to Multilateral Environmental Agreements (MEAs) in African, Caribbean and Pacific (ACP) Countries: Niue Island Organic Farmers Association". European Union. 20 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 December 2016.
- "Niue Agriculture Sector Plan 2015–2019" (PDF). Niue Department of Agriculture, Forestry and Fisheries.
- "Niue Island Organic Farmers Association – PoetCom". www.organicpasifika.com. 9 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 September 2017.
- Rogers, Simon (21 June 2012). "World carbon emissions: the league table of every country". The Guardian (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 29 January 2019.
- "Niue". European External Action Service. 26 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 August 2017.
- "Niue – Tuila Office Tuila overview". Sunnyportal.com. සම්ප්රවේශය 23 August 2017.
- "Niue: Intended Nationally Determined Contributions" (PDF). United Nations Framework Convention on Climate Change.
- "Niue Strategic Energy Road Map 2015–2025" (PDF).
- "Niue to embrace more solar and wind power". Radio New Zealand. 3 November 2015.
- "Niue – Tuila Office – Tuila overview". Sunny Portal. සම්ප්රවේශය 26 June 2010.
- "Achievements for Niue". The European Commission's Delegation to the Pacific. 26 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 31 July 2009.
- "Six Island Nations Commit to 'Fossil Fuel-Free Pacific,' Demand Global Just Transition". www.commondreams.org (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2023-07-01.
- "Port Vila call to phase out fossil fuels". RNZ (New Zealand English බසින්). 2023-03-22. සම්ප්රවේශය 2023-07-01.
- Ligaiula, Pita (2023-03-17). "Port Vila call for a just transition to a fossil fuel free Pacific | PINA" (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 1 July 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2023-07-01.
- Evans, Monica (3 November 2022). "Small island, big ocean: Niue makes its entire EEZ a marine park". Mongabay. සම්ප්රවේශය 22 August 2023.
- Dinerstein, Eric; et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- Gardner, Rhys O. (2020). "The naturalised flora of Niue". Papahou: Records of the Auckland Museum (ඉංග්රීසි බසින්). 55: 101–155. doi:10.32912/RAM.2020.55.5. ISSN 1174-9202. JSTOR 27008993. Wikidata Q106828180.
- "Huvalu Forest Conservation Area (Niue)". Pacific Islands Protected Area Portal. Pacific Regional Environment Programme. 2021. 1 January 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 March 2021.
- "Huvalu and environs". BirdLife Data Zone. BirdLife International. 2021. සම්ප්රවේශය 6 March 2021.
විකිපීඩියා, විකි, විශ්වකෝෂය, පොත, පුස්තකාලය, ලිපිය, කියවීම, නොමිලේ බාගත කිරීම, නියු හි භූගෝලය පිළිබඳ තොරතුරු, නියු හි භූගෝලය යනු කුමක්ද? නියු හි භූගෝලය යනු කුමක් දර්ශනය කරන්නේ?