බෙලරුස්, නිල වශයෙන් බෙලරුස් ජනරජය, නැගෙනහිර යුරෝපයේ ගොඩබිම් සහිත රටකි. එය නැගෙනහිරින් සහ ඊසාන දෙසින් රුසියාවෙන්, දකුණින් යුක්රේනයෙන්, බටහිරින් පෝලන්තයෙන් සහ වයඹ දෙසින් ලිතුවේනියාව සහ ලැට්වියාවෙන් මායිම් වේ. බෙලරුස්හි වර්ග කිලෝමීටර් 207,600 (වර්ග සැතපුම් 80,200) ක භූමි ප්රදේශයක් සහ මිලියන 9.1 ක ජනගහනයක් විහිදේ. රට අර්ධගෝලීය දේශගුණයක් ඇති අතර පරිපාලනමය වශයෙන් කලාප හයකට බෙදා ඇත. මින්ස්ක් අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි; එය විශේෂ තත්වයක් සහිත නගරයක් ලෙස වෙන වෙනම පරිපාලනය කෙරේ.
බෙලාරුස් ජනරජය
| |
|---|---|
ධජය ලාංඡනය | |
| ජාතික ගීය: Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь (බෙලාරුසියානු) Dziaržaŭny Himn Respubliki Biełaruś Государственный гимн Республики Беларусь (රුසියානු) Gosudarstvennyy gimn Respubliki Belarus "බෙලාරුස් ජනරජයේ රාජ්ය ගීය" | |
| අගනුවර සහ විශාලතම නගරය | මින්ස්ක් 53°55′N 27°33′E / 53.917°N 27.550°E |
| නිල භාෂා(ව) |
|
| බහුලව භාවිතා වන සුළුතර භාෂා |
|
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2019) |
|
| ආගම (2020) |
|
| ජාති නාම(ය) | බෙලාරුසියානු |
| රජය | ඒකාධිපතිත්වයක් යටතේ ඒකීය අර්ධ-ජනාධිපති ජනරජය |
• ජනාධිපති | ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ |
• අගමැති | ඇලෙක්සැන්ඩර් ටර්චින් |
| ව්යවස්ථාදායකය | ජාතික සභාව |
• උත්තර මන්ත්රී මණ්ඩලය | ජනරජ කවුන්සිලය |
• පහළ මන්ත්රී මණ්ඩලය | නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය |
| සැකැස්ම | |
• කීවන් රුස්' | 882 |
• බෙලාරුසියානු ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජය | 1918 මාර්තු 25 |
• බෙලාරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය | 1920 ජූලි 31 |
• නිදහස් ප්රකාශනය | 1991 අගෝස්තු 25 |
• ජාත්යන්තරව පිළිගත් (සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීම) | 1991 දෙසැම්බර් 26 |
• වත්මන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව | 1994 මාර්තු 15 |
| වර්ග ප්රමාණය | |
• සම්පූර්ණ | 207,600 km2 (80,200 sq mi) (84 වෙනි) |
• ජලය (%) | 2.26% (4.700 km2 or 1.815 sq mi) |
| ජනගහණය | |
• 2025 ඇස්තමේන්තුව | 9,109,280 (98 වෙනි) |
• ජන ඝණත්වය | 43.9/km2 (113.7/sq mi) |
| දදේනි (ක්රශසා) | 2023 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් බිලියන 221.186 (73 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 24,016 (71 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2023 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ▼ ඩොලර් බිලියන 68.864 (74 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ▼ ඩොලර් 7,477 (82 වෙනි) |
| ගිනි (2019) | 25.3 පහළ |
| මාසද (2023) | 0.824 ඉතා ඉහළ · 65 වෙනි |
| ව්යවහාර මුදල | බෙලරුසියානු රූබල් (BYN) |
| වේලා කලාපය | UTC+3 (MSK) |
| දින ආකෘති | දිදි.මාමා.වවවව |
| රිය ධාවන මං තීරුව | දකුණ |
| ඇමතුම් කේතය | +375 |
| අන්තර්ජාල TLD |
|
මධ්යතන යුගයේ වැඩි කාලයක්, නූතන බෙලරුස්හිහි ඉඩම් පාලනය කළේ පොලොට්ස්ක් ප්රින්සිපල්ටි වැනි ස්වාධීන නගර රාජ්යයන් විසිනි. 1300 ක් පමණ මෙම ඉඩම් සම්පූර්ණයෙන්ම ලිතුවේනියාවේ ග්රෑන්ඩ් ආදිපාදවරයා යටතේ සහ පසුව පෝලන්ත-ලිතුවේනියානු පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය විසින්; මෙම කාල පරිච්ඡේදය වසර 500 ක් පුරා පැවති අතර, 1792-1795 දී පෝලන්තය-ලිතුවේනියාව බෙදා වෙන් කිරීමෙන් බෙලරුසියාව පළමු වරට රුසියානු අධිරාජ්යය තුළට පත් කරන ලදී. 1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් පසුව, සිවිල් යුද්ධය මධ්යයේ නීත්යානුකූලභාවය සඳහා විවිධ රාජ්යයන් තරඟ වදින අතර, අවසානයේ 1922 දී සෝවියට් සංගමයේ ආරම්භක සංඝටක ජනරජයක් බවට පත් වූ බයිලෝරුසියානු SSR හි නැගීමත් සමඟ අවසන් විය. පෝලන්ත-සෝවියට් යුද්ධයෙන් (1918-1921) පසු, බෙලරුසියාව එහි භූමියෙන් අඩක් පමණ පෝලන්තයට අහිමි කළේය. 1939 දී, සෝවියට් පෝලන්තය ආක්රමණය කිරීමෙන් පසු දෙවන පෝලන්ත ජනරජයේ සමහර ඉඩම් නැවත ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර, දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු අවසන් කරන ලදී. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, හමුදා මෙහෙයුම් බෙලරුස් විනාශ කළ අතර, එහි ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ සහ ආර්ථික සම්පත්වලින් අඩක් අහිමි විය. 1945 දී, බයිලෝරුසියානු SSR සෝවියට් සංගමය සමඟ එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය. ජනරජය පුළුල් හා විවිධාකාර නාසි විරෝධී කැරලිකාර ව්යාපාරයකට නිවහන වූ අතර එය 1970 දශකය දක්වා දේශපාලනය ආධිපත්යය දැරූ අතර, බෙලරුස් කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික ආර්ථිකයක් දක්වා පරිවර්තනය වීම අධීක්ෂණය කළේය.
ජනරජයේ පාර්ලිමේන්තුව 1990 ජූලි 27 වන දින බෙලරුස්හි ස්වෛරීභාවය ප්රකාශ කළ අතර, සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමේදී, බෙලරුස් 1991 අගෝස්තු 25 වන දින නිදහස ලබා ගත්තේය. 1994 දී නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් සම්මත කිරීමෙන් පසු, නිදහසින් පසු රටේ පළමු සහ එකම නිදහස් මැතිවරණයේදී ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ බෙලරුස් හි පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් වූ අතර එතැන් සිට ජනාධිපති ලෙස සේවය කළේය. ලුකෂෙන්කෝ ඉතා මධ්යගත ඒකාධිපති රජයකට නායකත්වය දෙයි. මාධ්ය නිදහස සහ සිවිල් නිදහස පිළිබඳ ජාත්යන්තර මිනුම්වල බෙලරුස් පහළ ස්ථානයේ සිටී. ආර්ථිකයේ විශාල කොටස්වල රාජ්ය අයිතිය වැනි සෝවියට් යුගයේ ප්රතිපත්ති කිහිපයක් එය දිගටම කරගෙන ගොස් ඇත. 2000 දී, බෙලරුස් සහ රුසියාව යුනියන් රාජ්යය පිහිටුවීම සඳහා වැඩි සහයෝගීතාවයක් සඳහා ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිහිටුවීමේ සිටම එහි සාමාජිකයෙකු වන මෙම රට CIS, CSTO, EAEU, OSCE සහ නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්යාපාරයට සම්බන්ධ වී ඇත. එය යුරෝපීය සංගමයට බැඳීමට කිසිදු අභිලාෂයක් නොපෙන්වා ඇති නමුත් එම කණ්ඩායම සමඟ ද්විපාර්ශ්වික සම්බන්ධතාවයක් පවත්වා ගෙන යන අතර බකු මුලපිරීමට ද සහභාගී වේ.
යුරෝපීය කවුන්සිලයේ සාමාජිකයෙකු නොවන එකම යුරෝපීය රටවල් තුන අතර (රුසියාව සහ කොසෝවෝ සමඟ) බෙලරුස් ද සිටී; එය 1993 දී සම්බන්ධ වීමට උත්සාහ කළ නමුත් මැතිවරණ අක්රමිකතා සහ බරපතල මානව හිමිකම් ගැටළු හේතුවෙන් ඇතුළත් වීම ප්රතික්ෂේප කරන ලදී (මරණ දඬුවම දිගටම භාවිතා කරන එකම යුරෝපීය රට බෙලරුසයයි). එම වසරේ අප්රේල් මාසයේදී එහි භූමියෙන් යුක්රේනය රුසියාව ආක්රමණය කිරීමට පහසුකම් සැලසීම හේතුවෙන් කවුන්සිලය සමඟ එහි සීමිත සම්බන්ධතාවය 2022 දී අත්හිටුවන ලදී.
නිරුක්තිය
බෙලරුස් යන නම බෙලායා රුස් යන යෙදුම සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වේ, එනම්, සුදු රුසියාව. සුදු රුසියාව යන නාමයේ ආරම්භය පිළිබඳ ප්රකාශ කිහිපයක් තිබේ. වාර්ගික-ආගමික න්යායකින් යෝජනා කරන්නේ ලිතුවේනියාවේ ග්රෑන්ඩ් ඩචී තුළ පැරණි රුතේනියානු ඉඩම්වල කොටස විස්තර කිරීමට භාවිතා කළ නම, බොහෝ දුරට මුල් කාලයේ ක්රිස්තියානිකරණය වූ ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් ජනාකීර්ණ කරන ලද කළු රුතේනියානුවන්ට ප්රතිවිරුද්ධව බවයි. එය ප්රධාන වශයෙන් මිථ්යාදෘෂ්ටික බෝල්ට්වරුන් විසින් වාසය කරන ලදී. නම සඳහා විකල්ප පැහැදිලි කිරීමක් දේශීය ස්ලාවික් ජනගහනය අඳින සුදු ඇඳුම් ගැන අදහස් දක්වයි. තුන්වන න්යායකින් යෝජනා කරන්නේ ටාටාර්වරුන් (එනම්, පොලොට්ස්ක්, විටෙබ්ස්ක් සහ මොගිලෙව්) විසින් යටත් කර නොගත් පැරණි රුසියානු ඉඩම් සුදු රුසියාව ලෙස හැඳින්වූ බවයි. සිව්වන න්යායෙන් යෝජනා කරන්නේ සුදු වර්ණය බටහිර සමඟ සම්බන්ධ වූ බවත්, 9 සිට 13 වන සියවස් දක්වා බෙලරුස් රුසියාවේ බටහිර කොටස වූ බවත්ය.
රුස් යන නම බොහෝ විට එහි ලතින් ආකාර රුසියාව සහ රුතේනියා සමඟ සංයුක්ත වේ, එබැවින් බෙලරුස් බොහෝ විට සුදු රුසියාව හෝ සුදු රුතේනියා ලෙස හැඳින්වේ. මෙම නම මුලින්ම ජර්මානු සහ ලතින් මධ්යතන යුගයේ සාහිත්යයේ පළ විය; චාර්න්කෝව්හි ජෑන්ගේ වංශකථාවල 1381 දී "ඇල්බේ රුසියාව, පොලොක්ස්ක් ඩික්ටෝ" හි ලිතුවේනියානු මහා ආදිපාද ජෝගයිලා සහ ඔහුගේ මව සිරගත කිරීම ගැන සඳහන් වේ. බෙලරුස් හැඳින්වීමට සුදු රුසියාව යන වචනය මුලින්ම භාවිතා කළේ 16 වන සියවසේ අගභාගයේදී රුසියානු රාජකීය අධිකරණය සමඟ සමීප සම්බන්ධතා සඳහා ප්රසිද්ධ ඉංග්රීසි ජාතික ශ්රීමත් ජෙරොම් හෝර්සි විසිනි. 17 වන සියවසේදී, ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාගෙන් එකතු කරන ලද ඉඩම් විස්තර කිරීමට රුසියානු සාර්වරු මෙම යෙදුම භාවිතා කළහ.
බෙලෝරුසියාව (රුසියානු: Белоруссия, දෙවන කොටස සමාන නමුත් අක්ෂර වින්යාසය සහ අවධාරණය වෙනස් ලෙස Россия, රුසියාව) යන පදය මුලින්ම මතු වූයේ රුසියානු අධිරාජ්යයේ කාලයේ වන අතර, රුසියානු සාර් සාමාන්යයෙන් "සියලු රුසියාවේ සාර්" ලෙස නම් කරන ලදී, මන්ද රුසියාව හෝ රුසියානු අධිරාජ්යය රුසියාවේ කොටස් තුනකින් - මහා, කුඩා සහ සුදු යන කොටස් වලින් සෑදී ඇත. මෙය තහවුරු කළේ භූමි ප්රදේශ සියල්ලම රුසියානු බවත් සියලුම ජනයා ද රුසියානුවන් බවත් ය; බෙලරුසියානුවන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ඒවා රුසියානු ජනතාවගේ ප්රභේද විය.
1917 බොල්ෂෙවික් විප්ලවයෙන් පසුව, සුදු රුසියාව යන පදය යම් ව්යාකූලත්වයක් ඇති කළේය, මන්ද එය රතු බොල්ෂෙවික්වරුන්ට විරුද්ධ වූ හමුදා බලකායේ නම ද වූ බැවිනි. බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් සමයේදී, බයිලෝරුසියාව යන පදය ජාතික විඥානයක කොටසක් ලෙස වැළඳ ගන්නා ලදී. පෝලන්ත පාලනය යටතේ පැවති බටහිර බෙලරුසියාවේ, අන්තර් යුද්ධ සමයේදී බයිලෝරුසියාව බියාලිස්ටොක් සහ ග්රොඩ්නෝ ප්රදේශවල බහුලව භාවිතා විය.
බයිලෝරුසියාව (රුසියානු ස්වරූපය මත පදනම් වූ ඉංග්රීසි වැනි වෙනත් භාෂාවලින් එහි නම්) යන පදය නිල වශයෙන් භාවිතා කරන ලද්දේ 1991 දක්වා පමණි. නිල වශයෙන්, රටේ සම්පූර්ණ නම බෙලරුස් ජනරජයයි (Рэспубліка Беларусь, Республика Беларусь, Respublika Belarus). රුසියාවේ, බෙලෝරුසියාවේ භාවිතය තවමත් ඉතා සුලභයි.
ලිතුවේනියානු භාෂාවෙන්, බල්ටරුසිජා (සුදු රුසියාව) හැරුණු විට, බෙලරුසියාව ගුඩිජා ලෙසද හැඳින්වේ. ගුඩිජා යන වචනයේ නිරුක්තිය පැහැදිලි නැත. එක් උපකල්පනයකට අනුව මෙම වචනය පැරණි ප්රෂියානු නාමයක් වන ගුඩ්වා වෙතින් උපුටා ගන්නා ලද අතර, එය අනෙක් අතට, සුඩ්වා, සුඩෝවියාවේ විකෘති අනුවාදයක් වන Żudwa ස්වරූපයට සම්බන්ධ වේ. සුඩෝවිය, අනෙක් අතට, යොට්වින්ජියන්වරුන්ගේ නම් වලින් එකකි. තවත් උපකල්පනයක් මෙම වචනය 4 වන සහ 5 වන සියවස්වල නූතන බෙලරුස් සහ යුක්රේනයේ භූමි ප්රදේශවල කොටස් අත්පත් කරගත් ගොතික් රාජධානිය සමඟ සම්බන්ධ කරයි. ගොත්වරුන්ගේ ස්වයං-නම් කිරීම ගුඩිජාට සමීප ගුටන් සහ ගයිටෝස් විය. තවත් උපකල්පනයක් පදනම් වී ඇත්තේ ලිතුවේනියානු භාෂාවෙන් ගුඩිජා යන්නෙහි තේරුම "අනෙකා" යන අර්ථය ඇති අතර ලිතුවේනියානුවන් විසින් ලිතුවේනියානු භාෂාව කතා නොකළ ඕනෑම ජනතාවක් හැඳින්වීමට ඓතිහාසිකව භාවිතා කර ඇති බවයි.
ඉතිහාසය
මුල් ඉතිහාසය
ක්රි.පූ. 5000 සිට 2000 දක්වා, වර්තමානයේ බෙලරුස් ප්රදේශයේ බන්කෙරමික්වරු ප්රමුඛව සිටි අතර, සිමේරියානුවන් මෙන්ම අනෙකුත් එඬේරුන් ද ක්රි.පූ. 1,000 වන විට එම ප්රදේශය හරහා සැරිසැරූහ. පසුව සරුබින්ට්සි සංස්කෘතිය 1 වන සහස්රයේ ආරම්භයේදී පුළුල් ලෙස ව්යාප්ත විය. ඊට අමතරව, ඩිනිපර්-ඩොනෙට්ස් සංස්කෘතියේ නටබුන් බෙලරුස් සහ යුක්රේනයේ සමහර ප්රදේශවලින් සොයා ගන්නා ලදී. මෙම කලාපය ප්රථම වරට ස්ථිරවම පදිංචි කරන ලද්දේ 3 වන සියවසේදී බෝල්ටික් ගෝත්රිකයන් විසිනි. 5 වන සියවසේදී පමණ, මෙම ප්රදේශය ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. බෝල්ට්වරුන්ගේ හමුදා සම්බන්ධීකරණය නොමැතිකම හේතුවෙන් අත්පත් කර ගැනීම අර්ධ වශයෙන් සිදු වූ නමුත්, ස්ලාවික් සංස්කෘතියට ඔවුන් ක්රමයෙන් උකහා ගැනීම සාමකාමී විය. හුන්වරුන් සහ අවාර්වරුන් ඇතුළු ආසියාවේ ආක්රමණිකයන් ක්රි.ව. 400-600 පමණ කාලය තුළ පැතිර ගිය නමුත් ස්ලාවික් පැවැත්ම පලවා හැරීමට නොහැකි විය.
කියෙව් රුසියාව
9 වන සියවසේදී, නූතන බෙලාරුස් භූමිය රුරිකිඩ්වරුන් විසින් පාලනය කරන ලද විශාල නැගෙනහිර ස්ලාවික් රාජ්යයක් වන කීවන් රුස් හි කොටසක් බවට පත් විය. 1054 දී එහි පාලක යාරොස්ලාව් ද වයිස්ගේ මරණයෙන් පසු, රාජ්යය ස්වාධීන මූලධර්මවලට බෙදී ගියේය. 1067 දී නෙමිගා ගඟේ සටන එම කාලපරිච්ඡේදයේ වඩාත් කැපී පෙනෙන සිදුවීම්වලින් එකක් වූ අතර, එම දිනය මින්ස්ක්හි ආරම්භක දිනය ලෙස සැලකේ.
13 වන සියවසේදී සිදු වූ ප්රධාන මොන්ගෝලියානු ආක්රමණයකින් බොහෝ මුල් මූලධර්ම පාහේ විනාශ වී හෝ දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ නමුත් නූතන බෙලාරුස්හි ඉඩම් ආක්රමණයේ බරින් වැළකී අවසානයේ ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාට එක් විය. හමුදා අත්පත් කර ගැනීමේ මූලාශ්ර නොමැත, නමුත් වංශකථාවලින් තහවුරු වන්නේ දශක ගණනාවක් තිස්සේ පොලොට්ස්ක් සහ ලිතුවේනියාවේ සන්ධානය සහ එක්සත් විදේශ ප්රතිපත්තියයි.
ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාට ඇතුළත් කිරීම බෙලාරුසියානු ඉඩම් ආර්ථික, දේශපාලනික සහ ජනවාර්ගික-සංස්කෘතික ඒකාබද්ධ කිරීමකට හේතු විය. ආදිපාදවරයා විසින් අල්ලාගෙන සිටි ප්රධානීන්ගෙන් නව දෙනෙකු අවසානයේ බෙලාරුසියානුවන් බවට පත් වූ ජනගහනයක් විසින් පදිංචි කරන ලදී. මෙම කාලය තුළ, ආදිපාදවරයා 1410 දී ග්රන්වාල්ඩ් සටනේදී ටියුටොනික් නයිට්වරුන්ට එරෙහිව පෝලන්තයේ පැත්තෙන් සටන් කිරීම ඇතුළු හමුදා ව්යාපාර කිහිපයකට සම්බන්ධ විය; ඒකාබද්ධ ජයග්රහණය ආදිපාදවරයාට නැගෙනහිර යුරෝපයේ වයඹදිග දේශසීමා පාලනය කිරීමට ඉඩ ලබා දුන්නේය.
රුසියාවේ III වන අයිවන් විසින් නායකත්වය දුන් මස්කොවයිට්වරු 1486 දී නූතන බෙලාරුස් සහ යුක්රේනයේ භූමි ප්රදේශ ඇතුළුව කියෙව් රුස්ගේ පැරණි ඉඩම් ඇතුළත් කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස හමුදා මෙහෙයුම් ආරම්භ කළහ.
පෝලන්ත-ලිතුවේනියානු පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය
1386 පෙබරවාරි 2 වන දින, ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයා සහ පෝලන්ත රාජධානිය ඔවුන්ගේ පාලකයන්ගේ විවාහයක් හරහා පුද්ගලික සංගමයකට එක් විය. මෙම සංගමය අවසානයේ 1569 දී ලුබ්ලින් සංගමය විසින් නිර්මාණය කරන ලද පෝලන්ත-ලිතුවේනියානු පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමට හේතු වූ වර්ධනයන් ආරම්භ කළේය.
එකමුතුවෙන් පසු වසරවලදී, ලිතුවේනියානුවන් සහ රුතේනියානුවන් යන දෙපිරිසගේම ක්රමානුකූලව ධ්රැවීකරණය කිරීමේ ක්රියාවලිය ස්ථාවර ගම්යතාවයක් ලබා ගත්තේය. සංස්කෘතිය හා සමාජ ජීවිතය තුළ, පෝලන්ත භාෂාව සහ කතෝලික ධර්මය යන දෙකම ප්රමුඛ වූ අතර, 1696 දී, පෝලන්ත භාෂාව රුතේනියානු භාෂාව රාජ්ය භාෂාව ලෙස ප්රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර, රුතේනියානු භාෂාව පරිපාලනමය භාවිතය තහනම් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, රුතේනියානු ගොවීන් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව දිගටම කතා කළහ. එසේම, ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් රෝමයේ ආසනයට ගෙන ඒම සඳහා පෝලන්ත ජාතිකයන් විසින් බෙලාරුසියානු බයිසැන්තියානු කතෝලික පල්ලිය පිහිටුවන ලදී. බෙලාරුසියානු පල්ලිය 1595 දී බ්රෙස්ට් සංගමය හරහා ලතින් පල්ලිය සමඟ පූර්ණ සහයෝගීතාවයකට එළඹුණු අතර, එහි බයිසැන්තියානු පූජනීයත්වය පල්ලියේ ස්ලාවොනික් භාෂාවෙන් තබා ගත්තේය.
රුසියානු අධිරාජ්යය
පෝලන්තය සහ ලිතුවේනියාව අතර එකමුතුව 1795 දී ඉම්පීරියල් රුසියාව, ප්රුෂියාව සහ ඔස්ට්රියාව විසින් පෝලන්තය තුන්වන බෙදීමත් සමඟ අවසන් විය. II වන කැතරින් ගේ පාලන සමයේදී රුසියානු අධිරාජ්යය විසින් අත්පත් කරගත් බෙලාරුසියානු ප්රදේශ 1796 දී බෙලාරුසියානු ආණ්ඩුකාර (රුසියානු: Белорусское генерал-губернаторство) තුළට ඇතුළත් කරන ලද අතර I වන ලෝක යුද්ධය අතරතුර ඔවුන්ගේ වාඩිලෑම දක්වා පැවතිණි.
පළමුවන නිකලස් සහ තුන්වන ඇලෙක්සැන්ඩර් යටතේ ජාතික සංස්කෘතීන් මර්දනය කරන ලද්දේ බෙලාරුසියානු ඒකීයයන්ගේ ඕතඩොක්ස් ක්රිස්තියානි ආගමට නැවත පැමිණීම ඇතුළත් රුසීකරණය මගින් ප්රතිස්ථාපනය කරන ලද පොලොන්කරණය ප්රතිපත්ති මගිනි. අසල පිහිටි සමෝගිටියා ප්රාථමික පාසල් අධ්යාපනයේදී සමෝගිටියානු සාක්ෂරතාවයට අවසර දෙන අතරතුර බෙලාරුසියානු භාෂාව පාසල්වල තහනම් කරන ලදී.
1840 ගණන්වල රුසියානුකරණ ව්යාපාරයක දී, I වන නිකලස් රජයේ පාසල්වල බෙලාරුසියානු භාෂාව භාවිතා කිරීම තහනම් කළේය, බෙලාරුසියානු ප්රකාශනවලට එරෙහිව උද්ඝෝෂනය කළේය, සහ පෝලන්ත ජාතිකයන් යටතේ කතෝලික ආගමට හැරුණු අයට ඕතඩොක්ස් ඇදහිල්ලට නැවත හැරවීමට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළේය. 1863 දී, කොන්ස්ටන්ටි කලිනොව්ස්කි (කස්ටස් ලෙසද හැඳින්වේ) විසින් මෙහෙයවන ලද කැරැල්ලක් තුළ ආර්ථික හා සංස්කෘතික පීඩනය පුපුරා ගියේය. අසාර්ථක කැරැල්ලෙන් පසු, රුසියානු රජය 1864 දී බෙලාරුසියානු භාෂාවට සිරිලික් භාවිතය නැවත හඳුන්වා දුන් අතර 1905 වන තෙක් රුසියානු රජය විසින් බෙලාරුසියානු භාෂාවෙන් කිසිදු ලේඛනයක් අවසර දී නොමැත.
බ්රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුමේ සාකච්ඡා අතරතුර, බෙලාරුස් ප්රථම වරට 1918 මාර්තු 25 වන දින ජර්මානු වාඩිලෑම යටතේ නිදහස ප්රකාශයට පත් කරමින් බෙලාරුසියානු මහජන ජනරජය පිහිටුවන ලදී. ඉන් ඉක්බිතිව, පෝලන්ත-සෝවියට් යුද්ධය ඇවිළුණු අතර, බෙලාරුස් භූමිය පෝලන්තය සහ සෝවියට් රුසියාව අතර බෙදී ගියේය. බෙලාරුසියානු ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයේ රාඩා එතැන් සිට පිටුවහල් කරන ලද රජයක් ලෙස පවතී; ඇත්ත වශයෙන්ම, එය වර්තමානයේ ලොව දීර්ඝතම කාලයක් සේවය කළ පිටුවහල් රජයයි.
මුල් කාලීන රාජ්යයන් සහ අන්තර් යුද්ධ කාලය
"බෙලරුස්" නමින් ස්වාධීන බෙලරුසියානු රාජ්යයක් නිර්මාණය කිරීමේ පළමු උත්සාහය බෙලරුසියානු මහජන ජනරජයයි. සැලකිය යුතු උත්සාහයන් නොතකා, රාජ්යය පැවතීම නතර විය, ප්රධාන වශයෙන් එම භූමිය පළමු ලෝක යුද්ධයේදී අධිරාජ්ය ජර්මානු හමුදාව සහ අධිරාජ්ය රුසියානු හමුදාව සහ පසුව බොල්ෂෙවික් රතු හමුදාව විසින් අඛණ්ඩව ආධිපත්යය දැරූ බැවිනි. එය 1918 සිට 1919 දක්වා පමණක් පැවතුන නමුත් බෙලරුසියානු රාජ්යයක් පිහිටුවීම සඳහා පූර්වාවශ්යතා නිර්මාණය කළේය. නම තෝරා ගැනීම බොහෝ විට පදනම් වී ඇත්තේ අලුතින් පිහිටුවන ලද රජයේ ප්රධාන සාමාජිකයින් බටහිර-රුසියානුවාදයේ දෘෂ්ටිවාදය කෙරෙහි අනුරූප අවධාරණයක් සහිතව සාර්වාදී විශ්ව විද්යාලවල අධ්යාපනය ලබා ඇති බැවිනි.
මධ්යම ලිතුවේනියා ජනරජය කෙටි කාලීන දේශපාලන ආයතනයක් වූ අතර, එය ලිතුවේනියාව ඓතිහාසික සම්මේලන රාජ්යයට ප්රතිෂ්ඨාපනය කිරීමේ අවසාන උත්සාහයයි (එය ලිතුවේනියා ඉහළ සහ ලිතුවේනියා පහළ නිර්මාණය කිරීමට ද නියමිතව තිබුණි). 1920 දී ලුක්ජන් සෙලිගොව්ස්කි යටතේ පෝලන්ත හමුදාවේ 1 වන ලිතුවේනියානු-බෙලාරුසියානු අංශයේ සොල්දාදුවන්ගේ වේදිකාගත කැරැල්ලෙන් පසුව ජනරජය නිර්මාණය විය. ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාගේ ඓතිහාසික අගනුවර වන විල්නා (Lithuanian: Vilnius, පෝලන්ත: Wilno) කේන්ද්ර කර ගනිමින්, මාස 18 ක් තිස්සේ එය රඳා පැවති පෝලන්තය සහ එම ප්රදේශයට හිමිකම් කියන ලිතුවේනියාව අතර බෆර් රාජ්යයක් ලෙස සේවය කළේය. විවිධ ප්රමාදයන්ගෙන් පසුව, 1922 ජනවාරි 8 වන දින මතභේදාත්මක මැතිවරණයක් පැවති අතර, එම භූමිය පෝලන්තයට ඈඳා ගන්නා ලදී. පසුව 1943 දී ලන්ඩනයේ ප්රකාශයට පත් කරන ලද ඔහුගේ මතක සටහන් වල සෙලිගොව්ස්කි පෝලන්තය විසින් ජනරජය ඈඳා ගැනීම මෙන්ම බෙලාරුසියානු පාසල් වසා දැමීමේ ප්රතිපත්තිය සහ පෝලන්ත මිත්රයා විසින් මාෂල් ජෝසෙෆ් පිල්සුඩ්ස්කිගේ සම්මේලන සැලසුම් සාමාන්යයෙන් නොසලකා හැරීම හෙළා දුටුවේය.
1919 ජනවාරි මාසයේදී, බොල්ෂෙවික් රුසියානු පාලනය යටතේ පැවති බෙලරුසියාවේ කොටසක් මාස දෙකක් සඳහා සමාජවාදී සෝවියට් බයිලෝරුසියා ජනරජය (SSRB) ලෙස ප්රකාශයට පත් කරන ලද නමුත් පසුව ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය (LSSR) සමඟ ඒකාබද්ධ වී ලිතුවේනියා සහ බෙලෝරුසියාවේ සමාජවාදී සෝවියට් ජනරජය (SSR LiB) පිහිටුවන ලද අතර අගෝස්තු වන විට එහි භූමි ප්රදේශවල පාලනය අහිමි විය.
1920 ජූලි මාසයේදී බයිලෝරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය (BSSR) නිර්මාණය කරන ලදී.
1921 දී යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු තරඟකාරී ඉඩම් පෝලන්තය සහ සෝවියට් සංගමය අතර බෙදී ගිය අතර, 1922 දී බයිලෝරුසියානු SSR සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ සංගමයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය. 1920 සහ 1930 ගණන් වලදී, සාමූහිකකරණය සහ ජාතික ආර්ථිකය සඳහා පස් අවුරුදු සැලසුම් ඇතුළුව සෝවියට් කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්රතිපත්ති සාගතයට හා දේශපාලන මර්දනයට හේතු විය.
නූතන බෙලාරුස් හි බටහිර කොටස දෙවන පෝලන්ත ජනරජයේ කොටසක් ලෙස පැවතුනි. ලිබරල්කරණයේ මුල් කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව, වඩ වඩාත් ජාතිකවාදී පෝලන්ත රජය සහ විවිධ වඩ වඩාත් බෙදුම්වාදී ජනවාර්ගික සුළුතරයන් අතර ආතතීන් වර්ධනය වීමට පටන් ගත් අතර, බෙලාරුසියානු සුළුතරයද ඊට වෙනස් නොවීය. ධ්රැවීකරණ ධාවනය රෝමන් ඩ්මොව්ස්කි විසින් මෙහෙයවන ලද පෝලන්ත ජාතික ප්රජාතන්ත්රවාදයෙන් ආභාෂය ලබා ඇති අතර, ඔහු බෙලාරුසියානුවන්ට සහ යුක්රේනියානුවන්ට නිදහස් ජාතික සංවර්ධනයක් සඳහා ඇති අයිතිය ප්රතික්ෂේප කිරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය. බෙලාරුසියානු සංවිධානයක් වන බෙලාරුසියානු ගොවීන්ගේ සහ කම්කරු සංගමය 1927 දී තහනම් කරන ලද අතර, පෝලන්ත රජයට එරෙහි විරෝධය රාජ්ය මර්දනයන්ට ලක් විය. කෙසේ වෙතත්, (විශාල) යුක්රේන සුළුතරයට සාපේක්ෂව, බෙලාරුසියානුවන් දේශපාලනිකව බොහෝ අඩු දැනුවත් සහ ක්රියාශීලී වූ අතර, එබැවින් යුක්රේනියානුවන්ට වඩා අඩු මර්දනයන්ට ගොදුරු විය. 1935 දී, පිල්සුඩ්ස්කිගේ මරණයෙන් පසු, සුළු ජාතීන් මත නව මර්දන රැල්ලක් නිකුත් කරන ලද අතර, බොහෝ ඕතඩොක්ස් පල්ලි සහ බෙලාරුසියානු පාසල් වසා දමන ලදී. බෙලාරුසියානු භාෂාව භාවිතා කිරීම අධෛර්යමත් කරන ලදී. බෙලාරුසියානු නායකත්වය බෙරේසා කාර්ටස්කා බන්ධනාගාරයට යවන ලදී.
දෙවන ලෝක යුද්ධය
1939 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, දෙවන ලෝක යුද්ධයේ ආරම්භය සනිටුහන් කරමින් සති දෙකකට පෙර ජර්මානු පෝලන්තය ආක්රමණය කිරීමෙන් පසුව, සෝවියට් සංගමය නැගෙනහිර පෝලන්තය ආක්රමණය කර අත්පත් කර ගත්තේය. බටහිර බෙලෝරුසියාවේ භූමි ප්රදේශ ඈඳා ගෙන බයිලෝරුසියානු SSR වෙත ඇතුළත් කරන ලදී. සෝවියට් පාලනය යටතේ පැවති බයිලෝරුසියානු මහජන කවුන්සිලය, 1939 ඔක්තෝබර් 28 වන දින බියාලිස්ටොක්හිදී පෝලන්ත, යුක්රේනියානු, බෙලරුසියානු සහ යුදෙව් මිශ්රණයකින් සමන්විත ජනගහනයෙන් සමන්විත ප්රදේශ නිල වශයෙන් පාලනය කළේය. නාසි ජර්මනිය 1941 දී සෝවියට් සංගමය ආක්රමණය කළේය. බ්රෙස්ට් බලකොටුව ආරක්ෂා කිරීම බාබරෝසා මෙහෙයුමේ පළමු ප්රධාන සටන විය.
දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී වඩාත්ම පීඩාවට පත් සෝවියට් ජනරජය වූයේ බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් ය; එය 1944 දක්වා ජර්මානු ආක්රමණය යටතේ පැවතුනි. ජර්මානු සාමාන්ය සැලැස්ම ඔස්ට් විසින් ජර්මානුවන්ට නැගෙනහිරින් වැඩි ජීවන ඉඩක් ලබා දීම සඳහා බොහෝ හෝ සියලුම බෙලරුසියානුවන් සමූලඝාතනය කිරීම, නෙරපා හැරීම හෝ වහල්භාවයට පත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය. බටහිර බෙලරුස්හි වැඩි කොටසක් 1941 දී රීච්ස්කොමිසාරියට් ඔස්ට්ලන්ඩ් හි කොටසක් බවට පත් වූ නමුත් 1943 දී ජර්මානු බලධාරීන් දේශීය සහයෝගිතාකරුවන්ට සේවාදායක රාජ්යයක් වන බෙලරුසියානු මධ්යම කවුන්සිලය පිහිටුවීමට ඉඩ දුන්නේය.
දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, බෙලරුස් යුදෙව්, පෝලන්ත සහ සෝවියට් පාර්ශවකරුවන් ඇතුළු විවිධ ගරිල්ලා ව්යාපාරවල නිවහන විය. බෙලාරුසියානු පක්ෂග්රාහී සංයුතීන් සෝවියට් පාර්ශවකරුවන්ගෙන් විශාල කොටසක් සෑදූ අතර, නූතනයේ මෙම පාර්ශවකරුවන් බෙලාරුසියානු ජාතික අනන්යතාවයේ මූලික කොටසක් පිහිටුවා ඇති අතර, 1970 ගණන්වල සිට බෙලාරුස් "පක්ෂග්රාහී ජනරජයක්" ලෙස තමන්ව හැඳින්වීම දිගටම කරගෙන යයි. යුද්ධයෙන් පසුව, බොහෝ හිටපු සෝවියට් පාර්ශවකරුවන් රජයේ තනතුරුවලට ඇතුළු වූ අතර, ඔවුන් අතර පියෝටර් මෂෙරොව් සහ කිරිල් මසුරොව් යන දෙදෙනාම බයිලෝරුසියාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පළමු ලේකම් වූහ. 1970 දශකයේ අග භාගය වන තෙක් බෙලාරුසියානු රජය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ හිටපු පාක්ෂිකයන්ගෙන් සමන්විත විය. 1985 දී "Come and See" චිත්රපටය සහ කතුවරුන් වන ඇලෙස් ඇඩමොවිච් සහ වාසිල් බයිකාව්ගේ කෘති ඇතුළුව බෙලාරුසියානු පාක්ෂිකයන් පිළිබඳව බොහෝ මාධ්ය කොටස් නිර්මාණය කර ඇත.
1941-1944 දී ජර්මානු ආක්රමණය සහ නැගෙනහිර පෙරමුණට එරෙහි යුද්ධය බෙලාරුස් විනාශ කළේය. එම කාලය තුළ, නගර සහ නගර 290 න් 209 ක්, ජනරජයේ කර්මාන්තයෙන් 85% ක් සහ ගොඩනැගිලි මිලියනයකට වඩා විනාශ විය. යුද්ධයෙන් පසු, දේශීය වැසියන් මිලියන 2.2 ක් මිය ගොස් ඇති බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඉන් 810,000 ක් පමණ සටන්කාමීන් - සමහරු විදේශිකයන්. මෙම අගය පූර්ව යුද්ධ ජනගහනයෙන් විශ්මයජනක කාර්තුවක් නියෝජනය කළේය. 1990 ගණන්වලදී සමහරු ඇස්තමේන්තුව තවත් ඉහළ නංවා, මිලියන 2.7 දක්වා ඉහළ නැංවීය. හොලොකෝස්ටය අතරතුර බෙලාරුස්හි යුදෙව් ජනගහනය විනාශයට පත් වූ අතර කිසි විටෙකත් යථා තත්ත්වයට පත් නොවීය. 1971 වන තෙක් බෙලාරුස්හි ජනගහනය එහි පූර්ව යුද්ධ මට්ටම නැවත ලබා ගත්තේ නැත. බෙලාරුස්හි ආර්ථික වශයෙන් ද දැඩි ලෙස පහර වැදී, එහි ආර්ථික සම්පත්වලින් අඩක් පමණ අහිමි විය.
පශ්චාත් යුධ
1919 දී යෝජිත කර්සන් රේඛාවට අනුකූලව, බයිලෝරුසියානු SSR සහ පෝලන්තයේ දේශසීමා නැවත ඇඳ ඇත. බයිලෝරස් බටහිරට භූමිය ලබා ගත්තේය: කලින් පෝලන්ත ක්රෙසි.
බයිලෝරුසියානු SSR බටහිර බලපෑම්වලින් හුදකලා කිරීම සඳහා ජෝසප් ස්ටාලින් සෝවියට්කරණ ප්රතිපත්තියක් ක්රියාත්මක කළේය. මෙම ප්රතිපත්තියට සෝවියට් සංගමයේ විවිධ ප්රදේශවලින් රුසියානුවන් යවා ඔවුන් බයිලෝරුසියානු SSR රජයේ ප්රධාන තනතුරුවලට පත් කිරීම ඇතුළත් විය. 1953 දී ස්ටාලින් මිය ගිය පසු, නිකිටා කෘෂ්චෙව් ඔහුගේ පූර්වගාමියාගේ සංස්කෘතික ආධිපත්ය වැඩසටහන දිගටම කරගෙන ගියේ, "අපි සියල්ලෝම රුසියානු භාෂාව කතා කිරීමට පටන් ගන්නා තරමට, අපි කොමියුනිස්ට්වාදය ගොඩනඟමු" යනුවෙන් පවසමිනි.
1953 සහ 1980 දී ස්ටාලින්ගේ මරණය අතර, බෙලාරුසියානු දේශපාලනය ආධිපත්යය දැරුවේ පළමු ලේකම්වරුන් වන කිරිල් මැසුරොව් සහ පියෝටර් මාෂෙරොව් ඇතුළු සෝවියට් පාර්ශවකරුවන්ගේ හිටපු සාමාජිකයින් විසිනි. මැසුරොව් සහ මෂෙරොව් බෙලරුසියාවේ වේගවත් කාර්මිකකරණය සහ සෝවියට් සංගමයේ දුප්පත්ම ජනරජවලින් එකක සිට එහි ධනවත්ම ජනරජයක් බවට පරිවර්තනය වීම අධීක්ෂණය කළහ. 1986 දී, අසල්වැසි යුක්රේන එස්එස්ආර් හි දේශසීමාවෙන් කිලෝමීටර 16 ක් ඔබ්බට පිහිටි චර්නොබිල් බලාගාරයේ පිපිරීමෙන් ඇති වූ න්යෂ්ටික බලපෑමෙන් වැඩි කොටසක් (70%) බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් දූෂණය විය.
1980 ගණන්වල අග භාගය වන විට, දේශපාලන ලිබරල්කරණය ජාතික පුනර්ජීවනයකට තුඩු දුන් අතර, බෙලරුසියානු ජනප්රිය පෙරමුණ නිදහසට පක්ෂපාතී ප්රධාන බලවේගයක් බවට පත්විය.
ස්වාධීනත්වය
1990 මාර්තු මාසයේදී, බයිලෝරුසියානු SSR හි උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ ආසන සඳහා මැතිවරණය පැවැත්විණි. බොහෝ දුරට නිදහසට පක්ෂපාතී බෙලරුසියානු ජනප්රිය පෙරමුණ සමඟ සම්බන්ධ වූ විපක්ෂ අපේක්ෂකයින් ආසනවලින් 10% ක් පමණක් ලබා ගත්තද, 1990 ජූලි 27 වන දින බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජයේ රාජ්ය ස්වෛරීභාවය ප්රකාශ කිරීම මගින් බෙලරුස් තමන් ස්වෛරී බව ප්රකාශ කළේය.
1991 අප්රේල් මාසයේදී පුළුල් පරිමාණයේ වැඩවර්ජන ඇති විය. බයිලෝරුසියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ සහාය ඇතිව, 1991 අගෝස්තු 25 වන දින රටේ නම බෙලරුස් ජනරජය ලෙස වෙනස් කරන ලදී. බෙලාරුස්හි උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ සභාපති ස්ටැනිස්ලාව් ෂුෂ්කෙවිච්, 1991 දෙසැම්බර් 8 වන දින බියාලෝවීසා වනාන්තරයේදී රුසියාවේ බොරිස් යෙල්ට්සින් සහ යුක්රේනයේ ලියොනිඩ් ක්රව්චුක් හමුවී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීම සහ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ස්වාධීන රාජ්යයන් පිහිටුවීම විධිමත් ලෙස ප්රකාශ කළේය.
1992 ජනවාරි මාසයේදී, බෙලාරුසියානු ජනප්රිය පෙරමුණ එම වසරේ අග භාගයේදී, නියමිත කාලයට වසර දෙකකට පෙර, පූර්ව මැතිවරණ සඳහා උද්ඝෝෂනය කළේය. එම වසරේ මැයි මාසය වන විට, ජනමත විචාරණය පැවැත්වීම සඳහා පෙත්සමක් සඳහා අත්සන් 383,000 ක් පමණ එකතු කර තිබූ අතර, එය එවකට ජනමත විචාරණයකට ඉදිරිපත් කිරීමට නීත්යානුකූලව අවශ්ය ප්රමාණයට වඩා 23,000 ක් වැඩි විය. එසේ තිබියදීත්, ජනමත විචාරණය සඳහා දිනය තීරණය කිරීම සඳහා බෙලාරුස් ජනරජයේ උත්තරීතර කවුන්සිලයේ රැස්වීම මාස හයකින් ප්රමාද විය. කෙසේ වෙතත්, එවැනි සාක්ෂි නොමැති බැවින්, දැවැන්ත අක්රමිකතා හේතුවෙන් උත්තරීතර කවුන්සිලය පෙත්සම ප්රතික්ෂේප කළේය. උත්තරීතර කවුන්සිලය සඳහා මැතිවරණ 1994 මාර්තු සඳහා නියම කරන ලදී. පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ පිළිබඳ නව නීතියක් 1993 වන විට සම්මත කර ගැනීමට නොහැකි විය. ජනමත විචාරණය පිළිබඳ ආරවුල්, එවකට උත්තරීතර කවුන්සිලය පාලනය කළ සහ දේශපාලන හා ආර්ථික ප්රතිසංස්කරණවලට බොහෝ දුරට විරුද්ධ වූ බෙලාරුසියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ බොහෝ දුරට ගතානුගතික පක්ෂයට ප්රතීතනය කරන ලදී, සමහර නියෝජිතයින් බෙලාරුසියානු ස්වාධීනත්වයට විරුද්ධ වූ බවට චෝදනා එල්ල විය.
ලුකෂෙන්කෝ යුගය
1994 මාර්තු මාසයේදී ජාතික ව්යවස්ථාවක් සම්මත කරන ලද අතර එහි අගමැතිගේ කාර්යයන් බෙලාරුස් ජනාධිපතිවරයාට ලබා දෙන ලදී. 1994 ජුනි 24 සහ 1994 ජූලි 10 දින පැවති ජනාධිපති ධුරය සඳහා වට දෙකක මැතිවරණයක් කලින් නොදන්නා ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ ජාතික ප්රමුඛත්වයට පත් කළේය. පළමු වටයේදී ඔහු ඡන්දවලින් 45% ක් සහ දෙවන වටයේදී 80% ක් ලබා ගනිමින් 14% ක ඡන්ද ප්රතිශතයක් ලබා ගත් වියචෙස්ලාව් කෙබිච් පරාජය කළේය. නිදහසින් පසු බෙලරුස් හි පැවති පළමු සහ එකම නිදහස් මැතිවරණය මෙම මැතිවරණය විය.
2000 දශකයේ බෙලරුස් සහ එහි ප්රාථමික ආර්ථික හවුල්කරු වන රුසියාව අතර ආර්ථික ආරවුල් කිහිපයක් ඇති විය. පළමුවැන්න 2004 රුසියාව-බෙලරුස් බලශක්ති ආරවුල වූ අතර, මිල එකඟ නොවීම් හේතුවෙන් රුසියානු බලශක්ති දැවැන්තයෙකු වන ගැස්ප්රොම් බෙලරුස් වෙත ගෑස් ආනයනය කිරීම නැවැත්වීය. 2007 රුසියාව-බෙලරුස් බලශක්ති ආරවුල කේන්ද්රගත වූයේ බෙලරුස් බෙලරුස් හරහා දිවෙන ඩ්රුෂ්බා නල මාර්ගයෙන් තෙල් සිප ගන්නා බවට ගැස්ප්රොම් විසින් කරන ලද චෝදනා මත ය. වසර දෙකකට පසු, වෙළඳ ආරවුලක් ලෙස හැඳින්වෙන කිරි යුද්ධය ආරම්භ වූයේ, රුසියාව බෙලරුසියාව අබ්කාසියාවේ සහ දකුණු ඔසෙටියාවේ ස්වාධීනත්වය පිළිගැනීමට අවශ්ය වූ විට සහ සිදුවීම් මාලාවක් හරහා බෙලරුස් වෙතින් කිරි නිෂ්පාදන ආනයනය තහනම් කිරීමට හේතු විය.
2011 දී, ලුකෂෙන්කෝගේ රජයේ මධ්යගත ආර්ථිකය පාලනය කිරීම හේතුවෙන් බෙලරුස් දැඩි ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන් අතර, උද්ධමනය 108.7% දක්වා ළඟා විය. 2011 මින්ස්ක් මෙට්රෝ බෝම්බ ප්රහාරය සිදු වූ එම කාලය තුළම පුද්ගලයින් 15 දෙනෙකු මිය ගොස් 204 දෙනෙකු තුවාල ලැබූහ. දින දෙකක් ඇතුළත අත්අඩංගුවට ගත් සැකකරුවන් දෙදෙනෙකු අපරාධකරුවන් බව පාපොච්චාරණය කළ අතර 2012 දී වෙඩි තබා ඝාතනය කරන ලදී. "පැහැදිලි ත්රස්ත ප්රහාරය" හෙළා දකිමින් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ප්රකාශයේ පෙර නොවූ විරූ වචන වලින් බෙලරුසියානු රජය විසින් ප්රසිද්ධ කරන ලද සිදුවීම්වල නිල අනුවාදය ප්රශ්න කරන ලදී. බෝම්බ ප්රහාරය පිටුපස බෙලරුසියානු රජයම සිටින බවට ඇති හැකියාව පිළිබඳව දැනුම් දෙන ලදී.
2020 බෙලරුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු රට පුරා මහජන විරෝධතා ඇති විය, එහිදී ලුකෂෙන්කෝ හයවන වරටත් බලයට පත්වීමට උත්සාහ කළේය. අසල්වැසි රටවල් වන පෝලන්තය සහ ලිතුවේනියාව ලුකෂෙන්කෝ බෙලරුස් හි නීත්යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළි නොගන්නා අතර ලිතුවේනියානු රජය ප්රධාන විපක්ෂ අපේක්ෂක ස්වියාට්ලානා සිකානූස්කායා සහ විල්නියස් හි බෙලරුසියානු විපක්ෂයේ අනෙකුත් සාමාජිකයින් සඳහා නිවසක් වෙන් කර ඇත. යුරෝපීය සංගමය, කැනඩාව, එක්සත් රාජධානිය හෝ එක්සත් ජනපදය විසින් ලුකෂෙන්කෝ බෙලරුස් හි නීත්යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගෙන නොමැත. රට තුළ පවතින විරෝධතා අතරතුර දූෂිත මැතිවරණය සහ දේශපාලන පීඩනය හේතුවෙන් යුරෝපීය සංගමය, කැනඩාව, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදය බෙලරුසියාවට එරෙහිව සම්බාධක පනවා ඇත. රුසියානු යුක්රේන ආක්රමණයට රටේ භූමිකාව සහ සහාය දැක්වීමෙන් පසුව 2022 දී තවදුරටත් සම්බාධක පැනවීය; රුසියානු හමුදාවන්ට බෙලරුසියානු භූමියෙන් ආක්රමණයේ කොටසක් සිදු කිරීමට අවසර දෙන ලදී. සම්බාධක මගින් ආයතනික කාර්යාල සහ රජයේ තනි නිලධාරීන් පමණක් නොව, රජය සතු ව්යවසාය කාර්මික අංශයේ සේවය කරන පෞද්ගලික පුද්ගලයින් ද ඉලක්ක කර ගන්නා ලදී. නෝර්වේ සහ ජපානය බෙලරුස් ජාත්යන්තර සැපයුම් දාමයෙන් හුදකලා කිරීම අරමුණු කරගත් සම්බාධක තන්ත්රයට එක් වී ඇත. බොහෝ ප්රධාන බෙලරුසියානු බැංකු ද සීමාවන් යටතේ පවතී.
භූගෝලය
බෙලාරුස් පිහිටා ඇත්තේ 51° සහ 57° උතුරු අක්ෂාංශ සහ 23° සහ 33° E දේශාංශ අතර ය. උතුරේ සිට දකුණට එහි ව්යාප්තිය කිලෝමීටර 560 (සැතපුම් 350), බටහිර සිට නැගෙනහිරට කිලෝමීටර 650 (සැතපුම් 400) කි. එය ගොඩබිම් සහිත, සාපේක්ෂව පැතලි වන අතර විශාල වගුරු බිම් අඩංගු වේ. බෙලාරුස් වලින් 40% ක් පමණ වනාන්තරවලින් වැසී ඇත. රට පරිසර කලාප දෙකක් තුළ පිහිටා ඇත: සර්මැටික් මිශ්ර වනාන්තර සහ මධ්යම යුරෝපීය මිශ්ර වනාන්තර.
බොහෝ ඇළ දොළ සහ විල් 11,000 ක් බෙලාරුස් හි දක්නට ලැබේ. ප්රධාන ගංගා තුනක් රට හරහා ගලා යයි: නෙමන්, ප්රිප්යාට් සහ ඩිනිපර්. නෙමන් බටහිර දෙසට බෝල්ටික් මුහුද දෙසට ගලා යන අතර ප්රිප්යාට් නැගෙනහිර දෙසට ඩිනිපර් වෙත ගලා යයි; ඩිනිපර් දකුණු දෙසට කළු මුහුද දෙසට ගලා යයි.
උසම ස්ථානය මීටර් 345 (අඩි 1,132) ක් වන ඩියාර්ෂින්ස්කායා හාරා (ඩියාර්ෂින්ස්ක් කන්ද) වන අතර පහළම ස්ථානය නෙමන් ගඟේ මීටර් 90 (අඩි 295) ක් වේ. බෙලරුස් හි සාමාන්ය උන්නතාංශය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 160 (අඩි 525) කි. දේශගුණය මෘදු සිට සීතල ශීත කාලයන් පෙන්නුම් කරන අතර ජනවාරි මාසයේ අවම උෂ්ණත්වය නිරිතදිග (බ්රෙස්ට්) හි −4 °C (24.8 °F) සිට ඊසාන දෙසින් (විටෙබ්ස්ක්) −8 °C (17.6 °F) දක්වා වන අතර සිසිල් සහ තෙතමනය සහිත ගිම්හාන 18 °C (64.4 °F) සාමාන්ය උෂ්ණත්වයක් ඇත. බෙලරුස් හි සාමාන්ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 550 සිට 700 (අඟල් 21.7 සිට 27.6) දක්වා වේ. රට මහාද්වීපික දේශගුණය සහ සමුද්ර දේශගුණය අතර සංක්රාන්ති කලාපයේ පිහිටා ඇත.
ස්වාභාවික සම්පත් අතර පීට් නිධි, තෙල් හා ස්වාභාවික වායු කුඩා ප්රමාණවලින්, ග්රැනයිට්, ඩොලමයිට් (හුණුගල්), මාල්, හුණු, වැලි, බොරළු සහ මැටි ඇතුළත් වේ. අසල්වැසි යුක්රේනයේ 1986 චර්නොබිල් න්යෂ්ටික ව්යසනයෙන් විකිරණවලින් 70% ක් පමණ බෙලාරුසියානු භූමියට ඇතුළු වූ අතර, බෙලාරුසියානු භූමියෙන් පහෙන් එකක් පමණ (ප්රධාන වශයෙන් ගොවිබිම් සහ ගිනිකොනදිග ප්රදේශවල වනාන්තර) විකිරණ වැටීමෙන් පීඩාවට පත් විය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ අනෙකුත් ආයතන බලපෑමට ලක් වූ ප්රදේශවල විකිරණ මට්ටම අඩු කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත, විශේෂයෙන් සීසියම් බන්ධක සහ රැප්සීඩ් වගාව භාවිතා කිරීම හරහා, පාංශු සීසියම්-137 මට්ටම අඩු කිරීමට අදහස් කෙරේ.
බෙලාරුස් හි, වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 43% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 8,767,600 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 7,780,000 (හෙක්ටයාර) සිට ඉහළ ගොස් ඇත. 2020 දී, ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 6,555,600 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර, රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 2,212,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 2% ක් ප්රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති ස්වදේශික ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) බව වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 16% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා, වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 100% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය.
බෙලාරුස් රටවල් පහකට මායිම් වේ: උතුරින් ලැට්වියාව, වයඹ දෙසින් ලිතුවේනියාව, බටහිරින් පෝලන්තය, උතුරින් සහ නැගෙනහිරින් රුසියාව සහ දකුණින් යුක්රේනය. 1995 සහ 1996 ගිවිසුම් මගින් ලැට්වියාව සහ ලිතුවේනියාව සමඟ බෙලාරුස් දේශසීමා වෙන් කරන ලද අතර, 2009 දී බෙලාරුස්-යුක්රේන දේශසීමාව ස්ථාපිත කිරීම සඳහා 1997 ගිවිසුමක් බෙලාරුස් විසින් අනුමත කරන ලදී. 2007 පෙබරවාරි මාසයේදී බෙලාරුස් සහ ලිතුවේනියාව අවසන් දේශසීමා වෙන් කිරීමේ ලේඛන අනුමත කරන ලදී.
රජය සහ දේශපාලනය
අගමැති
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට අනුව බෙලරුස් යනු ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ජාතික සභාව විසින් පාලනය කරනු ලබන බලතල බෙදීමක් සහිත අර්ධ ජනාධිපති ජනරජයකි. කෙසේ වෙතත්, බෙලරුස් ඉතා මධ්යගත සහ ඒකාධිපති රජයක් විසින් මෙහෙයවනු ලැබ ඇති අතර, සමහර මාධ්ය ආයතන, දේශපාලනඥයින් සහ කතුවරුන් විසින් බොහෝ විට "යුරෝපයේ අවසාන ඒකාධිපතියා" ලෙසත් ජනාධිපති ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ "යුරෝපයේ අවසාන ඒකාධිපතියා" ලෙසත් විස්තර කර ඇත. බෙලරුස් යනු ජනාධිපතිවරයාගේ අතේ අවසානයේ බලය සංකේන්ද්රණය වී ඇති, මැතිවරණ නිදහස් නොවන සහ අධිකරණ ස්වාධීනත්වය දුර්වල වන ඒකාධිපති පාලනයක් ලෙස සැලකේ. 1996 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති ව්යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයේදී සහ පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණවලදී මැතිවරණ අක්රමිකතා සඳහා ප්රතිචාරයක් ලෙස 1997 සිට යුරෝපීය කවුන්සිලය බෙලරුස් එහි නිරීක්ෂක තත්ත්වයෙන් ඉවත් කළේය. රට නැවත කවුන්සිලයට ඇතුළත් කිරීම රඳා පවතින්නේ මානව හිමිකම්, නීතියේ ආධිපත්යය සහ ප්රජාතන්ත්රවාදය වැඩිදියුණු කිරීම ඇතුළුව කවුන්සිලය විසින් නියම කරන ලද මිණුම් සලකුණු සම්පූර්ණ කිරීම මත ය. තවමත් නියෝජිත කණ්ඩායමක් යුරෝපීය කවුන්සිලයේ පාර්ලිමේන්තු සභාවට සහභාගී වේ.
සෑම ජනාධිපතිවරයෙකුගේම ධුර කාලය වසර පහකි. 1994 ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව යටතේ, ජනාධිපතිවරයාට ජනාධිපති ධුරයේ කටයුතු කළ හැක්කේ වාර දෙකක් පමණි, නමුත් 2004 දී ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ වෙනසක් මගින් ධුර කාලය පිළිබඳ සීමාවන් ඉවත් කරන ලදී. ලුකෂෙන්කෝ 1994 සිට බෙලරුස් හි ජනාධිපති ධුරය හෙබවීය. 1996 දී, ලුකෂෙන්කෝ ජනාධිපති ධුර කාලය වසර පහේ සිට හත දක්වා දීර්ඝ කිරීම සඳහා මතභේදාත්මක ඡන්දයක් ඉල්ලා සිටි අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස 1999 දී පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ මැතිවරණය 2001 දක්වා කල් දමන ලදී. මැතිවරණ ව්යාපාරය අතරතුර නිල කටයුතු සඳහා පමණක් ධුරයෙන් ඉවත් කරන ලද ප්රධාන මැතිවරණ නිලධාරි වික්ටාර් හන්චාර් විසින් දීර්ඝ කිරීම පිළිබඳ ජනමත විචාරණය "අපූරු" ව්යාජ එකක් ලෙස හෙළා දකින ලදී. ජාතික සභාව යනු සාමාජිකයින් 110 දෙනෙකුගෙන් යුත් නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය (පහළ මන්ත්රී මණ්ඩලය) සහ සාමාජිකයින් 64 දෙනෙකුගෙන් යුත් ජනරජ කවුන්සිලය (ඉහළ මන්ත්රී මණ්ඩලය) සමන්විත ද්වි-මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවකි.
අගමැතිවරයා පත් කිරීමට, ව්යවස්ථාමය සංශෝධන සිදු කිරීමට, අගමැතිවරයා කෙරෙහි විශ්වාසය පළ කිරීමේ ඡන්දයක් ඉල්ලා සිටීමට සහ විදේශ සහ දේශීය ප්රතිපත්ති පිළිබඳ යෝජනා ඉදිරිපත් කිරීමට නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලයට බලය ඇත. විවිධ රජයේ නිලධාරීන් තෝරා ගැනීමට, ජනාධිපතිවරයාට එරෙහිව දෝෂාභියෝග නඩු විභාගයක් පැවැත්වීමට සහ නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය විසින් සම්මත කරන ලද පනත් කෙටුම්පත් පිළිගැනීමට හෝ ප්රතික්ෂේප කිරීමට ජනරජ කවුන්සිලයට බලය ඇත. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට පටහැනි නම්, ප්රාදේශීය නිලධාරීන් විසින් සම්මත කරන ලද ඕනෑම නීතියක් සෑම මණ්ඩලයකටම නිෂේධ කළ හැකිය.
රජයට අගමැති සහ නියෝජ්ය අගමැතිවරුන් පස් දෙනෙකුගේ ප්රධානත්වයෙන් යුත් අමාත්ය මණ්ඩලයක් ඇතුළත් වේ. මෙම කවුන්සිලයේ සාමාජිකයින් ව්යවස්ථාදායකයේ සාමාජිකයන් විය යුතු නැති අතර ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ. අධිකරණයට ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය සහ ව්යවස්ථාමය සහ ව්යාපාරික නීතියට අදාළ නිශ්චිත ගැටළු සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කරන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණය වැනි විශේෂිත අධිකරණ ඇතුළත් වේ. ජාතික අධිකරණවල විනිසුරුවරුන් ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලබන අතර ජනරජ කවුන්සිලය විසින් තහවුරු කරනු ලැබේ. අපරාධ නඩු සඳහා, ඉහළම අභියාචනාධිකරණය ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයයි. බෙලාරුසියානු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව විශේෂ අධිකරණ විරෝධී අධිකරණ භාවිතා කිරීම තහනම් කරයි.
මැතිවරණ
2001 දී, 2006 දී, 2010 දී, 2015 දී සහ 2020 දී නැවත වරක් ලුකෂෙන්කෝ නිල වශයෙන් ජනාධිපති ධුරයට තේරී පත් වූ නමුත්, එම මැතිවරණ කිසිවක් නිදහස් හෝ සාධාරණ හෝ ප්රජාතන්ත්රවාදී ලෙස නොසැලකේ.
බෙලාරුසියානු සමාජ ක්රීඩා පක්ෂය සහ කම්කරු හා යුක්තිය පිළිබඳ ජනරජ පක්ෂය (RPTS) වැනි ලුකෂෙන්කෝට පක්ෂපාතී පක්ෂ හෝ BPF පක්ෂය සහ එක්සත් සිවිල් පක්ෂය වැනි මහජන සන්ධානය 5 ප්ලස් විරුද්ධ පක්ෂ 2004 මැතිවරණයේදී කිසිදු ආසනයක් දිනා ගත්තේ නැත. යුරෝපයේ ආරක්ෂාව සහ සහයෝගීතාව සඳහා වූ සංවිධානය (OSCE) තීන්දු කළේ විපක්ෂ අපේක්ෂකයින්ට අත්තනෝමතික ලෙස ලියාපදිංචිය ප්රතික්ෂේප කිරීම සහ මැතිවරණ ක්රියාවලිය පාලක පක්ෂයට පක්ෂව නිර්මාණය කර ඇති බැවින් මැතිවරණ අසාධාරණ බවයි.
2006 ජනාධිපතිවරණයේදී, විරුද්ධ පක්ෂවල සන්ධානයක් නියෝජනය කළ ඇලක්සැන්ඩර් මිලින්කිවිච් සහ සමාජ ප්රජාතන්ත්රවාදීන්ගේ ඇලැක්සැන්ඩර් කසුලින් විසින් ලුකෂෙන්කෝට විරුද්ධ විය. සමස්ත බෙලාරුසියානු මහජන සභාව වටා පැවති විරෝධතා අතරතුර කසුලින් පොලිසිය විසින් රඳවා තබා ගෙන පහර දෙන ලදී. ලුකෂෙන්කෝ මැතිවරණයෙන් 80% ක ඡන්ද ප්රතිශතයකින් ජයග්රහණය කළේය; රුසියානු සමූහාණ්ඩුව සහ CIS ඡන්දය විවෘත හා සාධාරණ යැයි සැලකූ අතර OSCE සහ අනෙකුත් සංවිධාන මැතිවරණය අසාධාරණ ලෙස හැඳින්වූහ.
2010 ජනාධිපතිවරණය දෙසැම්බර් මාසයේදී අවසන් වූ පසු, මැතිවරණවලදී 80% කට ආසන්න ඡන්ද ප්රතිශතයකින් ලුකෂෙන්කෝ අඛණ්ඩව සිව්වන වරටත් තේරී පත් විය. දෙවන ස්ථානය දිනාගත් විපක්ෂ නායක ඇන්ඩ්රි සන්නිකොව්ට ලැබුණේ 3% කටත් අඩු ඡන්ද ප්රතිශතයකි; ස්වාධීන නිරීක්ෂකයින් මැතිවරණය වංචනික ලෙස විවේචනය කළහ. මින්ස්ක්හි විපක්ෂ විරෝධතාකරුවන් වීදි බැසගත් විට, සමහර ජනාධිපති අපේක්ෂකයින් ඇතුළු බොහෝ දෙනෙකුට කැරලි මර්දන පොලිසිය විසින් පහර දී අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. සන්නිකොව් ඇතුළු අපේක්ෂකයින් බොහෝ දෙනෙකුට ප්රධාන වශයෙන් සහ සාමාන්යයෙන් වසර හතරකට වැඩි කාලයක් සඳහා සිර දඬුවම් හෝ නිවාස අඩස්සියේ තැබීමට නියම කරන ලදී. මාස හයකට පසු පෙර නොවූ විරූ ආර්ථික අර්බුදයක් මධ්යයේ, ක්රියාකාරීන් සමාජ ජාල භාවිතා කරමින් වචන නොමැතිව අත්පුඩි ගැසීම මගින් සංලක්ෂිත නව විරෝධතා වටයක් ආරම්භ කළ අතර එය මහජන විරෝධතාවලට හේතු විය.
2012 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී, නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලයට තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් 110 දෙනාගෙන් 105 දෙනෙකු කිසිදු දේශපාලන පක්ෂයකට අනුබද්ධ නොවීය. බෙලරුස් කොමියුනිස්ට් පක්ෂය ආසන 3 ක් දිනා ගත් අතර, බෙලාරුසියානු ගොවිජන පක්ෂය සහ RPTS ආසන 1 බැගින් දිනා ගත්හ. බොහෝ පක්ෂග්රාහී නොවන අය සෝවියට් ව්යවස්ථාදායකයේ සංයුතියට සමාන කම්කරු සාමූහික, මහජන සංගම් සහ සිවිල් සමාජ සංවිධාන වැනි සමාජ සංවිධානවල පුළුල් පරාසයක් නියෝජනය කරති.
2020 ජනාධිපතිවරණයේදී, ලුකෂෙන්කෝ නැවතත් ජයග්රහණය කළේ නිල ප්රතිඵල සමඟ ඔහුට 80% ක ඡන්ද ප්රතිශතයක් ලබා දෙමින් මහජන විරෝධතාවලට තුඩු දුන් බැවිනි. යුරෝපීය සංගමය සහ එක්සත් රාජධානිය ප්රතිඵලය හඳුනා නොගත් අතර EU සම්බාධක පැනවීය.
විදේශ සබඳතා
බයිලෝරුසියානු SSR යනු 1945 දී මුල් සාමාජිකයින් 51 දෙනාගෙන් එකක් ලෙස යුක්රේන SSR සමඟ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට සම්බන්ධ වූ සෝවියට් ජනරජ දෙකෙන් එකකි. සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු බෙලරුස් සහ රුසියාව සමීප වෙළඳ හවුල්කරුවන් සහ රාජ්ය තාන්ත්රික සහචරයින් වී ඇත. අමුද්රව්ය ආනයනය සඳහා සහ එහි අපනයන වෙළඳපොළ සඳහා බෙලරුස් රුසියාව මත රඳා පවතී.
බෙලරුස් සහ රුසියාව අතර අධිජාතික සම්මේලනයක් වන යුනියන් ස්ටේට්, 1996-99 කාලය තුළ මූල්ය සංගමය, සමාන අයිතිවාසිකම්, තනි පුරවැසිභාවය සහ පොදු විදේශ සහ ආරක්ෂක ප්රතිපත්තියක් ඉල්ලා සිටි ගිවිසුම් මාලාවකින් පිහිටුවන ලදී. කෙසේ වෙතත්, බෙලරුසියාවේ මුදල් සංගමයේ නැවත නැවතත් ප්රමාදයන්, ව්යවස්ථා කෙටුම්පත සඳහා ජනමත විචාරණ දිනයක් නොමැතිකම සහ ඛනිජ තෙල් වෙළඳාම පිළිබඳ ආරවුලක් හේතුවෙන් සංගමයේ අනාගතය සැක සහිත වී ඇත. බෙලරුසියාව පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ස්වාධීන රාජ්යයන්ගේ (CIS) ආරම්භක සාමාජිකයෙකි. අසල්වැසි ලැට්වියාව, ලිතුවේනියාව සහ පෝලන්තය ඇතුළු යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජික රටවල් කිහිපයක් සමඟ බෙලරුසියාව වෙළඳ ගිවිසුම් ඇත (අනෙකුත් සාමාජික රටවල් ලුකෂෙන්කෝ සහ ඉහළ නිලධාරීන්ට සංචාරක තහනමක් තිබියදීත්), ලුකෂෙන්කෝට රාජ්ය තාන්ත්රික රැස්වීම්වලට සහභාගී වීමට සහ ඔහුගේ රජයේ සහ විපක්ෂ කණ්ඩායම් සංවාදයට සම්බන්ධ කර ගැනීමට ඉඩ සැලසීම සඳහා යුරෝපීය සංගමය විසින් පනවා ඇති සංචාරක තහනම් අතීතයේ දී ඉවත් කර ඇත.
එක්සත් ජනපදය සමඟ ද්විපාර්ශ්වික සබඳතා පළුදු වී ඇත; 2007 සිට එක්සත් ජනපදයට මින්ස්ක්හි තානාපතිවරයෙකු නොමැති අතර 2008 සිට බෙලරුසියාවට වොෂින්ටනයේ තානාපතිවරයෙකු නොමැත. රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා නොසන්සුන්ව පැවති අතර, 2004 දී එක්සත් ජනපදය බෙලරුස් ප්රජාතන්ත්රවාදී පනත සම්මත කළ අතර, එය රාජ්ය විරෝධී බෙලරුසියානු රාජ්ය නොවන සංවිධාන සඳහා අරමුදල් සැපයීමට අවසර දුන් අතර, මානුෂීය අරමුණු හැර බෙලරුසියානු රජයට ණය දීම තහනම් කළේය.
චීනය සහ බෙලරුස් අතර සබඳතා සමීප වන අතර, ලුකෂෙන්කෝ ඔහුගේ ධුර කාලය තුළ කිහිප වතාවක් චීනයට ගියේය. මැද පෙරදිග ප්රධාන හවුල්කරුවෙකු ලෙස සැලකෙන සිරියාව සමඟ බෙලරුස් ද ශක්තිමත් සබඳතා ඇති අතර, CIS වලට අමතරව, බෙලරුස් යුරේසියානු ආර්ථික සංගමයේ (පෙර යුරේසියානු ආර්ථික ප්රජාව), සාමූහික ආරක්ෂක ගිවිසුම් සංවිධානයේ, 1998 සිට ජාත්යන්තර නොබැඳි ව්යාපාරයේ, සහ යුරෝපයේ ආරක්ෂාව සහ සහයෝගීතාව පිළිබඳ සංවිධානයේ (OSCE) සාමාජිකයෙකි. OSCE සාමාජික රාජ්යයක් ලෙස, බෙලරුස් හි ජාත්යන්තර කැපවීම් එක්සත් ජනපද හෙල්සින්කි කොමිසමේ විධානය යටතේ නිරීක්ෂණයට යටත් වේ. බෙලරුස්, යුරෝපා සංගමයේ නැගෙනහිර හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහනට ඇතුළත් කර ඇති අතර, එය යුරෝපා සංගමයේ යුරෝපීය අසල්වැසි ප්රතිපත්තියේ (ENP) කොටසක් වන අතර එය EU සහ එහි අසල්වැසියන් ආර්ථික හා භූ දේශපාලනික වශයෙන් සමීප කිරීම අරමුණු කරයි. කෙසේ වෙතත්, EU රටට එරෙහිව තවත් සම්බාධක පැනවීමෙන් පසු, 2021 ජුනි 28 වන දින බෙලරුස් නැගෙනහිර හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහනට සහභාගී වීම අත්හිටුවන ලදී.
හමුදා
ලුතිනන් ජෙනරාල් වික්ටර් ක්රෙනින් ආරක්ෂක අමාත්යාංශයේ ප්රධානියා වන අතර, ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ (ජනාධිපති ලෙස) අණදෙන නිලධාරියා ලෙස කටයුතු කරයි. නව ජනරජයේ භූමියේ හිටපු සෝවියට් සන්නද්ධ හමුදාවන්හි කොටස් භාවිතා කරමින් 1992 දී සන්නද්ධ හමුදා පිහිටුවන ලදී. 1997 දී නිම කරන ලද හිටපු සෝවියට් හමුදා බෙලරුස් සන්නද්ධ හමුදාවන් බවට පරිවර්තනය කිරීම, එහි සොල්දාදුවන් සංඛ්යාව 30,000 කින් අඩු කර එහි නායකත්වය සහ හමුදා සැකැස්ම ප්රතිව්යුහගත කරන ලදී.
බෙලරුස්හි බොහෝ සේවා සාමාජිකයින් බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගත් අය වන අතර, ඔවුන් උසස් අධ්යාපනයක් ලබා ඇත්නම් මාස 12 ක් හෝ නොමැති නම් මාස 18 ක් සේවය කරති. බෙලරුසියානුවන් බඳවා ගැනීමේ වයස් සීමාවේ පසුවන අයගේ ජන විකාශන අඩුවීම, 2001 දී 12,000 ක් වූ කොන්ත්රාත් සොල්දාදුවන්ගේ වැදගත්කම වැඩි කර ඇත. 2005 දී, බෙලරුස් හි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.4% ක් පමණ හමුදා වියදම් සඳහා කැප කරන ලදී.
බෙලරුස් නේටෝවට බැඳීමට කැමැත්තක් ප්රකාශ කර නොමැති නමුත් 1997 සිට තනි පුද්ගල හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහනට සහභාගී වී ඇත, සහ බෙලරුස් ඇෆ්ගනිස්ථානයේ ජාත්යන්තර ආරක්ෂක සහායක බලකායේ මෙහෙයුම සඳහා ඉන්ධන පිරවීම සහ ගුවන් අවකාශයේ සහාය ලබා දුන්නේය. 1995 දී ඔවුන්ගේ සාමය සඳහා හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහනට සහභාගී වීම සඳහා ලියකියවිලි අත්සන් කිරීමෙන් පසු බෙලරුස් ප්රථම වරට නේටෝව සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමට පටන් ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, බෙලරුස් CSTO හි සාමාජිකයෙකු වන බැවින් එය නේටෝවට සම්බන්ධ විය නොහැක. 2006 මාර්තු මාසයේ බෙලරුස් හි පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු නේටෝ සහ බෙලරුස් අතර ආතතීන් උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණියේය.
මානව අයිතිවාසිකම් සහ දූෂණය
ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල්, සහ හියුමන් රයිට්ස් වොච් ලුකෂෙන්කෝගේ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් විවේචනය කර ඇත. බෙලරුස් හි ප්රජාතන්ත්රවාදී දර්ශක ශ්රේණිගත කිරීම යුරෝපයේ අඩුම අගය වන අතර, ෆ්රීඩම් හවුස් විසින් රට "නිදහස් නොවේ" ලෙස ලේබල් කර ඇත, ආර්ථික නිදහස පිළිබඳ දර්ශකයේ "මර්දනය කරන ලද" ලෙස සහ දේශසීමා නොමැති වාර්තාකරුවන් විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද මාධ්ය නිදහස පිළිබඳ දර්ශකයේ, බෙලරුස් 2022 සඳහා රටවල් 180 න් 153 වන ස්ථානයේ සිටී. මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් සහ රාජ්ය නොවන සංවිධාන, මාධ්යවේදීන්, ජාතික සුළුතරයන් සහ විපක්ෂ දේශපාලනඥයින්ට හිංසා පීඩා කිරීම සම්බන්ධයෙන් බෙලරුසියානු රජය විවේචනයට ලක් වේ. 2014 දී ලුකෂෙන්කෝ නීතියක් ප්රකාශයට පත් කළේය. එය සාමූහික ගොවිපල සේවකයින්ට (ශ්රම බලකායෙන් 9%) කැමැත්තෙන් තම රැකියාවෙන් ඉවත් වීම තහනම් කරයි - රැකියාව සහ පදිංචි ස්ථානය වෙනස් කිරීම සඳහා ආණ්ඩුකාරවරුන්ගේ අවසරය අවශ්ය වේ. ලුකෂෙන්කෝ විසින්ම නීතිය වහල්භාවය සමඟ සංසන්දනය කරන ලදී. 2011 දී මරණ දඬුවම ක්රියාත්මක කළ බෙලරුස් තවමත් මරණ දඬුවම භාවිතා කරන එකම යුරෝපීය රටයි. බෙලරුස් හි LGBT අයිතිවාසිකම් යුරෝපයේ පහළම රට අතර ශ්රේණිගත කර ඇත. 2023 දී, ලුකෂෙන්කෝ ඉහළ රාජද්රෝහී චෝදනාවට වරදකරුවන් වූ නිලධාරීන් සහ සොල්දාදුවන්ට එරෙහිව මරණ දඬුවම භාවිතා කිරීමට ඉඩ සලසන නීතියකට අත්සන් තැබීය.
අධිකරණ පද්ධතියට ස්වාධීනත්වයක් නොමැති අතර දේශපාලන මැදිහත්වීම් වලට යටත් වේ. අල්ලස් වැනි දූෂිත ක්රියාවන් බොහෝ විට ටෙන්ඩර් ක්රියාවලීන් අතරතුර සිදු වූ අතර, රහස් හෙළි කරන්නන්ගේ ආරක්ෂාව සහ ජාතික ඔම්බුඩ්ස්මන් බෙලරුස් හි දූෂණ විරෝධී ක්රමයේ නොමැත.
2020 දී, එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස් කාර්යාලය ප්රකාශ කළේ ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු 2020–2021 බෙලාරුසියානු විරෝධතා අතරතුර අත්අඩංගුවට ගත් පුද්ගලයින්ට වධහිංසා පැමිණවීම සහ අයුතු ලෙස සැලකීම පිළිබඳ ලේඛනගත සිද්ධීන් 450 ක් පිළිබඳ වාර්තා ලැබී ඇති බවයි. කාන්තාවන්ට සහ ළමයින්ට එරෙහි හිංසනය, රබර් බැටන් පොලුවලින් ලිංගික අපයෝජනය සහ දූෂණය කිරීම ඇතුළුව වාර්තාවලට ඇතුළත් විය. මින්ස්ක් හි ඔක්රෙස්ටිනෝ බන්ධනාගාරයේ හෝ එහි යන අතරතුර ලිංගික ප්රචණ්ඩත්වය පෙන්නුම් කරන අවම වශයෙන් රැඳවියන් තිදෙනෙකු තුවාල ලබා ඇත. 2020 සැප්තැම්බර් මාසයේ පැවති සම්මුඛ සාකච්ඡාවකදී ලුකෂෙන්කෝ කියා සිටියේ රැඳවියන් ඔවුන්ගේ තැලීම් ව්යාජ ලෙස ඉදිරිපත් කරමින්, "එහි සිටි සමහර ගැහැණු ළමයින්ගේ තට්ටම් නිල් පැහැයෙන් වර්ණාලේප කර ඇත" යනුවෙන් පවසමිනි.
2021 මැයි 23 වන දින, විපක්ෂ ක්රියාකාරිකයෙකු සහ මාධ්යවේදී රෝමන් ප්රොටසෙවිච් සහ ඔහුගේ පෙම්වතිය රඳවා තබා ගැනීම සඳහා බෙලාරුසියානු බලධාරීන් ඇතන්ස් සිට විල්නියස් වෙත රයන්එයාර් ගුවන් යානය 4978 බලහත්කාරයෙන් හරවා යැවීය; ඊට ප්රතිචාර වශයෙන්, යුරෝපීය සංගමය බෙලරුස් වෙත දැඩි සම්බාධක පැනවීය. 2021 මැයි මාසයේදී, ලුකෂෙන්කෝ සම්බාධකවලට ප්රතිචාර වශයෙන් යුරෝපීය සංගමය සංක්රමණිකයන් සහ මත්ද්රව්යවලින් පුරවන බවට තර්ජනය කළේය. 2021 ජූලි මාසයේදී, බෙලාරුසියානු බලධාරීන් යුරෝපීය සංගමයට සංක්රමණිකයන් මිනිස් ජාවාරම මගින් දෙමුහුන් යුද්ධයක් දියත් කළහ. ලිතුවේනියානු බලධාරීන් සහ යුරෝපීය නිලධාරීන් වන උර්සුලා වොන් ඩර් ලේන්, ජොසෙප් බොරෙල් සංක්රමණිකයන් ආයුධයක් ලෙස භාවිතා කිරීම හෙළා දුටු අතර බෙලරුස් තවදුරටත් සම්බාධකවලට යටත් විය හැකි බව යෝජනා කළහ. 2021 අගෝස්තු මාසයේදී, නිල ඇඳුම්, කැරලි මර්දන පලිහ සහ හිස්වැසුම් පැළඳ සිටි බෙලරුස්-ලිතුවේනියානු දේශසීමාව අසල කැමරාවක පටිගත කරන ලද බෙලරුස්-ලිතුවේනියානු දේශසීමාව අසල සංක්රමණිකයන් තල්ලු කරමින් සහ යුරෝපා සංගම් දේශසීමාව තරණය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. ඔලිම්පික් මලල ක්රීඩක ක්රිස්ට්සිනා සිමානෞස්කායා සහ ඇගේ සැමියාට මානුෂීය වීසා ප්රදානය කිරීමෙන් පසුව, 2020 ට සාපේක්ෂව බෙලරුස්-පෝලන්ත දේශසීමාව තරණය කරන සංක්රමණිකයින්ගේ සංඛ්යාව තියුනු ලෙස වැඩි වූ බැවින්, බෙලරුස්-පෝලන්ත දේශසීමාව තරණය කරන සංක්රමණිකයින්ගේ සංඛ්යාව තියුනු ලෙස වැඩි වූ බැවින්, බෙලරුස් දෙමුහුන් යුද්ධ සංවිධානය කරන බවට පෝලන්තය බෙලරුස් රාජ්යයට චෝදනා කළේය. නීතිවිරෝධී සංක්රමණිකයන් සංඛ්යාව ලැට්වියාවේ පෙර වාර්ෂික සංඛ්යාව ඉක්මවා ගියේය. 2021 දෙසැම්බර් 2 දින, එක්සත් ජනපදය, EU, UK සහ කැනඩාව බෙලරුසියාවට නව සම්බාධක පැනවීය.
පරිපාලන අංශ
බෙලාරුසියාව ඔබ්ලාස්ට් (බෙලාරුසියානු: вобласць; රුසියානු: область), ඔවුන්ගේ පරිපාලන මධ්යස්ථාන ලෙස ක්රියා කරන නගර අනුව නම් කර ඇත: බ්රෙස්ට්, ගෝමෙල්, ග්රොඩ්නෝ, මොගිලෙව්, මින්ස්ක් සහ වීටෙබ්ස්ක්. සෑම කලාපයකටම ප්රාදේශීය සභාවක් ලෙස හැඳින්වෙන පළාත් ව්යවස්ථාදායක අධිකාරියක් ඇත (බෙලාරුසියානු: абласны Савет Дэпутатаў; රුසියානු: Областной Совет депутатов), එහි පදිංචිකරුවන් විසින් තෝරා පත් කර ගනු ලබන, සහ ප්රාදේශීය පරිපාලනයක් ලෙස හඳුන්වන පළාත් විධායක අධිකාරියක් (බෙලාරුසියානු: абласны выканаўчы камітэт; රුසියානු: областной исполнительный комитет), ඔවුන්ගේ පරිපාලන මධ්යස්ථාන ලෙස ක්රියා කරන නගර අනුව නම් කර ඇත: බ්රෙස්ට්, ගොමෙල්, ග්රොඩ්නෝ, මොගිලෙව්, මින්ස්ක් සහ වීටෙබ්ස්ක්. සෑම කලාපයකටම පළාත් සභාවක් ලෙස හැඳින්වෙන පළාත් ව්යවස්ථාදායක අධිකාරියක් ඇත. ablasnы выканаўчы камитет; රුසියානු: областной исполнительный комитет), එහි සභාපතිවරයා ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ. මෙම ප්රදේශ තවදුරටත් රේයන් 118 කට බෙදා ඇත, සාමාන්යයෙන් දිස්ත්රික්ක ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත (බෙලාරුසියානු: раён; රුසියානු: район). සෑම රේයන් එකකටම තමන්ගේම ව්යවස්ථාදායක අධිකාරියක් හෝ රේයන් සභාවක් ඇත, (බෙලාරුසියානු: раённы Савет Дэпутатаў; රුසියානු: районный Совет депутатов) එහි පදිංචිකරුවන් විසින් තෝරා පත් කර ගන්නා ලද අතර, සහ රට විධායක බලධාරියෙකු විසින් පත් කරන ලද විධායක අධිකාරියකි. මින්ස්ක් නගරය දිස්ත්රික්ක නවයකට බෙදී ඇති අතර එම ප්රදේශ වලට සමාන පරිපාලන මට්ටමින් ජාතියේ අගනුවර ලෙස විශේෂ තත්වයක් භුක්ති විඳියි. එය විධායක කමිටුවක් විසින් මෙහෙයවනු ලබන අතර ස්වයං පාලනයේ ප්රඥප්තිය ලබා දී ඇත.
පළාත් පාලන
බෙලරුස්හි පළාත් පාලන පරිපාලනය පරිපාලන-භෞමික ඒකක මගින් පාලනය වේ (බෙලාරුසියානු: адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі; රුසියානු: административно-территориальные единицы), සහ මට්ටම් දෙකකින් සිදු වේ: මූලික සහ ප්රාථමික. මූලික මට්ටමින් ප්රාදේශීය සභා 118ක් සහ ප්රදේශයන්හි ආන්ඩු විසින් අධීක්ෂණය කරනු ලබන ප්රදේශ යටත් සභා නගර 10ක් වේ. ප්රාථමික මට්ටමේ දී රේයන් යටත් නගර 14 ක්, නාගරික ආකාරයේ ජනාවාස සභා 8 ක් සහ ගම් සභා 1,151 ක් ඇත. සභා ඔවුන්ගේ පදිංචිකරුවන් විසින් තෝරා පත් කර ගනු ලබන අතර, ඔවුන්ගේ විධායක කමිටු සභාපතිවරුන් විසින් පත් කරන ලද විධායක කමිටු ඇත. කලාප සහ ඕබ්ලාස්ට් නගර යටත් නගර සඳහා විධායක කමිටු සභාපතිවරුන් ඉහත මට්ටමේ ප්රාදේශීය විධායක කමිටු විසින් පත් කරනු ලැබේ; රේයන් යටත් නගර, ජනාවාස සහ ගම් සඳහා විධායක කමිටු සභාපතිවරුන් ඔවුන්ගේ සභා විසින් පත් කරනු ලැබේ, නමුත් රේයන් විධායක කමිටුවල නිර්දේශය මත. ඕනෑම අවස්ථාවක, විධායක කමිටු සභාපති ධුරය සඳහා නාමිකයෙකු අනුමත කිරීමට හෝ ප්රතික්ෂේප කිරීමට සභාවලට බලය ඇත.
තමන්ගේම ප්රාදේශීය සභාවක් සහ විධායක කමිටුවක් නොමැති ජනාවාස භෞමික ඒකක ලෙස හැඳින්වේ (බෙලාරුසියානු: тэрытарыяльныя адзінкі; රුසියානු: территориальные единицы). මෙම භෞමික ඒකක ප්රාදේශීය හෝ රේයන් යටත් කිරීම, නාගරික ආකාරයේ ජනාවාස හෝ ග්රාමීය ජනාවාස නගරයක් ලෙසද වර්ගීකරණය කළ හැක, නමුත් එහි රජය වෙනත් ප්රාථමික හෝ මූලික ඒකකයක සභාව විසින් පරිපාලනය කරනු ලැබේ. 1995 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ජනාධිපති ආඥාවක් මගින් රේයන් යටත් කිරීමේ නගර සහ නාගරික ආකාරයේ ජනාවාසවල පරිපාලන මධ්යස්ථානය ලෙස සේවය කරන ලද පළාත් පාලන අහෝසි කරන ලද අතර, ඒවා පරිපාලන-භෞමික ඒකක වලින් භෞමික ඒකක දක්වා පහත හෙලන ලදී.
2019 වසර සඳහා, පරිපාලන-භෞමික සහ භෞමික ඒකකවලට නගර 115ක්, නාගරික ආකාරයේ ජනාවාස 85ක් සහ ග්රාමීය ජනාවාස 23,075ක් ඇතුළත් වේ.
ආර්ථිකය
බෙලරුස් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන නමුත් එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 60 වන ස්ථානයේ සිටින එය "ඉතා ඉහළ" මානව සංවර්ධනයක් ඇත. 2019 දී, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ නිෂ්පාදන කොටස 31% ක් විය. නිෂ්පාදනය ශ්රම බලකායෙන් 35% ක් සේවයේ යොදවා ඇත. නිෂ්පාදන වර්ධනය සමස්තයක් ලෙස ආර්ථිකයට වඩා බෙහෙවින් කුඩාය - 2021 දී 2.2% ක් පමණ. වැදගත් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන අතර අර්තාපල් සහ මස් ඇතුළු ගව අතුරු නිෂ්පාදන ඇතුළත් වේ.
වෙළඳාම
බෙලරුසියාව රටවල් 180 කට අධික සංඛ්යාවක් සමඟ වෙළඳ සබඳතා පවත්වයි. 2024 වන විට, එහි ප්රධාන වෙළඳ හවුල්කරුවන් වූයේ බෙලරුස් හි ජාත්යන්තර වෙළඳාමෙන් 66% ක් වූ රුසියාව සහ රටේ වෙළඳාමෙන් 11% ක් වූ EU රටවල් ය.
2022 අප්රේල් මාසයේදී, යුක්රේනයේ රුසියානු ආක්රමණයට පහසුකම් සැලසීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, EU බෙලරුස් වෙත වෙළඳ සම්බාධක පැනවීය. 2023 අගෝස්තු මාසයේදී සම්බාධක දීර්ඝ කර පුළුල් කරන ලදී. මෙම සම්බාධක 2020 ලුකෂෙන්කෝගේ වංචාකාරී "මැතිවරණයෙන්" පසුව පනවන ලද ඒවාට අමතරව වේ.
1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හරින විට, බෙලරුස් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ අනුපාතය අනුව ලෝකයේ වඩාත්ම කාර්මිකව දියුණු රාජ්යයන්ගෙන් එකක් සහ ධනවත්ම CIS සාමාජික රාජ්යය විය. 2015 දී, බෙලරුසියානුවන්ගෙන් 39.3% ක් රාජ්ය පාලිත සමාගම් විසින් ද, 57.2% ක් පෞද්ගලික සමාගම් විසින් ද (රජයට 21.1% ක කොටස් ඇත) සහ 3.5% ක් විදේශීය සමාගම් විසින් ද සේවයේ යොදවා ඇත. 1994 දී, බෙලරුස් හි ප්රධාන අපනයන අතර බර යන්ත්රෝපකරණ (විශේෂයෙන් ට්රැක්ටර්), කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන සහ බලශක්ති නිෂ්පාදන ඇතුළත් විය. ආර්ථික වශයෙන්, බෙලරුස් ස්වාධීන රාජ්යයන්ගේ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය (CIS), යුරේසියානු ආර්ථික ප්රජාව සහ රුසියාව සමඟ සංගමයට සම්බන්ධ විය. 1990 ගණන්වලදී, ආනයන, ආයෝජන සහ එහි වෙළඳ හවුල්කරුවන්ගෙන් බෙලාරුසියානු නිෂ්පාදන සඳහා ඇති ඉල්ලුම අඩුවීම හේතුවෙන් කාර්මික නිෂ්පාදනය පහත වැටුණි. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඉහළ යාමට පටන් ගත්තේ 1996 දී පමණි; එහි ආර්ථිකය අනුව වේගයෙන්ම යථා තත්ත්වයට පත් වූ පැරණි සෝවියට් ජනරජය රට විය. 2006 දී, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය මිලදී ගැනීමේ බල සමානාත්මතාවය (PPP) ඩොලර් වලින් ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 83.1 ක් (ඇස්තමේන්තුව) හෝ ඒක පුද්ගල ඩොලර් 8,100 ක් පමණ විය. 2005 දී, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 9.9% කින් වැඩි විය; උද්ධමන අනුපාතය සාමාන්යයෙන් 9.5% කි. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ බෙලාරුස් 85 වන ස්ථානයේ පසුවිය, සහ 2025 දී එම ස්ථානයේම පැවතුනි.
සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු, ලුකෂෙන්කෝගේ නායකත්වය යටතේ, බෙලාරුස් ප්රධාන කර්මාන්තවල රජයේ පාලනය පවත්වා ගෙන ගොස් ඇති අතර අනෙකුත් පැරණි සෝවියට් ජනරජවල දක්නට ලැබෙන මහා පරිමාණ පුද්ගලීකරණයන් මග හැර ඇත.
1993 දී ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු වීමට බෙලරුස් ඉල්ලුම් කළේය. විරැකියාව තහනම් කිරීම හෝ රාජ්ය පාලිත අංශවලින් පිටත වැඩ කිරීම තහනම් කරන නීති සම්මත කිරීම ඇතුළුව කම්කරු අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට අපොහොසත් වීම හේතුවෙන්, 2007 ජුනි 21 වන දින බෙලරුස් එහි EU සාමාන්යකරණය කළ මනාප පද්ධති තත්ත්වය අහිමි කළ අතර, එමඟින් තීරුබදු අනුපාත ඔවුන්ගේ පෙර වඩාත්ම ප්රියතම ජාතික මට්ටම්වලට ඉහළ නැංවීය.
රැකියාව
ශ්රම බලකාය මිලියන 4 කට වඩා වැඩි පිරිසකින් සමන්විත වන අතර, ඔවුන්ගෙන් කාන්තාවන් පිරිමින්ට වඩා තරමක් වැඩිය. 2005 දී, ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ කාර්මික කර්මාන්තශාලාවල සේවය කළහ. කෘෂිකර්මාන්තය, නිෂ්පාදන විකුණුම්, භාණ්ඩ වෙළඳාම සහ අධ්යාපනය යන අංශවල රැකියා ද ඉහළ ය. රජයේ සංඛ්යාලේඛනවලට අනුව, 2005 දී විරැකියා අනුපාතය 1.5% කි. රැකියා විරහිත බෙලරුසියානුවන් 679,000 ක් සිටි අතර, ඔවුන්ගෙන් තුනෙන් දෙකක් කාන්තාවන් විය. 2003 සිට විරැකියා අනුපාතය පහත වැටෙමින් පවතින අතර, 1995 දී සංඛ්යාලේඛන ප්රථම වරට සම්පාදනය කළ දා සිට සමස්ත රැකියා අනුපාතය ඉහළම අගයයි.
මුදල්
බෙලරුස්හි මුදල් ඒකකය බෙලරුසියානු රූබල් වේ. සෝවියට් රූබල් වෙනුවට 1992 මැයි මාසයේදී මුදල් ඒකකය හඳුන්වා දෙන ලද අතර එතැන් සිට එය දෙවරක් නැවත නම් කර ඇත. බෙලරුස් ජනරජයේ පළමු කාසි 1996 දෙසැම්බර් 27 වන දින නිකුත් කරන ලදී. 2000 දී නව අගයන් සමඟ රූබල් නැවත හඳුන්වා දෙන ලද අතර එතැන් සිට භාවිතයේ පවතී. 2007 දී, බෙලරුස් ජාතික බැංකුව බෙලරුසියානු රූබල් රුසියානු රූබල් සමඟ සම්බන්ධ කිරීම අත්හැර දැමීය. රුසියාවේ සහ බෙලරුස් සංගමයේ කොටසක් ලෙස, රාජ්ය දෙක යුරෝවට සමාන තනි මුදල් ඒකකයක් භාවිතා කිරීම පිළිබඳව සාකච්ඡා කර ඇත. මෙය 2008 ජනවාරි 1 වන දින සිට රුසියානු රූබල් (RUB) වෙනුවට බෙලරුසියානු රූබල් අත්හිටුවීමේ යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කිරීමට හේතු විය.
2011 මැයි 23 වන දින, එක්සත් ජනපද ඩොලරයට සාපේක්ෂව රූබල් 56% කින් අවප්රමාණය විය. කළු වෙළඳපොළේ ක්ෂය වීම ඊටත් වඩා දැඩි වූ අතර පුරවැසියන් ඩොලර්, යුරෝ, කල් පවතින භාණ්ඩ සහ ටින් කළ භාණ්ඩ සඳහා තම රූබල් හුවමාරු කර ගැනීමට ඉක්මන් වීමත් සමඟ මූල්ය කඩාවැටීමක් ආසන්න බවක් පෙනෙන්නට තිබුණි. 2011 ජුනි 1 වන දින, බෙලරුස් ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදලෙන් ආර්ථික ගලවා ගැනීමේ පැකේජයක් ඉල්ලා සිටියේය. 2016 ජූලි මාසයේදී නව මුදල් ඒකකයක් වන නව බෙලරුසියානු රූබල් (ISO 4217 code: BYN) හඳුන්වා දෙන ලද අතර, එය බෙලරුසියානු රූබල් වෙනුවට 1:10,000 (පැරණි රූබල් 10,000 = නව රූබල් 1) අනුපාතයකින් ආදේශ කරන ලදී. 2016 ජූලි 1 සිට දෙසැම්බර් 31 දක්වා, පැරණි සහ නව මුදල් වර්ග සමාන්තර සංසරණයේ පැවති අතර, 2000 ශ්රේණියේ නෝට්ටු සහ කාසි 2009 ශ්රේණිය සඳහා 2017 ජනවාරි 1 සිට 2021 දෙසැම්බර් 31 දක්වා හුවමාරු කර ගත හැකි විය. මෙම නැවත නම් කිරීම ඉහළ උද්ධමන අනුපාතයට එරෙහිව සටන් කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. 2022 ඔක්තෝබර් 6 වන දින, ලුකෂෙන්කෝ ආහාර උද්ධමනයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා මිල වැඩි කිරීම් තහනම් කළේය. 2023 ජනවාරි මාසයේදී, බෙලරුස් "හිතකාමී නොවන" විදේශීය ජාතීන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද මාධ්ය සහ බුද්ධිමය දේපළවල ප්රකාශන හිමිකම් උල්ලංඝනය නීතිගත කළේය.
බෙලරුස්හි බැංකු පද්ධතිය මට්ටම් දෙකකින් සමන්විත වේ: මහ බැංකුව (බෙලරුස් ජනරජයේ ජාතික බැංකුව) සහ වාණිජ බැංකු 25.
නිදහස් ආර්ථික කලාප
ආයෝජන සහ සංවර්ධනය දිරිගැන්වීම සඳහා බෙලරුස් නිදහස් ආර්ථික කලාප හයක් පිහිටුවා ඇත. කලාප වන්නේ:
- FEZ Brest (1996)
- FEZ Gomel-Raton (1998)
- FEZ Grodnoinvest (2002)
- FEZ Minsk (1998)
- FEZ Mogilev (2002)
- FEZ Vitebsk (1999)
ජන විකාශනය
2019 සංගණනයට අනුව ජනගහනය මිලියන 9.41 ක් වූ අතර වාර්ගික බෙලරුසියානුවන් බෙලරුස්හි මුළු ජනගහනයෙන් 84.9% ක් වේ. සුළුතර කණ්ඩායම් අතරට: රුසියානුවන් (7.5%), පෝලන්ත ජාතිකයන් (3.1%) සහ යුක්රේනියානුවන් (1.7%) ඇතුළත් වේ. බෙලරුස්හි ජන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයකට පුද්ගලයින් 50 ක් පමණ (වර්ග සැතපුමකට 127) වේ; එහි මුළු ජනගහනයෙන් 70% ක් නාගරික ප්රදේශවල සංකේන්ද්රණය වී ඇත. ජාතියේ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන මින්ස්ක්, 2015 දී පදිංචිකරුවන් 1,937,900 ක් වාසය කළහ. 481,000 ක ජනගහනයක් සහිත ගොමෙල්, දෙවන විශාලතම නගරය වන අතර ගොමෙල් කලාපයේ අගනුවර ලෙස සේවය කරයි. අනෙකුත් විශාල නගර වන්නේ මොගිලෙව් (365,100), විටෙබ්ස්ක් (342,400), ග්රොඩ්නෝ (314,800) සහ බ්රෙස්ට් (298,300) ය.
අනෙකුත් බොහෝ නැගෙනහිර යුරෝපීය රටවල් මෙන්, බෙලරුසියාවේ සෘණ ජනගහන වර්ධන අනුපාතයක් සහ සෘණ ස්වාභාවික වර්ධන අනුපාතයක් ඇත. 2007 දී, බෙලරුස්හි ජනගහනය 0.41% කින් පහත වැටුණු අතර එහි සඵලතා අනුපාතය 1.22 ක් වූ අතර, එය ආදේශන අනුපාතයට වඩා බෙහෙවින් අඩුය. කෙසේ වෙතත්, එහි ශුද්ධ සංක්රමණ අනුපාතය 1,000 කට 0.38 ක් වන අතර, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ බෙලරුස් සංක්රමණයට වඩා තරමක් වැඩි සංක්රමණ අත්විඳින බවයි, බොහෝ අසල්වැසි රටවල් මෙන් නොව සැලකිය යුතු සෘණ ශුද්ධ සංක්රමණයක් අත්විඳිති. 2015 වන විට, බෙලරුස්හි ජනගහනයෙන් 69.9% ක් වයස අවුරුදු 14 සිට 64 දක්වා; 15.5% ක් වයස අවුරුදු 14 ට අඩු සහ 14.6% ක් වයස අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි ය. එහි ජනගහනය ද වයස්ගත වෙමින් පවතී; 2050 දී මධ්යන්ය වයස අවුරුදු 30-34 අතර වන අතර එය අවුරුදු 60 ත් 64 ත් අතර දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි ගණන් බලා ඇත. බෙලරුස්හි කාන්තාවකට පිරිමින් 0.87 ක් පමණ සිටිති. සාමාන්ය ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 72.15 කි (පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 66.53 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 78.1 ක්). වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි බෙලරුසියානුවන්ගෙන් 99% කට වඩා සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්තය.
බෙලරුස් හි විශාලතම නගර | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ස්ථානය | කලාපය | ජනගහණය | |||||||
| 1 | මින්ස්ක් | මින්ස්ක් කලාපය | 1,949,070 | ||||||
| 2 | ගොමෙල් | ගොමෙල් කලාපය | 526,901 | ||||||
| 3 | මොගිලෙව් | මොගිලෙව් කලාපය | 374,713 | ||||||
| 4 | විටෙබ්ස්ක් | විටෙබ්ස්ක් කලාපය | 373,859 | ||||||
| 5 | ග්රෝඩ්නෝ | ග්රෝඩ්නෝ කලාපය | 361,445 | ||||||
| 6 | බ්රෙස්ට් | බ්රෙස්ට් කලාපය | 337,445 | ||||||
| 7 | බාබ්රයිස්ක් | මොගිලෙව් කලාපය | 217,149 | ||||||
| 8 | බාරනොවිචි | බ්රෙස්ට් කලාපය | 170,708 | ||||||
| 9 | බැරිසෝ | මින්ස්ක් කලාපය | 145,744 | ||||||
| 10 | පින්ස්ක් | බ්රෙස්ට් කලාපය | 135,679 | ||||||
ආගම
2011 නොවැම්බර් සංගණනයට අනුව, සියලුම බෙලාරුසියානුවන්ගෙන් 58.9% ක් යම් ආකාරයක ආගමකට අනුගත වූහ; ඔවුන්ගෙන් නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස්වාදය 82% ක් පමණ විය: බෙලාරුස් හි නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ප්රධාන වශයෙන් රුසියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ බෙලාරුසියානු එක්සාර්කේට් හි කොටසක් වන නමුත් කුඩා බෙලාරුසියානු ඔටෝසෙෆලස් ඕතඩොක්ස් පල්ලියක් ද පවතී. රෝමානු කතෝලික ධර්මය බොහෝ දුරට බටහිර ප්රදේශවල ක්රියාත්මක වන අතර, රෙපරමාදු ආගමේ විවිධ නිකායන් ද ඇත. සුළු ජාතීන් ග්රීක කතෝලික ධර්මය, යුදෙව් ආගම, ඉස්ලාම් සහ නව-මිථ්යාදෘෂ්ටිකවාදය ද අනුගමනය කරයි. සමස්තයක් වශයෙන්, ජනගහනයෙන් 48.3% ක් ඕතඩොක්ස් ක්රිස්තියානි, 41.1% ක් ආගමික නොවන, 7.1% ක් රෝමානු කතෝලික සහ 3.3% ක් වෙනත් ආගම් අනුගමනය කරති.
බෙලරුසියාවේ කතෝලික සුළුතරය රටේ බටහිර කොටසේ, විශේෂයෙන් ග්රොඩ්නෝ අවට සංකේන්ද්රණය වී ඇති අතර, බෙලරුසියානුවන් සහ රටේ පෝලන්ත සහ ලිතුවේනියානු සුළුතරයන්ගේ මිශ්රණයකින් සමන්විත වේ. ජනාධිපති ලුකෂෙන්කෝ ප්රකාශ කර ඇත්තේ ඕතඩොක්ස් සහ කතෝලික ඇදහිලිවන්තයන් "අපේ රටේ ප්රධාන පාපොච්චාරණ දෙක" බවයි.
බෙලරුස් කලක් යුරෝපීය යුදෙව්වන්ගේ ප්රධාන මධ්යස්ථානයක් වූ අතර ජනගහනයෙන් 10% ක් යුදෙව්වන් විය. නමුත් 20 වන සියවසේ මැද භාගයේ සිට, යුදෙව්වන් සංඛ්යාව සමූලඝාතනය, පිටුවහල් කිරීම සහ සංක්රමණය මගින් අඩු කර ඇති බැවින් අද එය සියයට එකකටත් වඩා අඩු ඉතා කුඩා සුළුතරයකි. 15,000 කට වඩා වැඩි සංඛ්යාවක් සිටින ලිප්කා ටාටාර්වරු ප්රධාන වශයෙන් මුස්ලිම්වරු වෙති. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 16 වන වගන්තියට අනුව, බෙලරුසියාවට නිල ආගමක් නොමැත. එම වගන්තියෙන්ම නමස්කාර කිරීමේ නිදහස ලබා දී ඇතත්, රජයට හෝ සමාජ පිළිවෙලට හානිකර යැයි සැලකෙන ආගමික සංවිධාන තහනම් කළ හැකිය.
භාෂා
බෙලාරුස් හි නිල භාෂා දෙක රුසියානු සහ බෙලාරුසියානු වේ. බෙලාරුස් ජනරජයේ ජාතික සංඛ්යාලේඛන කමිටුව විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද දත්ත වලට අනුව, 2019 සංගණනයේදී වාර්තා වූයේ ජනගහනයෙන් 54.1% ක් බෙලාරුසියානු භාෂාව ඔවුන්ගේ "මව් භාෂාව" ලෙස විස්තර කළ අතර රුසියානු භාෂාව ඒ ආකාරයෙන් විස්තර කළ 42.3% ට සාපේක්ෂව. ඊට අමතරව, 71.4% ක් රුසියානු භාෂාව විස්තර කළ අතර 26% ක් බෙලාරුසියානු භාෂාව "සාමාන්යයෙන් නිවසේ කතා කරන භාෂාව" ලෙස විස්තර කළහ. සුළු ජාතීන් පෝලන්ත, යුක්රේන සහ නැගෙනහිර යීඩිෂ් ද කතා කරයි. ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝගේ මැතිවරණයෙන් පසු, බොහෝ පාසල් බෙලාරුසියානු භාෂාවෙන් ඉගැන්වීමේ සැලසුම් අවලංගු කරන ලද අතර ඒවා ප්රධාන වශයෙන් රුසියානු භාෂාවෙන් ඉගැන්වීම දිගටම කරගෙන ගියේය. 1990 සිට 2020 දක්වා බෙලාරුසියානු භාෂා සාහිත්යයේ වාර්ෂික සංසරණය ද සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය.
සංස්කෘතිය
කලා සහ සාහිත්යය
බෙලාරුසියානු රජය විසින් විටෙබ්ස්ක් හි ස්ලාවියන්ස්කි බසාර් වැනි වාර්ෂික සංස්කෘතික උත්සව සඳහා අනුග්රහය දක්වන අතර, එය බෙලාරුසියානු රංගන ශිල්පීන්, කලාකරුවන්, ලේඛකයින්, සංගීතඥයින් සහ නළු නිළියන් ප්රදර්ශනය කරයි. නිදහස් දිනය සහ ජයග්රාහී දිනය වැනි රාජ්ය නිවාඩු දින කිහිපයක් විශාල ජනකායක් ආකර්ෂණය කර ගන්නා අතර බොහෝ විට ගිනිකෙළි සහ හමුදා පෙළපාළි වැනි සංදර්ශන ඇතුළත් වේ, විශේෂයෙන් විටෙබ්ස්ක් සහ මින්ස්ක් හි. රජයේ සංස්කෘතික අමාත්යාංශය රට තුළ සහ පිටත බෙලාරුසියානු කලා සහ සංස්කෘතිය ප්රවර්ධනය කරන සිදුවීම් සඳහා මුදල් සපයයි.
බෙලාරුසියානු සාහිත්යය ආරම්භ වූයේ 11 සිට 13 දක්වා සියවස්වල ආගමික ග්රන්ථ සමඟිනි, උදාහරණයක් ලෙස ටුරාහි සිරිල්ගේ 12 වන සියවසේ කවි.
16 වන සියවස වන විට, පොලොට්ස්ක් පදිංචි ෆ්රැන්සිස්ක් ස්කරිනා බයිබලය බෙලාරුසියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කළේය. එය 1517 සහ 1525 අතර කාලය තුළ ප්රාග් සහ විල්නියස් හි ප්රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එය බෙලාරුස්හි හෝ නැගෙනහිර යුරෝපයේ ඕනෑම තැනක මුද්රණය කරන ලද පළමු පොත බවට පත් විය. බෙලාරුසියානු සාහිත්යයේ නූතන යුගය ආරම්භ වූයේ 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී ය; එක් ප්රමුඛ ලේඛකයෙකු වූයේ යන්කා කුපාල ය. උලාඩ්සිමීර් ජිල්කා, කසිමීර් ස්වයාක්, යකුබ් කෝලස්, ස්මිත්රොක් බයදුලා සහ මැක්සිම් හරෙට්ස්කි වැනි එකල බොහෝ බෙලාරුසියානු ලේඛකයින් නාෂා නීවා සඳහා ලිවීය, එය බෙලාරුසියානු භාෂා පත්රිකාවක් වන අතර එය කලින් විල්නියස් හි ප්රකාශයට පත් කරන ලද නමුත් දැන් මින්ස්ක් හි ප්රකාශයට පත් කෙරේ.
බෙලාරුස් සෝවියට් සංගමයට ඇතුළත් කිරීමෙන් පසු, සෝවියට් රජය ජනරජයේ සංස්කෘතික කටයුතු පාලනය කළේය. මුලදී, අලුතින් පිහිටුවන ලද බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් හි "බෙලාරුසියානුකරණය" පිළිබඳ ප්රතිපත්තියක් අනුගමනය කරන ලදී. මෙම ප්රතිපත්තිය 1930 ගණන්වලදී ආපසු හරවන ලද අතර, ප්රමුඛ බෙලාරුසියානු බුද්ධිමතුන් සහ ජාතිකවාදී උපදේශකයින්ගෙන් බහුතරයක් ස්ටැලින්වාදී පවිත්ර කිරීම් වලදී පිටුවහල් කරන ලදී හෝ මරා දමන ලදී. 1939 දී සෝවියට් ආක්රමණය තෙක් පෝලන්ත පාලනය යටතේ පැවති භූමිය තුළ පමණක් සාහිත්යයේ නිදහස් සංවර්ධනය සිදු විය. බෙලාරුස් නාසි ආක්රමණයෙන් පසු කවියන් සහ කතුවරුන් කිහිප දෙනෙකු පිටුවහල් කරන ලද අතර 1960 ගණන් වන තෙක් ආපසු පැමිණියේ නැත.
බෙලාරුසියානු සාහිත්යයේ අවසාන ප්රධාන පුනර්ජීවනය 1960 ගණන්වල වාසිල් බයිකා සහ උලාඩ්සිමීර් කරට්කිවිච් විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද නවකතා සමඟ සිදු විය. රට අත්විඳ ඇති ව්යසනයන් පරීක්ෂා කළ බලගතු කතුවරියක් වූයේ ඇලෙස් ඇඩමොවිච් ය. 2015 සාහිත්ය සඳහා නොබෙල් ත්යාගලාභී බෙලාරුසියානු ස්වෙට්ලානා ඇලෙක්සිවිච් විසින් ඔහුව "ඇගේම මාර්ගයක් සොයා ගැනීමට ඇයට උදව් කළ ඇගේ ප්රධාන ගුරුවරිය" ලෙස නම් කරන ලදී.
බෙලාරුස් හි සංගීතය බොහෝ දුරට ජන හා ආගමික සංගීතයේ පොහොසත් සම්ප්රදායකින් සමන්විත වේ. රටේ ජන සංගීත සම්ප්රදායන් ලිතුවේනියාවේ ග්රෑන්ඩ් ආදිපාදවරයාගේ කාලය දක්වා දිව යයි. 19 වන සියවසේදී, පෝලන්ත නිර්මාපකයෙකු වන ස්ටැනිස්ලාව් මොනියුස්කෝ මින්ස්ක් හි ජීවත් වන අතරතුර ඔපෙරා සහ කුටි සංගීත කොටස් රචනා කළේය. ඔහු රැඳී සිටි කාලය තුළ, ඔහු බෙලාරුසියානු කවියෙකු වන වින්ට්සෙන්ට් ඩුනින්-මාර්ට්සින්කිවිච් සමඟ වැඩ කළ අතර සියලන්කා (ගොවි කාන්තාව) ඔපෙරා නිර්මාණය කළේය. 19 වන සියවස අවසානයේ ප්රධාන බෙලාරුසියානු නගර තමන්ගේම ඔපෙරා සහ මුද්රා නාට්ය සමාගම් පිහිටුවා ගත්හ. එම්. ක්රොෂ්නර් විසින් රචිත නයිටිංගේල් මුද්රා නාට්යය සෝවියට් යුගයේදී රචනා කරන ලද අතර මින්ස්ක්හි ජාතික අධ්යයන වියලිකි මුද්රා නාට්ය රඟහලේ ප්රදර්ශනය කරන ලද පළමු බෙලාරුසියානු මුද්රා නාට්යය බවට පත්විය.
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, සංගීතය බෙලාරුසියානු ජනතාවගේ දුෂ්කරතා හෝ මව්බිම ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ආයුධ අතට ගත් අය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය. මෙම කාලය තුළ, ඉන් පොලේසි වර්ජින් ෆොරස්ට් ඔපෙරාවේ නිර්මාතෘ ඇනටෝලි බොගටිරෙව් බෙලාරුසියානු නිර්මාපකයින්ගේ "උපදේශක" ලෙස සේවය කළේය. මින්ස්ක්හි ජාතික අධ්යයන මුද්රා නාට්ය රඟහලට 1996 දී ලෝකයේ ඉහළම මුද්රා නාට්ය සමාගම ලෙස බෙනොයිස් ඩි ලා නර්තන ත්යාගය පිරිනමන ලදී. මෑත වසරවලදී රොක් සංගීතය වැඩි වැඩියෙන් ජනප්රිය වී ඇත, නමුත් බෙලාරුසියානු රජය සාම්ප්රදායික බෙලාරුසියානු සංගීතයට පක්ෂව ගුවන් විදුලියේ විකාශනය වන විදේශීය සංගීත ප්රමාණය සීමා කිරීමට උත්සාහ කර ඇත. 2004 සිට බෙලරුසියාව යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයට කලාකරුවන් යවමින් සිටී.
මාර්ක් චගල් 1887 දී ලියොස්නා (විටෙබ්ස්ක් අසල) හි උපත ලැබීය. ඔහු පළමු ලෝක යුද්ධයේ වසර සෝවියට් බෙලරුස් හි ගත කළ අතර, රටේ වඩාත්ම කීර්තිමත් කලාකරුවෙකු සහ නූතනවාදී ඇවන්ගාඩ් හි සාමාජිකයෙකු බවට පත් වූ අතර විටෙබ්ස්ක් කලා විද්යාලයේ නිර්මාතෘවරයෙකි.
ඇඳුම්
සාම්ප්රදායික බෙලරුසියානු ඇඳුම කීවන් රුස් යුගයේ සිට ආරම්භ වේ. සිසිල් දේශගුණය හේතුවෙන්, ශරීර තාපය සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා ඇඳුම් නිර්මාණය කර ඇති අතර ඒවා සාමාන්යයෙන් හණ හෝ ලොම් වලින් සාදන ලදී. ඒවා අසල්වැසි සංස්කෘතීන්ගෙන් බලපෑමට ලක් වූ විසිතුරු රටා වලින් සරසා තිබුණි: පෝලන්ත, ලිතුවේනියානු, ලැට්වියානු, රුසියානු සහ අනෙකුත් යුරෝපීය ජාතීන්. බෙලරුස්හි සෑම කලාපයක්ම නිශ්චිත නිර්මාණ රටා වර්ධනය කර ඇත. මුල් ඇඳුම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන එක් විසිතුරු රටාවක් වර්තමානයේ බෙලරුසියානු ජාතික ධජයේ එසවීම අලංකාර කරයි, එය 1995 දී මතභේදාත්මක ජනමත විචාරණයකදී සම්මත කර ගන්නා ලදී.
ආහාර
බෙලාරුසියානු ආහාර ප්රධාන වශයෙන් එළවළු, මස් (විශේෂයෙන් ඌරු මස්) සහ පාන් වලින් සමන්විත වේ. ආහාර සාමාන්යයෙන් සෙමින් පිසින ලද හෝ ස්ටූ කරන ලද ඒවා වේ. සාමාන්යයෙන්, බෙලාරුසියානුවන් සැහැල්ලු උදෑසන ආහාරයක් සහ පසුව හෘදයාංගම ආහාර වේල් දෙකක් අනුභව කරති. බෙලාරුස් හි තිරිඟු සහ රයි පාන් පරිභෝජනය කරයි, නමුත් තිරිඟු වගා කිරීම සඳහා කොන්දේසි ඉතා කටුක බැවින් රයි බහුලව දක්නට ලැබේ. ආගන්තුක සත්කාරය පෙන්වීම සඳහා, සත්කාරකයකු සාම්ප්රදායිකව අමුත්තෙකුට හෝ අමුත්තෙකුට ආචාර කරන විට පාන් සහ ලුණු පූජාවක් ඉදිරිපත් කරයි.
ක්රීඩාව
1994 ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙලේ සිට ස්වාධීන ජාතියක් ලෙස බෙලාරුස් ඔලිම්පික් ක්රීඩා උළෙලට තරඟ කර ඇත. රජයෙන් දැඩි අනුග්රහයක් ලබන අයිස් හොකී යනු පාපන්දු ක්රීඩාවෙන් පසු ජාතියේ දෙවන ජනප්රිය ක්රීඩාවයි. ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම කිසි විටෙකත් ප්රධාන තරඟාවලියකට සුදුසුකම් ලබා නැත; කෙසේ වෙතත්, BATE බොරිසොව් චැම්පියන්ස් ලීගයට ක්රීඩා කර ඇත. 2002 සෝල්ට් ලේක් සිටි ඔලිම්පික් උළෙලේදී, අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයේදී ස්වීඩනය පරාජය කිරීමෙන් පසු ජාතික හොකී කණ්ඩායම සිව්වන ස්ථානයට පත්වූ අතර නිතිපතා ලෝක ශූරතාවලියේ තරඟ වදින අතර බොහෝ විට අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයට පිවිසෙයි. බෙලාරුසියානු ක්රීඩකයින් යුරේසියාවේ කොන්ටිනෙන්ටල් හොකී ලීගයට, විශේෂයෙන් බෙලාරුසියානු සමාජයක් වන HC ඩිනමෝ මින්ස්ක් සඳහා සහභාගී වන අතර, කිහිප දෙනෙක් උතුරු ඇමරිකාවේ ජාතික හොකී ලීගයට ක්රීඩා කර ඇත. 2014 IIHF ලෝක ශූරතාවලිය බෙලාරුස් හි සත්කාරකත්වය දැරූ අතර 2021 IIHF ලෝක ශූරතාවලිය ලැට්වියාවේ සහ බෙලාරුස් හි සම සත්කාරකත්වය දැරීමට නියමිතව තිබුණද, පුළුල් විරෝධතා සහ ආරක්ෂක ගැටළු හේතුවෙන් එය අවලංගු කරන ලදී. 2021 UEC යුරෝපීය බයිසිකල් පැදීමේ ධාවන පථ ශූරතාවලිය ද අවලංගු කරන ලද්දේ බෙලාරුස් ආරක්ෂිත සත්කාරකයෙකු ලෙස නොසැලකූ බැවිනි.
ඩාරියා ඩොම්රාචෙවා යනු 2014 ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙලේ රන් පදක්කම් තුනක් දිනාගත් ප්රමුඛ පෙළේ ක්රීඩිකාවකි. ටෙනිස් ක්රීඩිකා වික්ටෝරියා අසරෙන්කා 2012 දී ඕස්ට්රේලියානු විවෘත ටෙනිස් තරගාවලියේදී ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම් කේවල ශූරතාවක් දිනාගත් පළමු බෙලරුසියානු ජාතිකයා බවට පත්විය. ඇය 2012 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී මිශ්ර යුගල ඉසව්වෙන් රන් පදක්කම දිනා ගත්තාය, ඔහු යුගල ඉසව්වෙන් ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම් ශූරතා දහයකට හිමිකම් කියන මැක්ස් මිර්නි සමඟ.
2015 මාර්ග ලෝක කාල අත්හදා බැලීමේ ශූරතාව දිනාගත් පාපැදි ක්රීඩිකාවක් වන වාසිල් කිරියෙන්කා සහ 2015 මලල ක්රීඩා ලෝක ශූරතාවලියේදී මීටර් 800 ඉසව්වෙන් රන් පදක්කම දිනාගත් මධ්යම දුර ධාවන ක්රීඩිකාවක් වන මරියානා අර්සමසාවා අනෙකුත් කැපී පෙනෙන බෙලරුසියානු ක්රීඩකයින් අතර වේ. බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් හි බබ්රුයිස්ක් හි උපත ලැබූ ඇන්ඩ්රි අර්ලොව්ස්කි වත්මන් යූඑෆ්සී සටන්කාමියෙකු සහ ලෝකයේ හිටපු යූඑෆ්සී හෙවිවේට් ශූරියකි. අරිනා සබලෙන්කා යනු ප්රසිද්ධ කාන්තා ටෙනිස් ක්රීඩිකාවක් වන අතර, දැනට (2025 නොවැම්බර්) ලෝකයේ අංක 1 ස්ථානයේ සිටී.
බෙලරුසියාව එහි ශක්තිමත් රිද්මයානුකූල ජිම්නාස්ටික් ක්රීඩකයින් සඳහා ප්රසිද්ධය. ජිම්නාස්ටික් ක්රීඩිකාවන් අතර 2008 බීජිං ඔලිම්පික් උළෙලේදී රිදී පදක්කම් දිනූ ඉනා ෂුකෝවා, 2012 ලන්ඩන් ඔලිම්පික් උළෙලේදී ලෝකඩ පදක්කම් දිනූ ලියුබොව් චාර්කාෂිනා සහ 2015 ලෝක ශූරතාවලියේ ලෝකඩ සමස්ත පදක්කම්ලාභී මෙලිටිනා ස්ටැනියූටා ඇතුළත් වේ. බෙලාරුසියානු ජ්යෙෂ්ඨ කණ්ඩායම 2012 ලන්ඩන් ඔලිම්පික් උළෙලේදී ලෝකඩ පදක්කම් දිනා ගත්තේය.
විදුලි සංදේශ
- රටේ කේතය: .by
රාජ්ය ටෙලිකොම් ඒකාධිකාරය වන බෙල්ටෙලෙකොම්, බෙලරුස් වලින් පිටත අන්තර්ජාල සපයන්නන් සමඟ සුවිශේෂී අන්තර් සම්බන්ධතාවයක් පවත්වයි. Lattelecom, TEO LT, Tata Communications (හිටපු Teleglobe), Synterra, Rostelecom, Transtelekom සහ MTS ISPs සමඟ සම්බන්ධ වූ සියලුම නාලිකා බෙල්ටෙලෙකොම් සතුව ඇත. බෙලරුස් හි වාණිජ VoIP සේවා සැපයීමට බලපත්රලාභී එකම ක්රියාකරු බෙල්ටෙලෙකොම් වේ.
ලෝක උරුම ස්ථාන
බෙලාරුස් හි යුනෙස්කෝව විසින් නම් කරන ලද ලෝක උරුම ස්ථාන හතරක් ඇත: මිර් කාසල් සංකීර්ණය, නෙස්විෂ් කාසල්, බෙලෝවෙෂ්ස්කායා පුෂ්චා (පෝලන්තය සමඟ බෙදා ගන්නා ලදී) සහ ස්ටෲව් භූමිතික චාපය (තවත් රටවල් නවයක් සමඟ බෙදා ගන්නා ලදී).
සටහන්
- Some countries do not recognize Lukashenko as the legitimate president of Belarus since the 2020 Belarusian presidential election. However, he continues to have de facto control over Belarus, being supported by Russia and China and by suppressing internal opposition.
- /ˌbɛləˈruːs/ BEL-ə-ROOSS, /USalsoˌbiːləˈruːs/ BEE-lə-ROOSS, /UKalsoˈbɛlərʌs,_ʔrʊs/ BEL-ə-ru(u)ss; බෙලාරුසියානු: Беларусь, romanized: Byelarus, IPA: [bʲɛlaˈrusʲ] ; රුසියානු: Беларусь, රුසියානු: [bʲɪlɐˈrusʲ] ; alternatively and formerly known as Byelorussia (from Russian Белоруссия), a name often proscribed within Belarus, although commonly used in Russia.
- බෙලාරුසියානු: Рэспубліка Беларусь, romanized: Respublika Byelarus, IPA: [rɛsˈpublʲika bʲɛlaˈrusʲ] ; රුසියානු: Республика Беларусь, romanized: Respublika Belarus, IPA: [rʲɪsˈpublʲɪkə bʲɪlɐˈrusʲ].
යොමු කිරීම්
- "Belarus in figures 2021" (PDF). National Statistical Committee of the Republic of Belarus. 2021. 9 October 2022 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 July 2021.
- "Generations and Gender Survey, 2020 Belarus Wave 1". ggpsurvey.ined.fr. 16 October 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 August 2019.
- "Belarus". CIA World Factbook. සම්ප්රවේශය 16 October 2022.
- John R. Short (25 August 2021). Geopolitics: Making Sense of a Changing World. Rowman & Littlefield. pp. 163 ff. ISBN 978-1-5381-3540-2. OCLC 1249714156.
- Constitution of Belarus, 106, 97.5 97.7.
- "Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests". france24.com. 23 September 2020.
- "Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in". BBC News. 23 September 2020.
Several EU countries and the US say they do not recognise Mr. Lukashenko as the legitimate president of Belarus.
- "Belarus - The World Factbook". www.cia.gov.
- "Population at the beginning of 2025" (PDF). belstat.gov.by. 31 March 2025 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
- "World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Belarus)". IMF.org. International Monetary Fund. 10 October 2023. සම්ප්රවේශය 13 October 2023.
- "GINI index (World Bank estimate) – Belarus". World Bank. සම්ප්රවේශය 12 August 2021.
- "Human Development Report 2025" (PDF). United Nations Development Programme. 6 May 2025. 6 May 2025 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 May 2025.
- "Time Zone & Clock Changes in Minsk, Belarus". timeanddate.com.
- "Icann Адобрыла Заяўку Беларусі На Дэлегаванне Дамена Першага Ўзроўню З Падтрымкай Алфавітаў Нацыянальных Моў.Бел". සම්ප්රවේශය 26 August 2014.
- Zaprudnik 1993, p. 2
- Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь (Eng. "About the Origins of the Names of White and Black Ruthenia"), Язэп Юхо (Joseph Juho), 1956.
- "Why Is Belarus called White Russia | Belarus Travel". 5 April 2016. 31 May 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 12 April 2021.
- Vauchez, Dobson & Lapidge 2001, p. 163
- Bely, Alies (2000). The chronicle of the White Russia: an essay on the history of one geographical name. Minsk, Belarus: Encyclopedix. ISBN 985-6599-12-1.
- Plokhy 2001, p. 327
- Philip G. Roeder (2011). Where Nation-States Come From: Institutional Change in the Age of Nationalism. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13467-3.
- Fishman, Joshua; Garcia, Ofelia (2011). Handbook of Language and Ethnic Identity: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-983799-1.
- Richmond 1995, p. 260
- Ioffe, Grigory (2008). Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark. Rowman & Littlefield Publishers. p. 41. ISBN 978-0-7425-5558-7.
- "Law of the Republic of Belarus – About the name of the Republic of Belarus" (රුසියානු බසින්). Pravo – Law of the Republic of Belarus. 19 September 1991. සම්ප්රවේශය 6 October 2007.
- "Belarus". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 22 December 2007. (Archived 2007 edition)
- Боровой, Артур (26 February 2014). ""Беларусь" vs "Белоруссия": ставим точку в вопросе". Onliner (රුසියානු බසින්).
- ""Gudija" ar "Baltarusija"?". State Commission of the Lithuanian Language (ලිතුවේනියානු බසින්). 30 November 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 November 2020.
- "Lithuania Refuses to Call Belarus as "Belarusia"". Telegraf.by. 16 April 2010.
- Dziarnovič, Aleh (2013). "Gudas as a Historical Name of Belarusians in the Lithuanian Language: 'Goths' or 'Barbarians'?". Warsaw: Uczelnia Łazarskiego. pp. 56–68. Archived from the original on 1 May 2021. . ප්රතිෂ්ඨාපනය 1 May 2021.
- Shaw, Ian; Jameson, Robert (2008). A Dictionary of Archaeology. Wiley. pp. 203–204. ISBN 978-0-470-75196-1.
- Zaprudnik 1993, p. 7
- John Haywood, Historical Atlas, Ancient and Classical World (1998).
- Plokhy, Serhii (2006). The Origins of the Slavic Nations. Cambridge University Press. pp. 94–95. ISBN 0-521-86403-8.
- Robinson, Charles Henry (1917). The Conversion of Europe. Longmans, Green. pp. 491–492. ISBN 978-0-00-750296-7.
- NN (1914). The chronicle of Novgorod, 1016–1471. Translated by Michell, Robert; Forbes, Nevill. Introduction by C. Raymond Beazley. Text account by A.A. Shakhmatov. London, Offices of the society. p. 41.
- Ermalovich, Mikola (1991). Pa sliadakh adnago mifa (Tracing one Myth). Minsk: Navuka i tekhnika. ISBN 978-5-343-00876-0.
- Zaprudnik 1993, p. 27
- Lerski, George Jan; Aleksander Gieysztor (1996). Historical Dictionary of Poland, 966–1945. Greenwood Press. pp. 181–82. ISBN 0-313-26007-9.
- Nowak, Andrzej (1 January 1997). "The Russo-Polish Historical Confrontation". Sarmatian Review XVII. Rice University. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- Rowell, S.C. (2005). "Baltic Europe". In Jones, Michael (ed.). The New Cambridge Medieval History (Vol. 6). Cambridge University Press. p. 710. ISBN 0-521-36290-3.
- Lukowski, Jerzy; Zawadzki, Hubert (2001). A Concise History of Poland (1st ed.). Cambridge University Press. pp. 63–64. ISBN 978-0-521-55917-1.
- Riasanovsky, Nicholas V. (1999). A History of Russia (6th ed.). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512179-7.
- "Belarusian": UCLA Language Materials Project සංරක්ෂණය කළ පිටපත 22 දෙසැම්බර් 2015 at the Wayback Machine, ucla.edu; accessed 4 March 2016.
- Scheuch, E.K.; David Sciulli (2000). Societies, Corporations and the Nation State. Brill. p. 187. ISBN 90-04-11664-8.
- Birgerson 2002, p. 101
- Olson, Pappas & Pappas 1994, p. 95
- Żytko, Russian policy ..., p. 551.
- (රුසියානු බසින්) Воссоединение униатов и исторические судьбы Белорусского народа (Vossoyedineniye uniatov i istoričeskiye sud'bi Belorusskogo naroda), Pravoslavie portal
- Иван Петрович Корнилов (1908). Русское дєло в Сєверо-Западном крає: материиалы для историии Виленскаго учебнаго округа преимущественно в Муравьевскую эпоху (රුසියානු බසින්). Тип. А.С. Суворина.
- D. Marples (1996). Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe. Palgrave Macmillan UK. p. 26. ISBN 978-0-230-37831-5.
- Birgerson 2002, pp. 105–106
- Ioffe, Grigory (2008). Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark. Rowman & Littlefield Publishers, Inc. p. 57. ISBN 978-0-7425-5558-7.
- Timothy Snyder (2002). The Reconstruction of Nations. Yale University Press. p. 282. ISBN 978-0-300-12841-3.
- "Europe's Last Dictatorship Is Opposed by the Oldest Exiled Government in the World". 26 January 2016.
- Vitali Silitski, Jr.; Jan Zaprudnik (7 April 2010). The A to Z of Belarus. Scarecrow Press. pp. 308–. ISBN 978-1-4617-3174-0.
- Rauch, Georg von (1974). "The Early Stages of Independence". In Gerald Onn (ed.). The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40. C. Hurst & Co. pp. 100–102. ISBN 0-903983-00-1.
- Żeligowski, Lucjan (1943). Zapomniane prawdy (PDF) (පෝලන්ත බසින්). F. Mildner & Sons. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- Ioffe, Grigorij Viktorovič; Silitski, Vitali (2018). Historical dictionary of Belarus (3rd ed.). Lanham (Md.): Rowman & Littlefield. p. 282. ISBN 978-1-5381-1706-4.
- Marples, David (1999). Belarus: A Denationalized Nation. Routledge. p. 5. ISBN 90-5702-343-1.
- "Belarus history". Official website of the Republic of Belarus. සම්ප්රවේශය 17 March 2017.
- Sorge, Arndt (2005). The global and the local: understanding the dialectics of business systems. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-153534-5.
- Nick Baron; Peter Gatrell (2004). "War, Population Displacement and State Formation in the Russian Borderlands 1914–1924". Homelands. Anthem Press. p. 19. ISBN 978-1-84331-385-4. සම්ප්රවේශය 18 September 2015.
- Norman Davies, God's Playground (Polish edition), second tome, pp. 512–513
- "Stosunki polsko-białoruskie pod okupacją sowiecką (1939–1941)" [Polish–Belarusian relations under Soviet occupation (1939–1941)]. 23 June 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Mironowicz, Eugeniusz (2007). Belarusians and Ukrainians in the policies of the Piłsudski camp [Białorusini i Ukraińcy w polityce obozu piłsudczykowskiego] (පෝලන්ත බසින්). Wydawn. Uniwersyteckie Trans Humana. pp. 4–5. ISBN 978-83-89190-87-1.
- Bieder, H. (2000): Konfession, Ethnie und Sprache in Weißrußland im 20. Jahrhundert. In: Zeitschrift für Slawistik 45 (2000), 200–214.
- Lubachko, Ivan (1972). Belorussia under Soviet Rule, 1917–1957. University Press of Kentucky. p. 137.
- Abdelal, Rawi (2001). National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective. Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-3879-0.
- Taylor & Francis Group (2004). Europa World Year, Book 1. Europa publications. ISBN 978-1-85743-254-1.
- * Клоков В. Я. Великий освободительный поход Красной Армии. (Освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии).-Воронеж, 1940.
- Минаев В. Западная Белоруссия и Западная Украина под гнетом панской Польши.—М., 1939.
- Трайнин И.Национальное и социальное освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии.—М., 1939.—80 с.
- Гiсторыя Беларусі. Том пяты.—Мінск, 2006.—с. 449–474
- Andrew Wilson (2011). Belarus: The Last European Dictatorship. Yale University Press. ISBN 978-0-300-13435-3.
- Snyder, Timothy (2010). Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin. Basic Books. p. 160. ISBN 0-465-00239-0
- (German) Dallin, Alexander (1958). Deutsche Herrschaft in Russland, 1941–1945: Eine Studie über Besatzungspolitik, pp. 234–236. Droste Verlag GmbH, Düsseldorf.
- Exeler, Franziska. "What Did You Do during the War?: Personal Responses to the Aftermath of Nazi Occupation". Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History: 807 – via ResearchGate.
- Ioffe, Grigory (6 February 2015). "The Partisan Movements in Belarus During World War II (Part Two)". Jamestown Foundation. සම්ප්රවේශය 29 March 2023.
- Chernyshova, Natalya (15 June 2022). "Belarus". Seventeen Moments in Soviet History. සම්ප්රවේශය 29 March 2023.
- Ioffe, Grigory (December 2003). "Understanding Belarus: Belarusian Identity". Europe-Asia Studies. 55 (8): 1259. doi:10.1080/0966813032000141105. ISSN 0966-8136. JSTOR 3594506. S2CID 143667635.
- Axell, Albert (2002). Russia's Heroes, 1941–45. Carroll & Graf Publishers. p. 247. ISBN 0-7867-1011-X.
- Andrew Wilson (2011). Belarus: The Last European Dictatorship. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-13435-3.
- Fedor, Helen (1995). "Belarus – Stalin and Russification". Belarus: A Country Study. Library of Congress. සම්ප්රවේශය 26 March 2006.
- "Потери гражданского населения". function.mil.ru. සම්ප්රවේශය 28 August 2019.
- Wilson, Andrew (2011). Belarus: The Last European Dictatorship (New ed.). New Haven, London: Yale University Press. pp. 237–239. ISBN 978-0-300-25921-6.
- Fedor, Helen (1995). "Belarus- Perestroika". Belarus: A Country Study. Library of Congress. සම්ප්රවේශය 26 March 2007.
- "Belarus: Five things you may not know about the country". BBC News. 11 August 2020. සම්ප්රවේශය 16 August 2020.
- "Post-Soviet Belarus: A Timeline". rferl.org. 24 February 2006.
- "Belarus profile – Timeline". BBC News. 20 August 2018.
- Fedor, Helen (1995). "Belarus – Prelude to Independence". Belarus: A Country Study. Library of Congress. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "History, Belarus". Belarus.by. 2 April 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 April 2021.
- "Belarus". The World Factbook. Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 4 March 2016. (Archived 2016 edition)
- Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States 1997 (3 ed.). Europa Publications Limited. November 1996. p. 181. ISBN 1-85743-025-5.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;බෙලරුස් හි ඉතිහාසය Factbookනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Profile: Europe's last dictator? BBC News, 10 September 2001
- Andrew E. Kramer (11 May 2011). "Belarus Economic Crisis Deepens as Currency Plunges". The New York Times.
- "Security Council Press Statement on Minsk Bombing | Meetings Coverage and Press Releases". www.un.org.
- "Belarus's Protests Aren't Particularly Anti-Putin". Foreign Policy. 19 August 2020.
- "Protests in Belarus continue despite challenger's departure". Associated Press. 11 August 2020.
- "Belarus asks Lithuania to extradite opposition leader Tsikhanouskaya". Euronews. 5 March 2021. සම්ප්රවේශය 13 April 2021.
- "Lithuania to Belarus: 'Rather watch hell freeze over' than deliver Tsikhanouskaya". Deutsche Welle. සම්ප්රවේශය 13 April 2021.
- "Headquarters of Tsikhanouskaya, Coordination Council and National Anti-Crisis Management". Voice of Belarus. 7 January 2021. සම්ප්රවේශය 13 April 2021.
- "Belarus protests: Why Poland is backing the opposition". BBC News. 10 September 2020.
- "Belarus opposition leader: Foreign mediation may be needed". Associated Press. 9 September 2020.
- "El Pais interview with HR/VP Borrell: "Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him"". eeas.europa.eu. 24 August 2020.
- Dave Lawler, "U.S. no longer recognizes Lukashenko as the legitimate president of Belarus" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 21 දෙසැම්බර් 2021 at the Wayback Machine, Axios. 24 September 2020.
- "Belarus election: UK refuses to recognise the result and demands international investigation into 'grisly repression' of protests". The Independent. London. 17 August 2020.
- "Canada denounces Lukashenko's inauguration in Belarus, preparing sanctions over human rights violations". CBC News. 24 September 2020.
- "U.S., EU Sanction Belarus in Coordinated Western Action". The Wall Street Journal. New York. 24 August 2020.
- Ljunggren, Josh Smith (29 September 2020). "Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko". Reuters.
- "Ukraine conflict: UK sanctions Belarus for role in Russian invasion". BBC News. 1 March 2022. සම්ප්රවේශය 29 March 2022.
- Guarascio, Francesco (2 March 2022). "EU bans 70% of Belarus exports to bloc with new sanctions over Ukraine invasion". Reuters. සම්ප්රවේශය 29 March 2022.
- Ferris, Emily (12 January 2023). "Could Russia's Reliance on Belarus be its Soft Underbelly?" (PDF). The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies.
- "Coordinates of the extreme points of the state frontier. Main Geographic Characteristics of the Republic of Belarus". Land of Ancestors. the Scientific and Production State Republican Unitary Enterprise "National Cadastre Agency" of the State Property Committee of the Republic of Belarus. 2011. 21 September 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 September 2013.
- "Belarus § Geography". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 7 November 2007. (Archived 2007 edition)
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;බෙලරුස් හි භූගෝලය key factsනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - "Belarus: Window of Opportunity (see Table 15, page 66)" (PDF). United Nations. 1 October 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 September 2008.
- Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- Bell, Imogen (2002). Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003. Taylor & Francis. p. 132. ISBN 1-85743-137-5.
- Zaprudnik 1993, p. xix
- Fedor, Helen (1995). "Belarus – Climate". Belarus: A Country Study. Library of Congress. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- Rainsford, Sarah (26 April 2005). "Belarus cursed by Chernobyl". BBC News. 24 April 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2006.
- "The United Nations and Chernobyl – The Republic of Belarus". United Nations. 2004. 6 May 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 October 2007.
- Smith, Marilyn. "Ecological reservation in Belarus fosters new approaches to soil remediation". International Atomic Energy Agency. සම්ප්රවේශය 19 December 2007.
- Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.
- "Global Forest Resources Assessment 2020, Belarus". Food Agriculture Organization of the United Nations.
- Larissa Titarenko (2011). "Country Report: Belarus Borders: Borders and policy in Belarus". University of Eastern Finland. p. 14. සම්ප්රවේශය 9 February 2017.
- Larissa Titarenko. "Country Report: Belarus Borders". University of Eastern Finland. සම්ප්රවේශය 12 November 2018.
- Levitsky, Steven; Way, Lucan A. (2010). "The Evolution of Post-SovietCompetitive Authoritarianism". Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War. Problems of International Politics. Cambridge: Cambridge University Press. p. 203. ISBN 978-1-139-49148-8. සම්ප්රවේශය 12 June 2020.
Unlike his predecessor, Lukashenka consolidated authoritarian rule. He censored state media and closed Belarus's only independent radio station [...].
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;බෙලරුස් හි රජය සහ දේශපාලනය Short2021නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - "Interview with Belarus President Lukashenko". Reuters. 27 November 2012. 8 November 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 November 2021.
"I am the last dictator in Europe," Belarussian [sic] President Alexander Lukashenko has told Reuters in a rare interview.
Tharoor, Ishaan. "Analysis | Can people power topple Europe's 'last dictator'?". Washington Post (ඉංග්රීසි බසින්). 24 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 August 2020."Profile: Alexander Lukashenko". BBC News. 9 January 2007. 23 October 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 August 2014.'..an authoritarian ruling style is characteristic of me [Lukashenko]'
Levitsky, Steven; Way, Lucan A. (2010). "The Evolution of Post-Soviet Competitive Authoritarianism". Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War. Problems of International Politics. Cambridge: Cambridge University Press. p. 203. ISBN 978-1-139-49148-8. 12 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 June 2020.Unlike his predecessor, Lukashenka consolidated authoritarian rule. He censored state media and closed Belarus's only independent radio station [...].
Treisman, Rachel (16 August 2020). "One Week After Election, Belarus Sees Giant Protests Against 'Europe's Last Dictator'". NPR.org (ඉංග්රීසි බසින්). 6 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 August 2020. - Rausing, Sigrid (7 October 2012). "Belarus: inside Europe's last dictatorship". The Guardian. London. සම්ප්රවේශය 7 August 2014.
- "Belarus's Lukashenko: 'Better a dictator than gay'". Reuters. Berlin. 4 March 2012. 6 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 June 2017.
...German Foreign Minister's branding him 'Europe's last dictator'
- Liabedzka, Anatoly (2008). "Europe's Last Dictatorship". European View. 7 (1): 81–89. doi:10.1007/s12290-008-0029-7. S2CID 154655219.
- Marples, David R (2005). "Europe's Last Dictatorship: The Roots and Perspectives of Authoritarianism in 'White Russia'". Europe-Asia Studies. 57 (6): 895–908. doi:10.1080/1080/09668130500199509. S2CID 153436132.
- Burkhardt F. (2016). "Belarus". In Fruhstorfer A.; Hein M. (eds.). Constitutional Politics in Central and Eastern Europe. Vergleichende Politikwissenschaft. Springer VS. pp. 463–493. doi:10.1007/978-3-658-13762-5_19. ISBN 978-3-658-13761-8.
- "Belarus suspended from the Council of Europe". Press Service of the Council of Europe. 17 January 1997. 26 April 2006 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 March 2006.
- "Republic of Belarus". Human Rights Watch. සම්ප්රවේශය 9 December 2020.
- "Belarus – Office of the Directorate General of Programmes". coe.int. සම්ප්රවේශය 9 December 2020.
- https://en.belsat.eu/89274049/the-voice-of-free-belarus-sounds-in-europe
- "Profile: Alexander Lukashenko". BBC News. British Broadcasting Corporation. 9 January 2007. 20 April 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 April 2010.
- Jeffries, Ian (2004). The countries of the former Soviet Union at the turn of the twenty-first century: the Baltic and European states in transition. Routledge. p. 274. ISBN 0-415-25230-X.
- Constitution of Belarus Chapter 4, Art. 90 and 91
- "Belarus 1994 (rev. 2004)". Constitute. සම්ප්රවේශය 17 March 2015.
- "Section IV:The President, Parliament, Government, the Courts". Constitution of Belarus. Press Service of the President of the Republic of Belarus. 2004. 17 December 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "Deputy Prime Ministers of the Republic of Belarus". Council of Ministers of the Republic of Belarus. 2010. 4 March 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 April 2010.
- Belarus vote 'neither free nor fair' BBC News, 10 September 2001
- Republic of Belarus Presidential Election 19 March 2006: OSCE/ODIHR Election Observation Mission Report OSCE
- OSCE (20 December 2010). "Statement of Preliminary Findings and Conclusions" (PDF).
- Sofie Bedford (2017). ""The Election Game": Authoritarian Consolidation Processes in Belarus". Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization. 25 (4): 381–305.
officially the [EU] sanctions were reduced as a 'reward' for the 2015 presidential elections being peaceful and non-violent, despite the fact that these elections were just as non-democratic as any previous election in Belarus
- Foreign Affairs; International Trade Canada (25 September 2012). "Standing up for Free and Fair Elections in Belarus". Government of Canada. සම්ප්රවේශය 7 January 2013.
- Jones, Mark P. (2018). Herron, Erik S; Pekkanen, Robert J; Shugart, Matthew S (eds.). "Presidential and Legislative Elections". The Oxford Handbook of Electoral Systems (ඉංග්රීසි බසින්). pp. 282–302. doi:10.1093/oxfordhb/9780190258658.013.23. ISBN 978-0-19-025865-8. සම්ප්රවේශය 21 May 2020.
unanimous agreement among serious scholars that... Lukashenko's 2015 election occurred within an authoritarian context.
- Belarus election 'neither free nor fair,' says UN human rights expert, United Nations (13 October 2015).
- "Belarus poll workers describe fraud in Aug. 9 election". AP. 1 September 2020. සම්ප්රවේශය 1 March 2022.
- Jones, Mark P. (2018). Herron, Erik S; Pekkanen, Robert J; Shugart, Matthew S (eds.). "Presidential and Legislative Elections". The Oxford Handbook of Electoral Systems (ඉංග්රීසි බසින්). doi:10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001. ISBN 978-0-19-025865-8. සම්ප්රවේශය 21 May 2020.
unanimous agreement among serious scholars that... Lukashenko's 2015 election occurred within an authoritarian context.
- "Lukashenka vs. democracy: Where is Belarus heading?". AtlanticCouncil. 10 August 2020. 12 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
However, the vote was marred by allegations of widespread fraud. These suspicions appeared to be confirmed by data from a limited number of polling stations that broke ranks with the government and identified opposition candidate Svyatlana Tsikhanouskaya as the clear winner.
- "OSCE Report on the October 2004 parliamentary elections" (PDF). Organization for Security and Co-operation in Europe. December 2004. සම්ප්රවේශය 21 March 2007.
- "Belarus in the aftermath of the Presidential election of 19 March 2006" (PDF). Parliamentary Assembly of the Council of Europe. 11 April 2006. 11 January 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2010.
- "Belarus rally marred by arrests". BBC News. 2 March 2006. 13 March 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2006.
- Oliphant, Roland (25 December 2010). "Police guard threatened to rape Belarus Free Theatre director after election protest". The Daily Telegraph. London. 11 March 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 April 2011.
- Belarus opposition leader Andrei Sannikov jailed, BBC News Online (14 May 2011)
- "Belarus: 7 presidential candidates face 15 years". Kyiv Post. 22 December 2010. 19 January 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 December 2010.
- Motlagh, Jason (7 July 2011). "Why Belarus' Dictator Is Not Fond of Applause". Time. 7 September 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 July 2011.
- Wolfram Nordsieck (2012). "Belarus". Parties and Elections in Europe. සම්ප්රවේශය 18 March 2015.
- "Soviet Local Government". Russia Today Society. Archived from the original on 21 February 2009. සම්ප්රවේශය 18 July 2010.
{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link) - "Belarus: EU imposes sanctions as Lukashenko orders police to clear the streets". Sky News. 19 August 2020.
- "UNITED NATIONS MEMBER STATES | Meetings Coverage and Press Releases". www.un.org.
- United States Government (2007). "Background Note: Belarus". United States State Department. සම්ප්රවේශය 7 November 2007.
- "Russia-Belarus relations: The future of the union state".
- Radio Free Europe (2006). "CIS: Foreign Ministers, Heads Of State Gather In Minsk For Summit". 16 November 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 November 2007.
- "EU imposes Belarus travel ban". BBC News. 19 November 2002. සම්ප්රවේශය 3 December 2007.
- "Foreign Policy". Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. 2007. 17 February 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "Belarus president visits Vatican". BBC News. British Broadcasting Corporation. 27 April 2009. සම්ප්රවේශය 30 April 2010.
- Gramer, Robbie; Mackinnon, Amy (12 August 2020). "The U.S. Was Set to Send an Ambassador to Belarus. Then Came the Crackdown".
- "Modest Advances in US-Belarus Relations". Jamestown.
- "Belarus Democracy Act Will Help Cause of Freedom, Bush Says". USINO. United States State Department. 22 October 2007. 16 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "China's Xi promises Belarus $1 billion in loans". Guardian. London. 7 May 2008. සම්ප්රවේශය 4 March 2016.
- Li, Yan; Cheng, Enfu (1 December 2020). "Market Socialism in Belarus: An Alternative to China's Socialist Market Economy". World Review of Political Economy. 11 (4): 438. doi:10.13169/worlrevipoliecon.11.4.0428. ISSN 2042-8928. S2CID 236786906.
- "Syria and Belarus agree to promote trade". BBC News. 13 March 1998. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "Belarus-Syria report substantial progress in trade and economic relations". Press Service of the President of the Republic of Belarus. 31 August 2007. 20 January 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- Ministry of Foreign Affairs of the RB (2007). "Membership of the Republic of Belarus in International Organizations". 5 December 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 November 2007.
- "Growth in United Nations membership, 1945–present". Department of Public Information. United Nations Organization. 3 July 2006. 16 December 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "European Neighbourhood Policy". European Commission Migration and Home Affairs. 6 December 2016. 21 November 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 September 2021.
- "EU relations with Belarus". Council of the EU. සම්ප්රවේශය 9 February 2022.
- "Belarus freezes migrant cooperation deal over EU sanctions". Deutsche Welle. 28 June 2021. සම්ප්රවේශය 9 February 2022.
- "Leaders". Ministry of Defence of the Republic of Belarus. 2015. 2 June 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 March 2015.
- "History" (රුසියානු බසින්). Ministry of Defense of the Republic of Belarus. 2006. 17 December 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- Routledge, IISS Military Balance 2007, pp. 158–59
- Bykovsky, Pavel; Alexander Vasilevich (May 2001). "Military Development and the Armed Forces of Belarus". Moscow Defense Brief. 5 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2007.
- "Belarus § Military and Security". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 9 October 2007. (Archived 2007 edition)
- "Belarus and NATO". Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. 2002. 30 November 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2007.
- "North Atlantic Treaty Organization". The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. 2009. 16 August 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 April 2010.
- "NATO Council adopted individual partnership program with Belarus". The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. 11 March 2002. සම්ප්රවේශය 30 April 2010.
- Laurie Walker (21 November 2010). "Nato and Belarus: partnership, past tensions and future possibilities". 20 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 November 2010.
- "Human rights by country – Belarus". Amnesty International. සම්ප්රවේශය 22 January 2020.
- "Essential Background – Belarus". Human Rights Watch. 2005. 15 January 2005 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 March 2006.
- "Belarus: Country Profile". Freedom House. 20 April 2023.
- Belarus, Reporters Without Borders, https://rsf.org/en/country/belarus, ප්රතිෂ්ඨාපනය 8 June 2022
- "Lukashenka promises "serfdom" in villages". Charter '97. 28 May 2014.
- "Pańszczyzna u Łukaszenki. Prezydent Białorusi chce zakazać kołchoźnikom odchodzić z pracy" [Serfdom under Lukashenko. The President of Belarus wants to ban collective farm workers from leaving their jobs]. Gazeta Wyborcza (පෝලන්ත බසින්). 2014.
- "In chase of upgrade: serfdom for woodworkers?". Belsat. 2012. 26 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Death sentences and executions in 2011". 27 March 2012.
- "Rainbow Europe". ILGA-Europe. 4 February 2022. සම්ප්රවේශය 3 August 2023.
- "Belarus approves death penalty for officials convicted of high treason". Reuters.
- "2012 Human Rights Reports: Belarus". The US Department of State. සම්ප්රවේශය 17 November 2013.
- "Snapshot of the Belarus Country Profile". Business Anti-Corruption Portal. GAN Integrity Solutions. 5 November 2020.
- "UN human rights experts: Belarus must stop torturing protesters and prevent enforced disappearances". Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. 1 September 2020. සම්ප්රවේශය 1 September 2020.
- "Das verprügelte Minsk". Heinrich-Böll-Stiftung.
- "Lukashenko blames Americans and drunks for Belarus protests". MSN. 9 September 2020. සම්ප්රවේශය 20 May 2021.
- "EU imposes sanctions on Belarusian economy". Council of the European Union. 24 June 2021. සම්ප්රවේශය 5 August 2021.
- Evans, Joe (28 May 2021). "Belarus dictator threatens to 'flood EU with drugs and migrants'". The Week. සම්ප්රවේශය 6 August 2021.
- Whitmore, Brian (30 June 2021). "Belarus dictator weaponizes illegal migrants against EU". Atlantic Council. සම්ප්රවේශය 5 August 2021.
- Hopkins, Valerie (19 July 2021). "In Lithuania, Migrants Find Themselves Caught in a Geopolitical Battle". The New York Times. 28 December 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 August 2021.
- Beniušis, Vaidotas; Balkūnas, Vidmantas (5 August 2021). "Baltarusijos pareigūnai su skydais blokuoja migrantų grąžinimą: kadrai iš pasienio" [Belarusian officials with shields block the return of migrants: footage from the border]. 15min.lt (ලිතුවේනියානු බසින්). සම්ප්රවේශය 5 August 2021.
- Wądołowska, Agnieszka (6 August 2021). "Poland accuses Belarus of sending migrants over border as "living weapons" in "hybrid war"". Notes From Poland. සම්ප්රවේශය 6 August 2021.
- "Poland Says Belarus Is Letting Migrants Cross Border In 'Hybrid War' With EU". RadioFreeEurope/RadioLiberty. 5 August 2021. සම්ප්රවේශය 6 August 2021.
- "Lukašenkos keršto akcija pasiekė ir Latviją: šią savaitę – ryškus nelegalių migrantų skaičiaus šuolis" [Lukashenko’s revenge operation has reached Latvia too: this week – a sharp spike in the number of illegal migrants]. DELFI (ලිතුවේනියානු බසින්). 6 August 2021. සම්ප්රවේශය 6 August 2021.
- "US, EU, UK and Canada Announce New Belarus Sanctions". Voice of America. 2 December 2021. සම්ප්රවේශය 19 December 2021.
- "Section I: Principles of the Constitutional System. Published 1994, amended in 1996". Constitution of Belarus. Press Service of the President of the Republic of Belarus. 2004. 17 December 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "Section V: Local government and self-government". Constitution of Belarus. Press Service of the President of the Republic of Belarus. 2004. 5 November 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2007.
- "Key Facts". Press Service of the President of the Republic of Belarus. 2015. 25 November 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 March 2015.
- "About Minsk". Minsk City Executive Committee. 16 December 2009. 22 May 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 April 2010.
- "About Minsk". Minsk City Executive Committee. සම්ප්රවේශය 20 December 2007.
- "Strengthening Institutional Frameworks for Local Governance Programme". rm.coe.int. Council of Europe. සම්ප්රවේශය 20 February 2022.
- "State Structure". president.gov.by. Press Service President of the Republic of Belarus. 20 February 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 February 2022.
- "СВЕДЕНИЯ о составе избранных депутатов местных Советов депутатов двадцать восьмого созыва" (PDF). rec.gov.by. Central Election Commission of the Republic of Belarus. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 21 February 2022.
- "Об административно-территориальном устройстве Республики Беларусь". world_of_law.pravo.by. National Center of Legal Information of the Republic of Belarus. සම්ප්රවේශය 21 February 2022.
- "№ 434 от 20.10.1995. Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр". belzakon.net. Belzakon. සම්ප්රවේශය 23 February 2022.
- "Number and territorial distribution of the population". census.belstat.gov.by. National Statistical Committee of the Republic of Belarus. 29 June 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 February 2022.
- Nations, United. "Country Insights" (ඉංග්රීසි බසින්).
- O'Neill, Aaron. "Belarus GDP Distribution Across Economic Sectors". Statista. සම්ප්රවේශය 6 April 2021.
- "Belarus § Economy". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 8 October 2007. (Archived 2007 edition)
- "EU trade relations with Belarus". policy.trade.ec.europa.eu. 3 July 2024.
- "EU sanctions in response to the involvement of Belarus in the Russian military aggression against Ukraine" (Press release). European Commission. 8 April 2022.
- "Belarus: EU adopts new round of individual sanctions over continued human rights abuses and imposes further targeted measures in response to involvement in Russia's military aggression against Ukraine" (Press release). Council of the European Union. 3 August 2023.
- "EU restrictive measures against Belarus". European Council, Council of the European Union.
- World Bank. "Belarus: Prices, Markets, and Enterprise Reform", p. 1. World Bank, 1997; ISBN 0-8213-3976-1
- "Belarus in Figures, 2016". www.belstat.gov.by. 21 February 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 May 2021.
- Library of Congress (1994). "Belarus – Exports". Country Studies. සම්ප්රවේශය 4 November 2007.
- "Belarus and CIS countries and Georgia". Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. 18 April 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 April 2021.
- "Belarus – Industry". Country Studies. Library of Congress. 1995. සම්ප්රවේශය 8 October 2007.
- World Bank (2006). "Belarus – Country Brief 2003". 10 December 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 November 2007.
- Bléjer, Mario I.; Blejer, Director of the Centre for Central Banking Studies Mario I.; Skreb, Marko (9 May 2001). Transition: The First Decade. MIT Press. ISBN 978-0-262-02505-8 – via Google Books.
- "Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2024-11-29.
- "Belarus ranking in the Global Innovation Index 2025". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-10-22.
- Sharon, Omondi (14 June 2019). "What Are The Biggest Industries In Belarus?". World Atlas. සම්ප්රවේශය 6 April 2021.
- "Accessions – Belarus". Wto.org. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- "No Job? Pay Up. Belarus Imposes Fines for Being Unemployed – News". The Moscow Times. 3 April 2015.
- "The EU's Relationship With Belarus – Trade" (PDF). 25 March 2009 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Banknotes and Coins of the National Bank of the Republic of Belarus". National Bank of the Republic of Belarus. 27 June 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 July 2010.
- "History of the Belarusian ruble". National Bank of the Republic of Belarus. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- "Belarus abandons pegging its currency to Russian ruble". English.pravda.ru. 23 August 2007. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- Yuras Karmanau (25 May 2011). "Belarus devaluation spreads panic". Seattle Times. සම්ප්රවේශය 27 May 2011.
- With economy in tatters, Belarus appeals to IMF for rescue loan of up to $8 billion සංරක්ෂණය කළ පිටපත 14 ජනවාරි 2014 at the Wayback Machine, Associated Press, 1 June 2011; retrieved 2 June 2011
- Belarus Appeals To IMF For $8bln Rescue Loan. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 7 මාර්තු 2016 at the Wayback Machine Associated Press, 1 June 2011; retrieved 2 June 2011
- "ISO 4217 Amendment Number 161" (DOC). Currency-iso.org. සම්ප්රවේශය 31 March 2016.
- "Международное обозначение белорусского рубля меняется на BYN после деноминации – Новости республики – Минский район-Минск-Новости Минска-Новости Минского района-Минский райисполком". 25 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 March 2016.
- "Новости – Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь".
- "Belarusian Strongman Lukashenka Bans Price Hikes To Curb Inflation". Radiofreeeurope/Radioliberty.
- Ntim, Zac (10 January 2023). "Belarus Legalizes Piracy Of Audiovisual Material And Computer Software From "Unfriendly" Nations". Deadline Hollywood.
- "Heritage Foundation's Index of Economic Freedom – Belarus". Archived from the original on 23 February 2007. සම්ප්රවේශය 18 March 2007.
{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link) - "Free Economic Zones (FEZ)". Ministry of Economy of the Republic of Belarus. සම්ප්රවේශය January 28, 2025.
- "Национальный состав населения Республики Беларусь". www.belstat.gov.by. 17 October 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 November 2020.
- "About Belarus – Population". United Nations Office in Belarus. 2003. 17 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 October 2007.
- О демографической ситуации в январе-марте 2015 г. [About demographic situation in January–March 2015] (රුසියානු බසින්). 4 May 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Largest Cities of Belarus (2007)". World-gazetteer.com. 1 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- "Belarus § People and Society". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 7 November 2007. (Archived 2007 edition)
- "International Programs: International Data Base". U.S. Census Bureau. 8 February 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 February 2017.
- "List of cities in Belarus by population". chislennost.com. 2025. සම්ප්රවේශය 2025-05-19.
- "Religion and denominations in the Republic of Belarus" (PDF). Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. November 2011. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 29 June 2021.
- Ioffe, Grigoriĭ Viktorovich; Ioffe, Grigorij V. (2008). Understanding Belarus and how Western Foreign Policy Misses the Mark. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-5558-7.[page needed]
- "Belarusian Religion statistics, definitions and sources". Nation Master. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- "Belarus – Religion". Country Studios.
- "Belarus, Roman Catholic Church may ink cooperation agreement". Belarusian Telegraph Agency. BelITA. 25 April 2009. 26 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 October 2012.
- Minsk Jewish Campus Jewish Belarus සංරක්ෂණය කළ පිටපත 24 අගෝස්තු 2013 at archive.today; retrieved 9 July 2007.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;බෙලරුස් හි ජන විකාශනය s1නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - "Languages across Europe". BBC. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- "Mother tongue in Belarus 2019". pop-stat.mashke.org. සම්ප්රවේශය 2025-06-15.
- "Spoken language in Belarus 2019". pop-stat.mashke.org. සම්ප්රවේශය 2025-06-15.
- Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, TX: SIL International. Online version: Ethnologue.com.
- Bekus, Nelly (2010). Struggle over identity: the official and the alternative "Belarusianness". Budapest: CEU press. pp. 151–155. ISBN 978-963-9776-68-5. සම්ප්රවේශය 28 January 2024.
- "The Belarusian language in the period of socio-political crisis: signs of linguistic discrimination". Penbelarus.org. 26 September 2022. සම්ප්රවේශය 28 January 2024.
- "The Slavianski Bazaar in Vitebsk amazes with its artistic atmosphere, popular artistes, hundreds of events and thousands of reasons to enjoy". sb.by. 22 September 2015. සම්ප්රවේශය 10 February 2016.
- "Belarusian National Culture". Embassy of the Republic of Belarus in the United States of America. 10 February 2006 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 March 2006.
- "Belarusian Literature". yivoencyclopedia.org. සම්ප්රවේශය 10 February 2016.
- "Old Belarusian Poetry". Virtual Guide to Belarus. 1994. 11 October 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 October 2007.
- "Belarus: history", Britannica.com; accessed 4 March 2016.
- "About Nasha Niva newspaper". Nasha Niva. 21 June 2015. 25 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Tereshkovich, Pavel; Robert J. Valliere (2001). "The Belarusian Road to Modernity". International Journal of Sociology. Belarus:Between the East and the West (I). 31 (3): 78–89. doi:10.1080/15579336.2001.11770234. JSTOR 20628625. S2CID 152025564.
- "The Nobel Prize in Literature 2015". NobelPrize.org.
- Zou, Crystal (11 December 2003). "Ballets for Christmas". Shanghai Star. 25 February 2005 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 December 2007.
- "Classical Music of Belarus". Belarusguide.com. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- "Eurovision.tv". Eurovision.tv. 4 May 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 March 2016.
- National State Teleradiocompany"Belarus entry to the 2004 Eurovision Song Contest". 24 February 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 November 2006.
- "Шагал в Беларуси: игнорируемый, забытый и снова открытый". 26 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Геташвили (2006). Атлас мировой живописи. ОЛМА Медиа Групп. ISBN 978-5-373-00553-1.
- "Belarusian traditional clothing". Belarusguide.com. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- "Belarus – Ornament, Flags of the World". Fotw.fivestarflags.com. 9 September 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 April 2013.
- Canadian Citizenship and Immigration – Cultures Profile Project – Eating the Belarusian Way සංරක්ෂණය කළ පිටපත 20 මාර්තු 2007 at the Wayback Machine (1998); retrieved 21 March 2007.
- "Darya Domracheva". www.olympic.org.
- "Queen Victoria takes the throne determined to court further success". The Sydney Morning Herald. 29 January 2012.
- "ONI Country Profile: Belarus", OpenNet Initiative, 18 November 2010
- "Belarus – UNESCO World Heritage Centre". 21 April 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2006.
විකිපීඩියා, විකි, විශ්වකෝෂය, පොත, පුස්තකාලය, ලිපිය, කියවීම, නොමිලේ බාගත කිරීම, බෙලරුස් පිළිබඳ තොරතුරු, බෙලරුස් යනු කුමක්ද? බෙලරුස් යනු කුමක් දර්ශනය කරන්නේ?