බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව

බොස්නියා-හර්සගොවිනා, බොහෝ විට බොස්නියාව ලෙස කෙටියෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, එය අග්නිදිග යුරෝපයේ රටකි. බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ පිහිටා ඇති එය නැගෙනහිරින් සර්බියාව, ගිනිකොන දෙසින් මොන්ටිනිග්‍රෝ සහ උතුරින් සහ නිරිත දෙසින් ක්‍රොඒෂියාව සමඟ මායිම් වන අතර දකුණේ ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදේ කිලෝමීටර 20 ක් දිග (සැතපුම් 12) වෙරළ තීරයක් ඇත. බොස්නියාවේ උණුසුම් ගිම්හාන සහ සීතල, හිම සහිත ශීත සෘතු සහිත මධ්‍යස්ථ මහාද්වීපික දේශගුණයක් ඇත. එහි භූගෝලය බොහෝ දුරට කඳුකරය, විශේෂයෙන් ඩිනරික් ඇල්ප්ස් විසින් ආධිපත්‍යය දරන මධ්‍යම සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල. කුඩා, දකුණු කලාපය වන හර්සගොවිනා, මධ්‍යධරණී දේශගුණයක් ඇති අතර බොහෝ දුරට කඳුකරය. සරජේවෝ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වේ.

බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව Bosna i Hercegovina Босна и Херцеговина  (Serbo-Croatian)
ධජය ලාංඡනය
ජාතික ගීය: Državna himna Bosne i Hercegovine Државна химна Босне и Херцеговине "බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජාතික ගීය "
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව  (කොළ) හි පිහිටීම යුරෝපය  (තද අළු) තුල
අගනුවර සහ විශාලතම නගරය	සරජේවෝ 43°52′N 18°25′E / 43.867°N 18.417°E / 43.867; 18.417
නිල භාෂාව (ෆෙඩරල් මට්ටම)	නැත
ජාති නාම(ය)	බොස්නියානු හර්සගොවීනියානු
රජය	ෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තුඅධ්‍යක්ෂ ජනරජය
• ඉහළ නියෝජිතයා	ක්‍රිස්ටියන් ෂ්මිට්
• ජනාධිපති ධුරයේ සභාපති	ජෙල්ජ්කෝ කොම්සිච්
• ජනාධිපති ධුරයේ සාමාජිකයන්	ඩෙනිස් බෙචිරොවිච් ජෙල්ජ්කා ක්විජනොවිච්
• අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ සභාපතිනිය	බොර්ජානා ක්‍රිෂ්ටෝ
ව්‍යවස්ථාදායකය	පාර්ලිමේන්තු සභාව
• උත්තර මන්ත්‍රී මණ්ඩලය	මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලය
• පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය	නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය
ආයතන ඉතිහාසය
• මුල් මධ්‍යතන යුගයේ බොස්නියාව	9 වන සියවස
• බොස්නියාවේ බනාටේ	1154
• බොස්නියා රාජධානිය	1377
• ඔටෝමාන් ආක්‍රමණය	1463
• ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු ආක්‍රමණය සහ 1908 ඈඳා ගැනීම	1878
• යුගෝස්ලාවියාව නිර්මාණය කිරීම	1918 දෙසැම්බර් 1
• ZAVNOBiH	1943 නොවැම්බර් 25
• SFR යුගෝස්ලාවියාව තුළ SR බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා	1945 නොවැම්බර් 29
• යුගෝස්ලාවියාව වෙතින් නිදහස	1992 මාර්තු 3
• වොෂින්ටන් ගිවිසුම	1994 මාර්තු 18
• ඩේටන් ගිවිසුම	1995 දෙසැම්බර් 14
වර්ග ප්‍රමාණය
• සම්පූර්ණ	51,209 km^2 (19,772 sq mi) (125 වෙනි)
• ජලය (%)	1.4%
ජනගහණය
• 2023 ඇස්තමේන්තුව	2,904,256 (137 වෙනි)
• 2013 ජන සංගණනය	3,531,159
• ජන ඝණත්වය	69/km^2 (178.7/sq mi) (156 වෙනි)
දදේනි (ක්‍රශසා)	2025 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ	ඩොලර් බිලියන 78.65 (110 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල	ඩොලර් 22,830 (83 වෙනි)
දදේනි (නාමික)	2025 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ	ඩොලර් බිලියන 33.24 (110 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල	ඩොලර් 9,659 (88 වෙනි)
ගිනි (2022)	27.1 පහළ
මාසද (2023)	0.804 ඉතා ඉහළ · 74 වෙනි
ව්‍යවහාර මුදල	කන්වර්ටිබල් මාර්ක් (BAM)
වේලා කලාපය	UTC+01 (CET)
• ගිම්හාන (DST)	UTC+02 (CEST)
ඇමතුම් කේතය	+387
අන්තර්ජාල TLD	.ba
The high representative is an international civilian overseer of the Dayton Agreement with authority to dismiss elected and non-elected officials and enact legislation.

අවම වශයෙන් ඉහළ පැලියොලිතික් යුගයේ සිට මෙම ප්‍රදේශය ජනාවාස වී ඇති අතර, බුට්මීර්, කකාන්ජ් සහ වුසෙඩෝල් යන නව ශිලා යුගයේ සංස්කෘතීන් දක්වා ස්ථිර මානව ජනාවාස දක්නට ලැබේ. පළමු ඉන්දු-යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීමෙන් පසු, මෙම ප්‍රදේශය ඉලිරියානු සහ කෙල්ටික් ශිෂ්ටාචාර කිහිපයකින් ජනාවාස විය. නූතන බොස්නියාවෙන් වැඩි කොටසක් ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ මැද භාගය වන විට රෝම පළාතක් වන ඩල්මැටියාවට ඇතුළත් කරන ලදී. නූතන දකුණු ස්ලාවික් ජනයාගේ මුතුන් මිත්තන් හයවන සහ නවවන සියවස් අතර පැමිණියහ. 12 වන සියවසේදී, බොස්නියාවේ බැනේට් පළමු ස්වාධීන බොස්නියානු දේශපාලනය ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. එය ක්‍රමයෙන් පරිණාමය වී බොස්නියා රාජධානිය දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර, එය 14 වන සියවස වන විට බටහිර බෝල්කන්හි බලවත්ම රාජ්‍යය බවට පත්විය. ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය 1463 දී කලාපය ඈඳා ගෙන ඉස්ලාමය හඳුන්වා දුන්නේය. 19 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට පළමු ලෝක යුද්ධය දක්වා, රට ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු රාජාණ්ඩුවට ඈඳා ගන්නා ලදී. අන්තර් යුද්ධ සමයේදී, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා යුගෝස්ලාවියාවේ රාජධානියේ කොටසක් විය. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, අලුතින් පිහිටුවන ලද යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයේ පූර්ණ ජනරජ තත්ත්වය එයට පිරිනමන ලදී. 1992 දී, යුගෝස්ලාවියාව බිඳ වැටීමෙන් පසුව, ජනරජය නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. මෙයින් පසුව බොස්නියානු යුද්ධය ඇති වූ අතර එය 1995 අග භාගය දක්වා පැවති අතර ඩේටන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ අවසන් විය.

වර්තමාන ඇස්තමේන්තු වලට අනුව බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි දළ වශයෙන් මිලියන 2.9 ක ජනගහනයක් සිටින අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් තුනකින් සමන්විත වේ: බොස්නියාක්වරු, ජනගහනයෙන් පහෙන් දෙකක් පමණ වන අතර, පසුව තුනෙන් එකක් සර්බියානුවන් සහ පහෙන් එකක් ක්‍රොඒෂියානුවන්; සුළු ජාතීන් අතර යුදෙව්වන්, රෝමාවරුන්, ඇල්බේනියානුවන්, මොන්ටිනිග්‍රින්වරුන්, යුක්‍රේනියානුවන් සහ තුර්කි ජාතිකයන් ඇතුළත් වන අතර ඔවුන් පිළිගත් "ජාතික සුළුතරයන්" 17 දෙනා අතර වේ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි ද්වි මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයක් සහ ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් තුනෙන් එක් සාමාජිකයෙකුගෙන් සමන්විත ජනාධිපති ධුරයක් ඇත. රට බොහෝ දුරට විමධ්‍යගත කර ඇති බැවින් මධ්‍යම රජයේ බලය අවම වේ; එය ස්වාධීන ආයතන දෙකකින් සමන්විත වේ - බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනය සහ රෙබුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා - සහ තුන්වන ඒකකයක් වන බ්‍රෙකෝ දිස්ත්‍රික්කය, එහිම පළාත් පාලන ආයතනය විසින් පාලනය කරනු ලැබේ.

බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර ඉහළ මධ්‍යම ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් වන අතර කර්මාන්ත හා කෘෂිකර්මාන්තය ආධිපත්‍යය දරන අතර සංචාරක හා සේවා අනුගමනය කරයි; මෑත වසරවලදී සංචාරක ව්‍යාපාරය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වී ඇත. රට තුළ සමාජ ආරක්ෂණයක් සහ විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතියක් ඇති අතර ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික අධ්‍යාපනය නොමිලේ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා EU අපේක්ෂක රටක් වන අතර 2010 අප්‍රේල් මාසයේ සිට NATO සාමාජිකත්වය සඳහා අපේක්ෂකයෙකු ද වී ඇත.

නිරුක්තිය

"බොස්නියා" යන නාමයේ ආකාරයක් පිළිබඳ පළමු සංරක්ෂිත පුළුල් ලෙස පිළිගත් සඳහන 10 වන සියවසේ මැද භාගයේදී (948 සහ 952 අතර) බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වූ VII වන කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් රචිත දේශපාලන-භූගෝලීය අත්පොතක් වන ඩි ඇඩ්මිනිස්ට්‍රැන්ඩෝ ඉම්පීරියෝ හි ඇත. එය ග්‍රීක භාෂාවෙන් "බොසෝනා" (Βοσώνα) හි "කුඩා භූමිය" (χωρίον) විස්තර කරයි.

භූමියේ නම බොස්නියානු හදවත හරහා ගමන් කරන බොස්නා ගඟේ නමෙන් උපුටා ගත් බව විශ්වාස කෙරේ. වාග් විද්‍යාඥ ඇන්ටන් මේයර්ට අනුව, බොස්නා යන නම ඉලිරියානු *"බාස්-අන්-අස්" වලින් ව්‍යුත්පන්න විය හැකි අතර, එය අනෙක් අතට "ගලා යන ජලය" යන අර්ථය ඇති ප්‍රෝටෝ-ඉන්දු-යුරෝපීය මූල බෙග්ʷ- වලින් ව්‍යුත්පන්න විය හැකිය.

හර්සගොවිනා යන නමේ තේරුම "හර්සොග්ගේ [දේශය]" වන අතර "හර්සොග්" යන වචනය "ආදිපාදවරයා" සඳහා වූ ජර්මානු වචනයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී. එය ආරම්භ වන්නේ 15 වන සියවසේ බොස්නියානු අධිපතියෙකු වන ස්ටෙපන් වුක්සික් කොසාකාගේ පදවි නාමයෙන් වන අතර ඔහු "හම් සහ වෙරළ තීරයේ හර්සෙග් [හර්සොග්]" (1448) විය. හම් (කලින් සැක්ලුමියා ලෙස හැඳින්විණි) යනු 14 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී බොස්නියානු බැනේට් විසින් යටත් කර ගන්නා ලද මුල් මධ්‍යතන යුගයේ ප්‍රාන්තයකි. ඔටෝමාන්වරු කලාපයේ පාලනය භාර ගත් විට, ඔවුන් එය හර්සගොවිනාවේ සංජක් (හර්සෙක්) ලෙස හැඳින්වූහ. 1830 ගණන්වල කෙටි කාලීන හර්සගොවිනා අයලෙට් පිහිටුවීම දක්වා එය බොස්නියා අයලෙට් තුළ ඇතුළත් වූ අතර එය 1850 ගණන්වල නැවත මතු වූ අතර පසුව පරිපාලන කලාපය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ලෙස පොදුවේ හැඳින්විණි.

1992 දී නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමේදී, රටේ නිල නාමය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය වූ නමුත්, 1995 ඩේටන් ගිවිසුම සහ ඒ සමඟ ඇති වූ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් පසුව, නිල නාමය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ලෙස වෙනස් කරන ලදී.

ඉතිහාසය

මුල් ඉතිහාසය

බොස්නියාව අවම වශයෙන් පැලියොලිතික් යුගයේ සිට ජනාවාස වී ඇත. විශේෂයෙන්, ස්ටොලැක් අසල බඩන්ජ් ගුහාවේ පැරණිතම ගුහා කැටයම් වලින් එකක් දක්නට ලැබෙන අතර, එය අශ්වයෙකු යැයි විශ්වාස කරන සත්ව රූපයක් නිරූපණය කරයි, එය ආසන්න වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 13,000 සිට 12,000 දක්වා දිව යයි. නව ශිලා යුගයේදී, බොස්නා ගඟ දිගේ බට්මීර් සහ කකන්ජ් වැනි සැලකිය යුතු සංස්කෘතීන් මතු විය. ක්‍රි.පූ. 5100 සිට 4500 දක්වා සමෘද්ධිමත් වූ බට්මීර් සංස්කෘතිය එහි සුවිශේෂී පිඟන් මැටි සහ මානවරූපී ප්‍රතිමා සඳහා ප්‍රසිද්ධය. සරජේවෝ අසල කැණීම්වලින් මෙම සංස්කෘතියෙන් සංකීර්ණ ලෙස අලංකාර කරන ලද මැටි භාණ්ඩ සහ යථාර්ථවාදී මිනිස් ප්‍රතිමා සොයාගෙන ඇත.

ක්‍රි.පූ. 8 වන සියවසේ සිට, ඉලිරියානු ගෝත්‍ර රාජධානි බවට පරිණාමය විය. වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ඉලිරියානු රාජධානි සහ රාජවංශ වූයේ අවසාන සහ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ඉලිරියානු රාජධානිය නිර්මාණය කළ ඩාර්ඩනි හි බාර්ඩිලිස් සහ ආර්ඩියායි හි ඇග්‍රොන් ය. ඇග්‍රොන් ආර්ඩියායි පාලනය කළ අතර ඔහුගේ පාලනය අනෙකුත් ගෝත්‍රවලට ද ව්‍යාප්ත කළේය.

ක්‍රි.පූ. 7 වන සියවසේ සිට ලෝකඩ යකඩ මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර, ඉන් පසුව තවමත් ලෝකඩයෙන් ආභරණ සහ කලා වස්තූන් පමණක් සාදන ලදී. උතුරේ හෝල්ස්ටැට් සංස්කෘතීන්ගේ බලපෑම යටතේ ඉලිරියානු ගෝත්‍ර, තරමක් වෙනස් වූ කලාපීය මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවා ගත්හ. මධ්‍යම බොස්නියාවේ සමහර ප්‍රදේශවල ඩේසිටියේට්ස් ගෝත්‍රය විසින් ජනාවාස කරන ලදී. යකඩ යුගයේ ග්ලැසිනැක්-මාටි සංස්කෘතිය ඔටාරියාටේ ගෝත්‍රය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

ඔවුන්ගේ ජීවිතයේ ඉතා වැදගත් කාර්යභාරයක් වූයේ මළවුන්ගේ නමස්කාරයයි, එය ඔවුන්ගේ ප්‍රවේශමෙන් භූමදාන කිරීම සහ භූමදාන උත්සව වලදී මෙන්ම ඔවුන්ගේ භූමදාන ස්ථානවල පොහොසත්කමෙන් ද දක්නට ලැබේ. උතුරු ප්‍රදේශවල, නොගැඹුරු සොහොන් වල ආදාහනය කිරීම සහ භූමදානය කිරීමේ දිගු සම්ප්‍රදායක් පැවති අතර, දකුණේ මළවුන් විශාල ගල් හෝ පස් ටුමුලි (ස්වදේශිකව ග්‍රොමයිල් ලෙස හැඳින්වේ) වල තැන්පත් කරන ලදී. හර්සගොවිනාවේ ඒවා මීටර් 50 ට වඩා පළල සහ මීටර් 5 ක් උස ස්මාරක ප්‍රමාණයට ළඟා විය. ජැපෝඩියානු ගෝත්‍රිකයින්ට සැරසිලි (කහ, නිල් හෝ සුදු වීදුරු පේස්ට් වලින් සාදන ලද බර, විශාල මාල, සහ විශාල ලෝකඩ ෆයිබුලා මෙන්ම ලෝකඩ තීරු වලින් සාදන ලද සර්පිලාකාර වළලු, දියමන්ති සහ හිස්වැසුම්) කෙරෙහි ඇල්මක් තිබුණි.

ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේදී, කෙල්ට්වරුන්ගේ පළමු ආක්‍රමණය වාර්තා වේ. ඔවුන් මැටි භාණ්ඩ රෝදයේ තාක්ෂණය, නව වර්ගයේ ෆයිබුලා සහ විවිධ ලෝකඩ සහ යකඩ පටි ගෙනාවා. ඔවුන් ග්‍රීසියට යන ගමනේදී පමණක් ගමන් කළ බැවින් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාහි ඔවුන්ගේ බලපෑම නොසැලකිය හැකිය. කෙල්ටික් සංක්‍රමණ බොහෝ ඉලිරියානු ගෝත්‍ර ඔවුන්ගේ පැරණි ඉඩම්වලින් අවතැන් කළ නමුත් සමහර කෙල්ටික් සහ ඉලිරියානු ගෝත්‍ර මිශ්‍ර විය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය සඳහා සංයුක්ත ඓතිහාසික සාක්ෂි දුර්ලභ ය, නමුත් සමස්තයක් වශයෙන් මෙම කලාපය විවිධ භාෂා කතා කරන විවිධ ජනයා ගණනාවක් විසින් ජනාකීර්ණ වූ බව පෙනේ.

දකුණේ නෙරෙට්වා ඩෙල්ටාවේ, ඉලිරියානු ඩාවෝර්ස් ගෝත්‍රයේ වැදගත් හෙලනිස්ටික් බලපෑම් තිබුණි. ඔවුන්ගේ අගනුවර වූයේ ස්ටොලැක් අසල ඔසානිචි හි ඩාවෝර්සන් ය. ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ඩෝර්සන් නගරය, මෙගලිතික, මීටර් 5 ක් උස (ග්‍රීසියේ මයිසීනේ තරම් විශාල) ගල් පවුරු වලින් වටවී තිබූ අතර එය විශාල ට්‍රැපීසොයිඩ් ගල් කුට්ටි වලින් සමන්විත විය. ඩෝර්වරු අද්විතීය ලෝකඩ කාසි සහ මූර්ති නිර්මාණය කළහ.

ඉලිරියානුවන් සහ රෝමවරුන් අතර ගැටුම ක්‍රි.පූ. 229 දී ආරම්භ වූ නමුත් රෝමය ක්‍රි.ව. 9 වන තෙක් කලාපය ඈඳා ගැනීම සම්පූර්ණ කළේ නැත. රෝම ඉතිහාසඥ සූටෝනියස් විසින් විස්තර කරන ලද පරිදි, පියුනික් යුද්ධවලින් පසු රෝමය එහි ඉතිහාසයේ වඩාත්ම දුෂ්කර සටන් වලින් එකක් සටන් කළේ නූතන බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාහිදී ය. මෙය බෙලම් බැටෝනියානම් ලෙස හැඳින්වෙන ඉලිරිකම්ට එරෙහි රෝම ව්‍යාපාරයයි. ඉලිරියානුවන් බඳවා ගැනීමේ උත්සාහයකින් පසුව ගැටුම ඇති වූ අතර, වසර හතරක් (ක්‍රි.ව. 6–9) පුරා කැරැල්ලක් පැවතුනි, පසුව ඔවුන් යටත් කර ගන්නා ලදී. රෝම යුගයේදී, මුළු රෝම අධිරාජ්‍යයෙන් ලතින් භාෂාව කතා කරන පදිංචිකරුවන් ඉලිරියානුවන් අතර පදිංචි වූ අතර, රෝම සොල්දාදුවන්ට කලාපයේ විශ්‍රාම යාමට දිරිගැන්වීමක් ලැබුණි.

ක්‍රි.ව. 337 සහ 395 අතර අධිරාජ්‍යය බෙදීමෙන් පසුව, ඩල්මැටියා සහ පන්නෝනියාව බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ කොටස් බවට පත් විය. ක්‍රි.ව. 455 දී ඔස්ට්‍රොගොත්වරුන් විසින් මෙම කලාපය යටත් කර ගන්නා ලදී. පසුව එය ඇලන්වරුන් සහ හුන්වරුන් අතර අතට මාරු විය. 6 වන සියවස වන විට, ජස්ටිනියන් අධිරාජ්‍යයා I බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සඳහා එම ප්‍රදේශය නැවත අත්පත් කර ගත්තේය. 6 වන සහ 7 වන සියවස් වලදී ස්ලාව් ජාතිකයන් බෝල්කන් යටත් කර ගත්හ. ඉලිරියානු සංස්කෘතික ලක්ෂණ දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද අතර, ඇතැම් සිරිත් විරිත් සහ සම්ප්‍රදායන් සහ ස්ථාන නාම වලින් එය සනාථ වේ.

මධ්‍යතන යුගය

මුල් ස්ලාව් ජාතිකයන් 6 වන සහ 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී (සංක්‍රමණ කාලය මධ්‍යයේ) බොස්නියාව ඇතුළු බටහිර බෝල්කන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කළ අතර, බයිසැන්තියානුවන් විසින් ස්ක්ලවේනි ලෙස හැඳින්වෙන තනි ස්ලාවික් සම්මේලනයකින් ලබාගත් කුඩා ගෝත්‍රික ඒකක වලින් සමන්විත විය (ආශ්‍රිත ඇන්ටෙස්, දළ වශයෙන් කිවහොත්, බෝල්කන් වල නැගෙනහිර කොටස් යටත් විජිතකරණය කළ අතර). "සර්බ්" සහ "ක්‍රොඒෂියානු" යන ජනවාර්ගික නාම මගින් වාර්තා කරන ලද ගෝත්‍ර, 7 වන සියවසේ දෙවන කාර්තුව තුළ විශේෂයෙන් බොහෝ විය නොහැකි විවිධ පුද්ගලයින්ගේ දෙවන, පසුව සංක්‍රමණයක් ලෙස විස්තර කෙරේ; මෙම මුල් "සර්බ්" සහ "ක්‍රොඒෂියානු" ගෝත්‍ර, ඔවුන්ගේ නිශ්චිත අනන්‍යතාවය විද්වත් විවාදයට භාජනය වේ, අසල්වැසි ප්‍රදේශවල ස්ලාව් ජාතිකයන් අභිබවා ආධිපත්‍යය දැරීමට පැමිණියේය. නොයෙල් මැල්කම්ට අනුව, ගෝත්‍රික ක්‍රොඒෂියානුවන් "දළ වශයෙන් නූතන ක්‍රොඒෂියාවට අනුරූප ප්‍රදේශයක පදිංචි වූ අතර, බොහෝ විට ඩ්‍රිනා නිම්නයේ නැගෙනහිර තීරුව හැරුණු විට බොස්නියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ ද ඇතුළත් විය", ගෝත්‍රික සර්බියානුවන් "නූතන නිරිතදිග සර්බියාවට (පසුව රාස්කා ලෙස හැඳින්විණි) අනුරූප ප්‍රදේශයක් පදිංචි කළ අතර, ක්‍රමයෙන් ඔවුන්ගේ පාලනය ඩුක්ල්ජා සහ හම් යන ප්‍රදේශවලට ව්‍යාප්ත කළහ". අනෙක් අතට, ජෝන් වැන් ඇන්ට්වර්ප් ෆයින් ජූනියර්, ක්‍රොඒෂියාව, ඩල්මැටියාව සහ බටහිර බොස්නියාව සම්බන්ධ කර ගැනීම සඳහා ගෝත්‍රික ක්‍රොඒෂියානුවන් පදිංචි කිරීම විස්තර කරන අතර, බොස්නියාවේ ඉතිරි කොටස මුල් සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු පාලනය අතර භූමියක් බව පෙනේ.

10 වන සියවසේ මැද භාගයේදී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වූ කොන්ස්ටන්ටයින් පෝර්ෆිරොජෙනිටස්ගේ ඩි ඇඩ්මිනිස්ට්‍රැන්ඩෝ ඉම්පීරියෝ හි, සර්බියානුවන් සහ ඔවුන් දැන් ජීවත් වන රට යන මාතෘකාව යටතේ, බොස්නියාව ප්‍රථම වරට භූමියක් (හොරියන් බොසෝනා) ලෙස සඳහන් කර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. මෙය ශාස්ත්‍රීය වශයෙන් කිහිප ආකාරයකින් අර්ථකථනය කර ඇති අතර, විශේෂයෙන් සර්බියානු ජාතික දෘෂ්ටිවාදීන් විසින් බොස්නියාව මුලින් "සර්බියානු" දේශයක් බව ඔප්පු කිරීමට භාවිතා කර ඇත. අනෙකුත් විද්වතුන් පරිච්ඡේදයේ බොස්නියාව ඇතුළත් කිරීම සර්බියානු මහා ආදිපාදවරයා වන චස්ලාව්ගේ තාවකාලික පාලනයේ ප්‍රතිඵලයක් පමණක් බව තහවුරු කර ඇති අතර, පෝර්ෆිරොජෙනිටස් බොස්නියාව "සර්බියානු දේශයක්" බව කොතැනකවත් පැහැදිලිව නොකියන බව ද පෙන්වා දෙයි. ඇත්ත වශයෙන්ම, බොසෝනා (බොස්නියා) යන වචනය දිස්වන විවේචනාත්මක වාක්‍යයේ පරිවර්තනයම විවිධ අර්ථකථනවලට යටත් වේ. කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, බොස්නියාව තමන්ගේම පාලකයා යටතේ ඒකකයක් පිහිටුවා ගත් අතර, ඔහු තමා බොස්නියානු ලෙස හැඳින්වීය. බොස්නියාව, අනෙකුත් ප්‍රදේශ සමඟ, 11 වන සියවසේදී ඩක්ල්ජා හි කොටසක් බවට පත් විය, නමුත් එය තමන්ගේම වංශවත් බව සහ ආයතන රඳවා ගත්තේය.

ඉහළ මධ්‍යතන යුගයේදී, දේශපාලන තත්වයන් නිසා හංගේරියානු රාජධානිය සහ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය අතර ප්‍රදේශය තරඟ කිරීමට හේතු විය. 12 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී දෙදෙනා අතර තවත් බල මාරුවකින් පසුව, බොස්නියාව දෙකෙහිම පාලනයෙන් බැහැරව සිටි අතර බොස්නියාවේ බැනේට් ලෙස මතු විය (දේශීය තහනම් පාලනය යටතේ). නමින් හැඳින්වෙන පළමු බොස්නියානු තහනම වූයේ බෑන් බොරික් ය. දෙවැන්න බෑන් කුලින් ය, ඔහුගේ පාලනය බොස්නියානු පල්ලිය සම්බන්ධ මතභේදයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය - රෝමානු කතෝලික පල්ලිය විසින් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික යැයි සැලකේ. බොස්නියාව කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය නැවත ලබා ගැනීමේ මාර්ගයක් ලෙස මෙම ගැටලුව සම්බන්ධයෙන් පල්ලියේ දේශපාලනය භාවිතා කිරීමට හංගේරියානු උත්සාහයන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, කුලින් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය අත්හැරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පල්ලියේ නායකයින්ගේ කවුන්සිලයක් පවත්වා 1203 දී කතෝලික ආගම වැළඳ ගත්තේය. එසේ තිබියදීත්, 1204 දී කුලින්ගේ මරණයෙන් බොහෝ කලකට පසු හංගේරියානු අභිලාෂයන් නොවෙනස්ව පැවතුන අතර, 1254 දී අසාර්ථක ආක්‍රමණයකින් පසුව පමණක් අඩු විය. මෙම කාලය තුළ, ජනගහනය ඩොබ්‍රි බොෂ්න්ජානි ("හොඳ බොස්නියානුවන්") ලෙස හැඳින්විණි. පර්යන්ත ප්‍රදේශවල ඉඳහිට දක්නට ලැබුණද, සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු නම් බොස්නියාවේ නිසි ලෙස භාවිතා නොකළේය.

එතැන් සිට 14 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා බොස්නියානු ඉතිහාසය ෂුබික් සහ කොට්‍රොමැනික් පවුල් අතර බල අරගලයකින් සලකුණු විය. මෙම ගැටුම 1322 දී අවසන් වූ අතර, දෙවන කොට්‍රොමැනික් බෑන් බවට පත් විය. 1353 දී ඔහුගේ මරණය වන විට, ඔහු උතුරට සහ බටහිරට මෙන්ම සහුම්ල්ජේ සහ ඩල්මැටියාවේ සමහර කොටස් ඈඳා ගැනීමට සමත් විය. ඔහුගෙන් පසු ඔහුගේ අභිලාෂකාමී බෑණනුවන් වන ට්වර්ට්කෝ විසින් පාලනය භාර ගන්නා ලදී. ඔහු වංශවත් බව සහ පවුල් අතර ආරවුල් සමඟ දිගුකාලීන අරගලයකින් පසුව, 1367 දී රටේ සම්පූර්ණ පාලනය ලබා ගත්තේය. 1377 වසර වන විට, බොස්නියාවේ හදවතේ විසෝකෝ අසල මයිල් හි පළමු බොස්නියානු රජු ලෙස ට්වර්ට්කෝ කිරීටය ලැබීමත් සමඟ බොස්නියාව රාජධානියක් බවට උසස් කරන ලදී.

කෙසේ වෙතත්, 1391 දී ඔහුගේ මරණයෙන් පසු, බොස්නියාව දිගු පරිහානියකට ඇද වැටුණි. ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය යුරෝපය යටත් කර ගැනීම ආරම්භ කර ඇති අතර 15 වන සියවසේ මුල් භාගය පුරාම බෝල්කන් ප්‍රදේශයට ප්‍රධාන තර්ජනයක් එල්ල කර තිබුණි. අවසාන වශයෙන්, දශක ගණනාවක දේශපාලන හා සමාජ අස්ථාවරත්වයෙන් පසුව, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් එය යටත් කර ගැනීමෙන් පසු 1463 දී බොස්නියා රාජධානිය පැවතීම නතර විය.

මධ්‍යකාලීන බොස්නියාවේ, අවම වශයෙන් වංශවත් අය අතර, ඔවුන් සර්බියාව සමඟ ඒකාබද්ධ රාජ්‍යයක් බෙදා ගත් බවත්, ඔවුන් එකම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමකට අයත් බවත් පොදු දැනුවත්භාවයක් තිබුණි. දේශපාලන හා සමාජ සංවර්ධනයේ වෙනස්කම් හේතුවෙන් කාලයත් සමඟ එම දැනුවත්භාවය අඩු වූ නමුත් එය සර්බියානු රාජ්‍යයේ කොටසක් වූ හර්සගොවිනා සහ බොස්නියාවේ සමහර ප්‍රදේශවල තබා ගන්නා ලදී.

ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය

බොස්නියාව ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීම රටේ ඉතිහාසයේ නව යුගයක් සනිටුහන් කළ අතර දේශපාලන හා සංස්කෘතික භූ දර්ශනයේ දැඩි වෙනස්කම් හඳුන්වා දුන්නේය. ඔටෝමාන්වරු එහි ඓතිහාසික නාමය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව සමඟ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ඒකාබද්ධ පළාතක් ලෙස බොස්නියාව ඇතුළත් කළහ. බොස්නියාව තුළ, ඔටෝමාන්වරු භූමියේ සමාජ-දේශපාලන පරිපාලනයේ ප්‍රධාන වෙනස්කම් ගණනාවක් හඳුන්වා දුන්හ; නව ඉඩම් හිමිකාරීත්ව පද්ධතියක්, පරිපාලන ඒකක ප්‍රතිසංවිධානය කිරීම සහ පන්ති සහ ආගමික අනුබද්ධතාවය අනුව සමාජ වෙනස්කම් කිරීමේ සංකීර්ණ පද්ධතියක් ඇතුළුව.

ඔටෝමාන් ආක්‍රමණයෙන් පසුව, බොස්නියාවෙන් පිටතට ජනතාවගේ ස්ථාවර ප්‍රවාහයක් සිදු වූ අතර බොස්නියාවේ අතහැර දැමූ ගම්මාන විශාල සංඛ්‍යාවක් ඔටෝමාන් ලේඛනවල සඳහන් වේ, අවසානයේ රැඳී සිටි අය මුස්ලිම්වරුන් බවට පත් විය. බොස්නියාවේ බොහෝ කතෝලිකයන් මුල් ඔටෝමාන් ආක්‍රමණයේදී අසල්වැසි කතෝලික රටවලට පලා ගියහ. 15-16 වන සියවස්වල ඔටෝමාන් බොස්නියාවේ සිදු වූ මුල් මුස්ලිම් ආගමට හැරවීම් බොස්නියාවෙන් පිටත සිට පැමිණි විශාල මුස්ලිම් ජනාවාසවලට වඩා රැඳී සිටි ප්‍රදේශවාසීන් අතර වූ බව සාක්ෂිවලින් පෙනී යයි. හර්සගොවිනාවේ, බොහෝ ඕතඩොක්ස් ජනයා ද ඉස්ලාමය වැළඳගෙන තිබුණි. 16 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 17 වන සියවසේ මුල් භාගය වන විට, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ මුස්ලිම්වරුන් නිරපේක්ෂ බහුතරයක් බවට පත්ව ඇති බව සැලකේ. ඇල්බේනියානු කතෝලික පූජක ප්ජෙටර් මැස්රෙකු 1624 දී වාර්තා කළේ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ මුස්ලිම්වරුන් 450,000 ක්, කතෝලිකයන් 150,000 ක් සහ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ජාතිකයන් 75,000 ක් සිටි බවයි.

පූර්ව ඔටෝමාන් යුගයේදී බොස්නියාවේ නිසි ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ ක්‍රියාකාරකම් නොමැති විය. ඔටෝමාන් ප්‍රතිපත්තියේ සෘජු ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොස්නියාවේ ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ජනගහනයක් හඳුන්වා දෙන ලදී. 15 වන සියවසේ සිට සහ ඉන් ඉදිරියට, සර්බියාවේ සහ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලින් පැමිණි ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් (ඕතඩොක්ස් ව්ලැච්වරු සහ ව්ලැච් නොවන ඕතඩොක්ස් සර්බ්වරු) බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ පදිංචි වූහ. කතෝලිකයන්ට වඩා ඔටෝමාන්වරුන් විසින් අනුග්‍රහය දක්වන ලද බොහෝ ඕතඩොක්ස් පල්ලි ඔටෝමාන්වරුන් විසින් බොස්නියාවේ ඉදිකිරීමට අවසර දෙන ලදී. බොස්නියාවේ ව්ලැච්වරු කිහිප දෙනෙක් ද ඉස්ලාමීයකරණය වූ අතර සමහරක් (ප්‍රධාන වශයෙන් ක්‍රොඒෂියාවේ) කතෝලිකයන් බවට පත්විය.

ඔටෝමාන් පාලනයේ සියවස් හතර බොස්නියාවේ ජනගහන සැකැස්ම කෙරෙහි ද දැඩි බලපෑමක් ඇති කළ අතර එය අධිරාජ්‍යයේ ජයග්‍රහණ, යුරෝපීය බලවතුන් සමඟ නිතර සිදුවන යුද්ධ, බලහත්කාර සහ ආර්ථික සංක්‍රමණ සහ වසංගත හේතුවෙන් කිහිප වතාවක් වෙනස් විය. ස්වදේශික ස්ලාවික් භාෂාව කතා කරන මුස්ලිම් ප්‍රජාවක් බිහි වූ අතර අවසානයේ ශක්තිමත් ක්‍රිස්තියානි පල්ලි සංවිධාන නොමැතිකම සහ ඕතඩොක්ස් සහ කතෝලික පල්ලි අතර අඛණ්ඩ එදිරිවාදිකම් හේතුවෙන් ජනවාර්ගික-ආගමික කණ්ඩායම් අතරින් විශාලතම කණ්ඩායම බවට පත් වූ අතර, ස්වදේශික බොස්නියානු පල්ලිය සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරුදහන් විය (පෙනෙන ආකාරයට එහි සාමාජිකයින් ඉස්ලාම් ආගමට හැරවීමෙන්). ඔටෝමන්වරු ඔවුන්ව ක්‍රිස්තියානි ලෙස හැඳින්වූ අතර ඕතඩොක්ස් සහ කතෝලිකයන් ගෙබීර් හෝ කෆීර් ලෙස හැඳින්වූ අතර එහි අර්ථය "නොඇදහිලිවන්තයා" යන්නයි. බොස්නියානු ෆ්‍රැන්සිස්කන්වරු (සහ සමස්තයක් ලෙස කතෝලික ජනගහනය) නිල අධිරාජ්‍ය නියෝග මගින් සහ ඔටෝමාන් නීතිවල සම්පූර්ණ ප්‍රමාණයට අනුකූලව ආරක්ෂා කරන ලදී; කෙසේ වෙතත්, ඇත්ත වශයෙන්ම, මේවා බොහෝ විට බලගතු දේශීය ප්‍රභූන්ගේ අත්තනෝමතික පාලනයට සහ හැසිරීමට බලපෑවේය.

ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය බෝල්කන් (රුමේලියාව) හි තම පාලනය දිගටම කරගෙන යන විට, බොස්නියාව මායිම් පළාතක් වීමේ පීඩනයෙන් තරමක් නිදහස් වූ අතර පොදු සුභසාධන කාල පරිච්ඡේදයක් අත්විඳින ලදී. සරජේවෝ සහ මොස්ටාර් වැනි නගර ගණනාවක් ස්ථාපිත කර වෙළඳ හා නාගරික සංස්කෘතියේ කලාපීය මධ්‍යස්ථාන බවට පත් වූ අතර පසුව 1648 දී ඔටෝමාන් සංචාරක එව්ලියා සෙලෙබි විසින් ඒවා නැරඹීමට පැමිණියේය. මෙම නගර තුළ, විවිධ ඔටෝමාන් සුල්තාන්වරු සරජේවෝ හි රටේ පළමු පුස්තකාලය, මද්‍රසා, සුෆි දර්ශනයේ පාසලක් සහ ඔරලෝසු කණුවක් (සහත් කුලා), ස්ටාරි මෝස්ට්, අධිරාජ්‍යයාගේ පල්ලිය සහ ගාසි හුස්රෙව්-බෙග් පල්ලිය වැනි පාලම් වැනි බොස්නියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ බොහෝ කෘති ඉදිකිරීමට මුදල් යෙදවූහ.

තවද, මෙම කාලය තුළ බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ සංස්කෘතික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ බලගතු භූමිකාවන් ඉටු කළහ. මොහාක්ස් සහ ක්‍රබාවා ක්ෂේත්‍රයේ සටන් වලදී බොස්නියානු බඳවා ගැනීම් ඔටෝමාන් නිලයන්හි විශාල කොටසක් බවට පත් වූ අතර, තවත් බොහෝ බොස්නියානුවන් ඔටෝමාන් හමුදා නිලයන් හරහා අධිරාජ්‍යයේ ඉහළම බලතල අත්පත් කර ගැනීම සඳහා ඉහළට ගිය අතර, මැට්‍රැක්සි නසු වැනි අද්මිරාල්වරුන්; ඉසා-බෙග් ඉෂකොවික්, ගාසි හුස්රෙව්-බෙග්, ටෙලි හසන් පාෂා සහ සාරි සුලෙයිමන් පාෂා වැනි ජෙනරාල්වරුන්; ෆර්හාඩ් පාෂා සොකොලොවික් සහ ඔස්මාන් ග්‍රැඩෂ්චෙවික් වැනි පරිපාලකයින්; සහ බලගතු සොකොලු මෙහ්මඩ් පාෂා සහ දමත් ඉබ්‍රාහිම් පාෂා වැනි මහා වීසර්වරු ද වූහ. සමහර බොස්නියානුවන් සුෆි අද්භූතවාදීන් ලෙස මතු විය, මුහම්මද් හෙවාජි උස්කුෆි බොස්නෙවි, අලි ඩාබික් වැනි විද්වතුන්; සහ තුර්කි, ඇල්බේනියානු, අරාබි සහ පර්සියානු භාෂාවලින් කවියන්.

කෙසේ වෙතත්, 17 වන සියවසේ අග භාගය වන විට අධිරාජ්‍යයේ හමුදාමය අවාසනාවන් රට තුළට ඇතුළු වූ අතර, 1699 දී කාර්ලොවිට්ස් ගිවිසුම සමඟ මහා තුර්කි යුද්ධයේ අවසානය නැවතත් බොස්නියාව අධිරාජ්‍යයේ බටහිරම පළාත බවට පත් කළේය. 18 වන සියවස තවදුරටත් හමුදාමය අසාර්ථකත්වයන්, බොස්නියාව තුළ බොහෝ කැරලි සහ වසංගත පැතිරීම් කිහිපයකින් සනිටුහන් විය. ඔටෝමාන් රාජ්‍යය නවීකරණය කිරීම සඳහා පෝර්ට් දැරූ උත්සාහයන් බොස්නියාවේ අවිශ්වාසය සතුරුකම දක්වා වර්ධනය වීමට හේතු වූ අතර, යෝජිත ටැන්සිමාට් ප්‍රතිසංස්කරණ හරහා දේශීය වංශාධිපතියන්ට බොහෝ දේ අහිමි විය. මෙය, ඊසානදිග භෞමික, දේශපාලන සහන පිළිබඳ කලකිරීම් සහ ස්මෙඩෙරෙවෝ හි සංජාක් සිට බොස්නියා අයලෙට් වෙත පැමිණෙන ස්ලාවික් මුස්ලිම් සරණාගතයින්ගේ දුක්ඛිත තත්ත්වය සමඟ ඒකාබද්ධව, හුසේන් ග්‍රැඩෙසෙවික් විසින් අර්ධ වශයෙන් අසාර්ථක කැරැල්ලකින් අවසන් විය. ඔහු ඔටෝමාන් සුල්තාන් II වන මහමුද් ගේ ඒකාධිපති පාලනයෙන් බොස්නියා අයලෙට් ස්වයං පාලනයක් අනුමත කළ අතර, ඔහු ජැනිසරිවරුන්ට පීඩා කර, මරණ දඬුවම නියම කර අහෝසි කළ අතර රුමේලියාවේ ස්වාධීන පාෂාවරුන්ගේ භූමිකාව අඩු කළේය. බොස්නියා අයලෙට් යටත් කර ගැනීම සඳහා II වන මහමුද් ඔහුගේ මහා වීසර් යවා සාර්ථක වූයේ අලි පාෂා රිස්වාන්බෙගොවිච්ගේ අකමැත්තෙන් සහාය ඇතිව පමණි. 1850 වන විට අදාළ කැරලි නිවා දැමූ නමුත් තත්වය දිගටම පිරිහෙන්නට විය.

19 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට බොස්නියාවේ නව ජාතිකවාදී ව්‍යාපාර මතු විය. 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී සර්බියාව ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් වෙන්වීමෙන් ටික කලකට පසු, බොස්නියාවේ සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු ජාතිකවාදය නැඟී සිටි අතර, එවැනි ජාතිකවාදීන් බොස්නියාවේ භූමියට අනවබෝධවාදී හිමිකම් පෑහ. මෙම ප්‍රවණතාවය 19 වන සහ 20 වන සියවස්වල ඉතිරි කාලය තුළ දිගටම වර්ධනය විය.

ගොවිජන නොසන්සුන්තාව අවසානයේ 1875 දී පුළුල් ගොවි නැගිටීමක් වූ හර්සගොවීනියානු කැරැල්ලට හේතු විය. ගැටුම වේගයෙන් පැතිර ගිය අතර බෝල්කන් රාජ්‍යයන් සහ මහා බලවතුන් කිහිප දෙනෙකු සම්බන්ධ කර ගත් අතර, එය 1878 දී බර්ලින් සම්මේලනයට සහ බර්ලින් ගිවිසුමට හේතු විය.

ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව

1878 දී බර්ලිනයේ පැවති සම්මේලනයේදී, ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු විදේශ අමාත්‍ය ග්යුලා ඇන්ඩ්‍රාසි බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ වාඩිලාගැනීම සහ පරිපාලනය ලබා ගත් අතර, ඔහු නොවි පසාර් හි සංජක් හි ආරක්ෂක හමුදා ස්ථානගත කිරීමේ අයිතිය ද ලබා ගත් අතර, එය 1908 දී සැන්ට්‍රූප්ස්-හංගේරියානු වෙතින් ඉවත් වන තෙක් ඔටෝමන් පාලනය යටතේ පවතිනු ඇත.

ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු නිලධාරීන් ඉක්මනින් බොස්නියානුවන් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණියද, ආතතීන් පැවති අතර බොස්නියානුවන් විශාල වශයෙන් සංක්‍රමණය විය. කෙසේ වෙතත්, සාපේක්ෂ ස්ථාවරත්වයක් ඉක්මනින්ම ළඟා වූ අතර, ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු බලධාරීන්ට බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව "ආදර්ශමත්" යටත් විජිතයක් බවට පත් කිරීමට අදහස් කරන සමාජ හා පරිපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ ගණනාවක් ආරම්භ කිරීමට හැකි විය.

හැබ්ස්බර්ග් පාලනයට බොස්නියාව තුළ ප්‍රධාන ගැටළු කිහිපයක් තිබුණි. බොස්නියාවට පෙර සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු හිමිකම් විවාද කිරීමෙන් සහ බොස්නියානු හෝ බොස්නියැක් අනන්‍යතාවය හඳුනා ගැනීම දිරිමත් කිරීමෙන් දකුණු ස්ලාව් ජාතිකවාදය විසුරුවා හැරීමට එය උත්සාහ කළේය. නීති සංග්‍රහ කිරීම, නව දේශපාලන ආයතන හඳුන්වා දීම, කර්මාන්ත පිහිටුවීම සහ පුළුල් කිරීම මගින් නවීකරණය සඳහා සැපයීමට හැබ්ස්බර්ග් පාලනය ද උත්සාහ කළේය.

ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව බොස්නියාව ඈඳා ගැනීම සැලසුම් කිරීමට පටන් ගත් නමුත් ජාත්‍යන්තර ආරවුල් හේතුවෙන් 1908 දී ඈඳා ගැනීමේ අර්බුදය තෙක් මෙම ගැටළුව විසඳුනේ නැත. බොස්නියාවේ තත්ත්වය සහ ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව සමඟ එහි සම්බන්ධතාවයට බාහිර කරුණු කිහිපයක් බලපෑවේය. 1903 දී සර්බියාවේ ලේ වැකි කුමන්ත්‍රණයක් සිදු වූ අතර එමඟින් රැඩිකල් ඔස්ට්‍රියානු විරෝධී රජයක් බෙල්ග්‍රේඩ්හි බලයට පත් විය. ඉන්පසු 1908 දී, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ඇති වූ කැරැල්ල නිසා, ඉස්තාන්බුල් රජය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව සම්පූර්ණයෙන්ම නැවත ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ හැකි බවට කනස්සල්ලක් ඇති විය. මෙම සාධක ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු රජයට බොස්නියානු ප්‍රශ්නයට ස්ථිර විසඳුමක් ඉක්මනින්ම ලබා ගැනීමට හේතු විය.

ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ඇති වූ කැලඹිලි වලින් ප්‍රයෝජන ගනිමින්, ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා තත්ත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් සඳහා තාවකාලික රුසියානු අනුමැතිය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර 1908 ඔක්තෝබර් 6 වන දින ඈඳා ගැනීමේ ප්‍රකාශය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු ඈඳා ගැනීමට ජාත්‍යන්තර විරෝධතා තිබියදීත්, රුසියානුවන්ට සහ ඔවුන්ගේ සේවාදායක රාජ්‍යය වන සර්බියාවට 1909 මාර්තු මාසයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු ඈඳා ගැනීම පිළිගැනීමට සිදුවිය.

1910 දී, හැබ්ස්බර්ග් අධිරාජ්‍යයා වූ ෆ්‍රාන්ස් ජෝසප් බොස්නියාවේ පළමු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එය පෙර නීති ලිහිල් කිරීමට, මැතිවරණවලට සහ බොස්නියානු පාර්ලිමේන්තුව පිහිටුවීමට සහ නව දේශපාලන ජීවිතයේ වර්ධනයට හේතු විය.

1914 ජුනි 28 වන දින, තරුණ බොස්නියාවේ විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයේ බොස්නියානු සර්බියානු සාමාජිකයෙකු වූ ගැව්රිලෝ ප්‍රින්සිප්, සරජේවෝහිදී ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියානු සිංහාසනයේ උරුමක්කාරයා වූ ආදිපාද ෆ්‍රාන්ස් ෆර්ඩිනන්ඩ් ඝාතනය කළේය - එය පළමු ලෝක යුද්ධය ආරම්භ කිරීමට හේතු වූ සිදුවීමකි. යුද්ධය අවසානයේ, ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියානු හමුදාවේ බොස්නියානු-හර්සගොවීනියානු පාබල හමුදාවේ සේවය කරමින් සිටියදී, හැබ්ස්බර්ග් අධිරාජ්‍යයේ වෙනත් ඕනෑම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමකට වඩා බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට ඒක පුද්ගල පිරිමින් වැඩි ප්‍රමාණයක් අහිමි වී තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, බොස්නියාව සහ හර්සගොවීනාව සමස්තයක් ලෙස ගැටුමෙන් සාපේක්ෂව හානියක් නොමැතිව බේරීමට සමත් විය.

ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියානු බලධාරීන් විසින් ෂුට්ස්කෝප්ස් ලෙස හැඳින්වෙන සහායක මිලීෂියාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී, එය අධිරාජ්‍යයේ සර්බියානු විරෝධී මර්දනයේ ප්‍රතිපත්තියේ විවාදාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. බොස්නියානු මුස්ලිම් ජනගහනයෙන් ප්‍රධාන වශයෙන් බඳවා ගන්නා ලද ෂුට්ස්කෝප්ස් හට කැරලිකාර සර්බියානුවන් (චෙට්නික්වරුන් සහ කොමිටාඩ්ජි) දඩයම් කිරීමේ කාර්යය පැවරී තිබුණි සහ නැගෙනහිර බොස්නියාවේ සර්බියානු ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශවල සර්බියානුවන්ට හිංසා පීඩා කිරීම සම්බන්ධයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර, එහිදී ඔවුන් 1914 සරත් සෘතුවේ දී ප්‍රදේශයේ මුස්ලිම් ජනගහනයට එරෙහිව ප්‍රහාර එල්ල කළ සර්බියානු චෙට්නික්වරුන්ට එරෙහිව අර්ධ වශයෙන් පළිගත්තේය. ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු බලධාරීන්ගේ ක්‍රියාදාමය හේතුවෙන් බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සර්බියානු ජනවාර්ගික පුරවැසියන් 5,500 ක් පමණ අත්අඩංගුවට ගත් අතර, 700 ත් 2,200 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් සිරගෙවල්වල මිය ගිය අතර 460 ක් මරා දමන ලදී. සර්බියානු පවුල් 5,200 ක් පමණ බොස්නියාවෙන් සහ හර්සගොවිනාවෙන් බලහත්කාරයෙන් නෙරපා හරින ලදී.

යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය

පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා සර්බ්වරුන්, ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ ස්ලෝවේනියානුවන් (ඉක්මනින් යුගෝස්ලාවියාව ලෙස නම් කරන ලදී) දකුණු ස්ලාව් රාජධානියට එක් විය. මේ කාලයේ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ දේශපාලන ජීවිතය ප්‍රධාන ප්‍රවණතා දෙකකින් සලකුණු විය: දේපල නැවත බෙදා හැරීම සම්බන්ධයෙන් සමාජීය හා ආර්ථික නොසන්සුන්තාව සහ අනෙකුත් යුගෝස්ලාවියානු කලාපවල පක්ෂ සමඟ සන්ධාන සහ සන්ධාන නිතර වෙනස් කළ දේශපාලන පක්ෂ කිහිපයක් පිහිටුවීම.

ක්‍රොඒෂියානු කලාපීයවාදය සහ සර්බියානු මධ්‍යගතකරණය අතර යුගෝස්ලාවියානු රාජ්‍යයේ ප්‍රමුඛ දෘෂ්ටිවාදාත්මක ගැටුම, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් වෙනස් ලෙස ප්‍රවේශ කරන ලද අතර එය සමස්ත දේශපාලන වාතාවරණය මත රඳා පැවතුනි. අලුතින් පිහිටුවන ලද යුගෝස්ලාවියානු රාජධානියේ සිදු කරන ලද දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට ප්‍රතිලාභ කිහිපයක් ලබා දුන්නේ නැත; 1910 ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාවේ සිදු කරන ලද ආගමික අනුබද්ධතාවය අනුව ඉඩම් අයිතිය සහ ජනගහනය පිළිබඳ අවසාන සංගණනයට අනුව, මුස්ලිම්වරුන්ට 91.1% ක්, ඕතඩොක්ස් සර්බියානුවන්ට 6.0% ක්, ක්‍රොඒෂියානු කතෝලිකයන්ට 2.6% ක් සහ අනෙක් අයට 0.3% ක් දේපළ හිමි විය. ප්‍රතිසංස්කරණවලින් පසුව, බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට කෘෂිකාර්මික සහ වනාන්තර ඉඩම් හෙක්ටයාර 1,175,305 ක් අහිමි විය.

රට මුලින් ඕබ්ලාස්ට් 33 කට බෙදීමෙන් සිතියමෙන් සාම්ප්‍රදායික භූගෝලීය ආයතන පැවතීම මකා දැමුවද, මෙහමඩ් ස්පාහෝ වැනි බොස්නියානු දේශපාලනඥයන්ගේ උත්සාහයන් නිසා බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවෙන් වෙන් කරන ලද ඕබ්ලාස්ට් හය ඔටෝමාන් යුගයේ සංජක් හයට අනුරූප වන අතර එමඟින් සමස්තයක් ලෙස රටේ සාම්ප්‍රදායික සීමාවට ගැලපේ.

කෙසේ වෙතත්, 1929 දී යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය පිහිටුවීමත් සමඟ, පරිපාලන කලාප බැනේට් හෝ බැනෝවිනා බවට නැවත ඇඳීම සිදු වූ අතර එමඟින් සියලු ඓතිහාසික හා ජනවාර්ගික රේඛා හිතාමතාම වළක්වා ගත හැකි වූ අතර, බොස්නියානු ආයතනයක කිසිදු හෝඩුවාවක් ඉවත් විය. යුගෝස්ලාවියානු රාජ්‍යයේ ව්‍යුහගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් සර්බෝ-ක්‍රොඒෂියානු ආතතීන් දිගටම පැවතුනි, වෙනම බොස්නියානු අංශයක් පිළිබඳ සංකල්පයට සුළු හෝ කිසිදු සැලකිල්ලක් නොලැබුණි.

1939 දී ක්‍රොඒෂියානු බැනේට් නිර්මාණය කළ ක්වෙට්කොවික්-මැසෙක් ගිවිසුම, ක්‍රොඒෂියාව සහ සර්බියාව අතර බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව බෙදීමක් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම දිරිමත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්ගේ නාසි ජර්මනියේ නැගී එන තර්ජනය නිසා යුගෝස්ලාවියානු දේශපාලනඥයන්ට ඔවුන්ගේ අවධානය වෙනතකට යොමු කිරීමට සිදුවිය. සතුටු කිරීමේ උත්සාහයන්, ත්‍රෛපාර්ශ්වික ගිවිසුම අත්සන් කිරීම සහ කුමන්ත්‍රණයක් සිදු වූ කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව, යුගෝස්ලාවියාව අවසානයේ 1941 අප්‍රේල් 6 වන දින ජර්මනිය විසින් ආක්‍රමණය කරන ලදී.

දෙවන ලෝක යුද්ධය (1941–45)

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී ජර්මානු හමුදා විසින් යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය යටත් කරගත් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව මුළුමනින්ම නාසි රූකඩ පාලනයට, උස්ටාසේ විසින් නායකත්වය දුන් ස්වාධීන ක්‍රොඒෂියානු රාජ්‍යයට (NDH) පවරා දෙන ලදී. NDH නායකයින් මරණ කඳවුරු ගණනාවක් ස්ථාපිත කිරීමෙන් සර්බියානුවන්, යුදෙව්වන්, රොමේනි මෙන්ම විරුද්ධවාදී ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ පසුව ජොසිප් බ්‍රොස් ටිටෝගේ පාර්ශවකරුවන් සමූලඝාතනය කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළහ. පාලන තන්ත්‍රය විවිධ මෙවලම් භාවිතා කරමින් ගම්බද ගම්මානවල සර්බියානුවන් ක්‍රමානුකූලව සහ කුරිරු ලෙස සමූලඝාතනය කළේය. ප්‍රචණ්ඩත්වයේ පරිමාණය අනුව බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ජීවත් වූ සෑම හයවන සර්බියානුවෙකුම පාහේ සමූල ඝාතනයකට ගොදුරු වූ අතර සෑම සර්බියානුවෙකුම පාහේ යුද්ධයේදී මියගිය පවුලේ සාමාජිකයෙකු සිටියහ, බොහෝ දුරට උස්ටාස් විසින්. මෙම අත්දැකීම ක්‍රොඒෂියාවේ සහ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සර්බියානුවන්ගේ සාමූහික මතකයට ගැඹුරු බලපෑමක් ඇති කළේය. ඇස්තමේන්තුගත සර්බියානුවන් 209,000 ක් හෝ එහි බොස්නියා ජනගහනයෙන් 16.9% ක් යුද්ධය අතරතුර බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනා භූමියේදී මරා දමන ලදී.

උස්ටාස් කතෝලික ධර්මය සහ ඉස්ලාම් යන දෙකම ජාතික ආගම් ලෙස පිළිගත් නමුත් සර්බියානු අනන්‍යතාවයේ සංකේතයක් ලෙස නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් පල්ලිය ඔවුන්ගේ ලොකුම සතුරා ලෙස සැලකීය. ක්‍රොඒෂියානුවන් උස්ටාස් සෑදූ විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වුවද, NDH හි උප සභාපති සහ යුගෝස්ලාවියානු මුස්ලිම් සංවිධානයේ නායකයා වූ ඩ්සාෆර් කුලෙනොවිච් මුස්ලිම්වරයෙකු වූ අතර, සමස්තයක් වශයෙන් මුස්ලිම්වරු උස්ටාස් හමුදා සහ සිවිල් සේවා අධිකාරියෙන් 12% ක් පමණ වූහ.

බොහෝ සර්බියානුවන්ම ආයුධ අතට ගෙන යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය තුළ වාර්ගිකව සමජාතීය 'මහා සර්බියානු' රාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කිරීමේ අරමුණින් සර්බියානු ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයක් වන චෙට්නික්වරුන්ට සම්බන්ධ විය. චෙට්නික්වරු, වාර්ගික මුස්ලිම්වරුන්ට සහ ක්‍රොඒෂියානුවන්ට එරෙහිව ජන සංහාරක ව්‍යාපාරයක් අනුගමනය කළ අතර, බොස්නියාව, හර්සගොවිනා සහ සැන්ඩ්සාක් යන මුස්ලිම් ජනගහනය ප්‍රධාන ඉලක්කයක් වූ කොමියුනිස්ට් සර්බියානුවන් සහ අනෙකුත් කොමියුනිස්ට් හිතවතුන් විශාල සංඛ්‍යාවකට හිංසා පීඩා කළහ. අල්ලා ගත් පසු, චෙට්නික්වරු විසින් මුස්ලිම් ගම්වැසියන් ක්‍රමානුකූලව සමූලඝාතනය කරන ලදී. යුද්ධය අතරතුර බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාහි මියගිය මුස්ලිම්වරුන් 75,000 න්, චෙට්නික්වරු ආසන්න වශයෙන් 30,000 ක් (බොහෝ විට සිවිල් වැසියන්) මරා දැමූහ. ක්‍රොඒෂියානුවන්ට එරෙහි සමූලඝාතන පරිමාණයෙන් කුඩා වූ නමුත් ක්‍රියාවෙන් සමාන විය. 1941 අප්‍රේල් සිට 1945 මැයි දක්වා කාලය තුළ බොස්නියානු ක්‍රොඒෂියානුවන් 64,000 ත් 79,000 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් ඝාතනය කරන ලදී. මෙයින් 18,000 ක් පමණ චෙට්නික්වරුන් විසින් ඝාතනය කරන ලදී.

නාසි වැෆෙන්-එස්එස් ඒකකවල සේවය කළ මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් ප්‍රතිශතයක්. මෙම ඒකක වයඹදිග සහ නැගෙනහිර බොස්නියාවේ, විශේෂයෙන් ව්ලසෙනිකා හි සර්බියානුවන් සමූලඝාතනය කිරීම සඳහා වගකිව යුතු විය. 1941 ඔක්තෝබර් 12 වන දින, ප්‍රමුඛ සරජේවන් මුස්ලිම්වරුන් 108 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් උස්ටාසේ විසින් සංවිධානය කරන ලද සර්බියානුවන්ට හිංසා පීඩා කිරීම හෙළා දකින සරජේවෝ මුස්ලිම්වරුන්ගේ යෝජනාවට අත්සන් තැබූ අතර, එවැනි පීඩාවන්ට සහභාගී වූ මුස්ලිම්වරුන් සහ සමස්තයක් ලෙස මුස්ලිම් ජනගහනය අතර වෙනස හඳුනා ගත් අතර, සර්බියානුවන් විසින් මුස්ලිම්වරුන්ට හිංසා පීඩා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු ඉදිරිපත් කළ අතර, ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවය නොසලකා රටේ සියලුම පුරවැසියන්ට ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටියේය.

1941 සිට, ජොසිප් බ්‍රොස් ටිටෝගේ නායකත්වය යටතේ යුගෝස්ලාවියානු කොමියුනිස්ට්වාදීන් ඔවුන්ගේම බහු-වාර්ගික ප්‍රතිරෝධක කණ්ඩායමක් වන පාර්ටිසන්ස් සංවිධානය කළ අතර, ඔවුන් අක්ෂ සහ චෙට්නික් බලවේග දෙකටම එරෙහිව සටන් කළහ. 1943 නොවැම්බර් 29 වන දින, ටිටෝ එහි ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් ජාතික යුගෝස්ලාවියානු විමුක්තිය සඳහා වූ ෆැසිස්ට් විරෝධී කවුන්සිලය (AVNOJ) ජැජ්ස් හි ආරම්භක සමුළුවක් පැවැත්වීය, එහිදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව එහි හැබ්ස්බර්ග් දේශසීමා තුළ යුගෝස්ලාවියානු සම්මේලනය තුළ ජනරජයක් ලෙස නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. යුගෝස්ලාවියාවේ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ මුළු කාලය තුළම, සියලුම බොස්නියානු පාර්ශවකරුවන්ගෙන් 64.1% ක් සර්බියානුවන් වූ අතර, 23% ක් මුස්ලිම්වරුන් වූ අතර 8.8% ක් ක්‍රොඒෂියානුවන් විය.

මිලිටරි සාර්ථකත්වය අවසානයේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ට පාර්ශවකරුවන්ට සහාය දැක්වීමට පෙළඹවූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සාර්ථක මැක්ලීන් මෙහෙයුමක් සිදුවිය, නමුත් ටිටෝ ඔවුන්ගේ උදව් ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර ඒ වෙනුවට ඔහුගේම හමුදා මත විශ්වාසය තැබීය. නාසීන්ට සහ ඔවුන්ගේ දේශීය ආධාරකරුවන්ට එරෙහිව යුගෝස්ලාවියාවේ ෆැසිස්ට් විරෝධී ව්‍යාපාරය විසින් සිදු කරන ලද සියලුම ප්‍රධාන හමුදා ප්‍රහාර බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි සිදු කරන ලද අතර එහි ජනතාව සටන්වල ​​බර දරා ගත්හ. දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි 300,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර, එය ජනගහනයෙන් 10% කට වඩා වැඩිය. යුද්ධය අවසානයේ, 1946 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සමඟින් යුගෝස්ලාවියාවේ සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය පිහිටුවීමත් සමඟ, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව නව රාජ්‍යයේ සංඝටක ජනරජ හයෙන් එකක් ලෙස නිල වශයෙන් පත් කරන ලදී.

යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය (1945–1992)

යුගෝස්ලාවියානු සම්මේලනය තුළ එහි මධ්‍යම භූගෝලීය පිහිටීම හේතුවෙන්, පශ්චාත් යුධ බොස්නියාව හමුදා ආරක්ෂක කර්මාන්තයේ සංවර්ධනය සඳහා කඳවුරක් ලෙස තෝරා ගන්නා ලදී. මෙය බොස්නියාවේ ආයුධ සහ හමුදා නිලධාරීන් විශාල සංඛ්‍යාවක් සංකේන්ද්‍රණය වීමට දායක විය; 1990 ගණන්වල යුගෝස්ලාවියාව බිඳවැටීමෙන් පසුව ඇති වූ යුද්ධයේ සැලකිය යුතු සාධකයකි. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දුරට යුගෝස්ලාවියාව තුළ බොස්නියාවේ පැවැත්ම සාපේක්ෂව සාමකාමී සහ ඉතා සමෘද්ධිමත් වූ අතර, ඉහළ රැකියා නියුක්තියක්, ශක්තිමත් කාර්මික සහ අපනයන නැඹුරු ආර්ථිකයක්, හොඳ අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් සහ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සෑම පුරවැසියෙකුටම සමාජීය සහ වෛද්‍ය ආරක්ෂාවක් තිබුණි. බොස්නියාවේ ක්‍රියාත්මක වූ ජාත්‍යන්තර සංස්ථා කිහිපයක් - TAS හි කොටසක් ලෙස වොක්ස්වැගන් (1972 සිට සරජේවෝ හි මෝටර් රථ කර්මාන්ත ශාලාව), කොකා-කෝලා (1975 සිට), SKF ස්වීඩනය (1967 සිට), මාල්බොරෝ (සරජේවෝ හි දුම්කොළ කර්මාන්ත ශාලාවක්) සහ හොලිඩේ ඉන් හෝටල්. 1984 ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙල පැවති ස්ථානය සරජේවෝ විය.

1950 සහ 1960 ගණන් වලදී, බොස්නියාව යුගෝස්ලාවියාවේ දේශපාලන පසුබිමක් විය. 1970 ගණන්වලදී, නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරයේ ටිටෝගේ නායකත්වය සහ යුගෝස්ලාවියාවේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික බලකායේ සේවය කරන බොස්නියානුවන් විසින් අර්ධ වශයෙන් පෝෂණය කරන ලද ශක්තිමත් බොස්නියානු දේශපාලන ප්‍රභූවක් මතු විය. සමාජවාදී ක්‍රමය තුළ වැඩ කරන අතරතුර, ඩෙමල් බිජෙඩික්, බ්‍රැන්කෝ මිකුලික් සහ හම්ඩිජා පොස්ඩෙරැක් වැනි දේශපාලනඥයන් බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ස්වෛරීභාවය ශක්තිමත් කර ආරක්ෂා කළහ. 1980 දී ටිටෝගේ මරණයෙන් පසු ඇති වූ කැළඹිලි සහිත කාල පරිච්ඡේදයේදී ඔවුන්ගේ උත්සාහයන් ප්‍රධාන බව ඔප්පු වූ අතර, අද බොස්නියානු නිදහස කරා යන මුල් පියවර කිහිපයක් ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, ජනරජය එකල වඩ වඩාත් ජාතිකවාදී වාතාවරණයෙන් ගැලවී ගියේ නැත. කොමියුනිස්ට්වාදයේ වැටීම සහ යුගෝස්ලාවියාව බිඳවැටීම ආරම්භ වීමත් සමඟ, ඉවසීමේ මූලධර්මය එහි ශක්තිය නැති වීමට පටන් ගත් අතර, සමාජයේ ජාතිකවාදී අංගවලට ඔවුන්ගේ බලපෑම පැතිරවීමට අවස්ථාවක් නිර්මාණය විය.

බොස්නියානු යුද්ධය (1992–1995)

1990 නොවැම්බර් 18 වන දින, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව පුරා බහු-පක්ෂ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ පැවැත්විණි. නොවැම්බර් 25 වන දින දෙවන වටයක් පැවති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජාතික සභාවක් පැවැත්විණි, එහිදී කොමියුනිස්ට් බලය වාර්ගිකව පදනම් වූ පක්ෂ තුනක සන්ධානයකින් ප්‍රතිස්ථාපනය විය. ස්ලෝවේනියාව සහ ක්‍රොඒෂියාව යුගෝස්ලාවියාවෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ පදිංචිකරුවන් අතර සැලකිය යුතු භේදයක් වර්ධනය වූයේ යුගෝස්ලාවියාව තුළ රැඳී සිටිනවාද (සර්බියානුවන් විසින් අධික ලෙස අනුග්‍රහය දක්වන ලද) හෝ නිදහස ලබා ගන්නවාද (මුස්ලිම්වරුන් සහ ක්‍රොඒෂියානුවන් විසින් අධික ලෙස අනුග්‍රහය දක්වන ලද) යන ගැටලුව සම්බන්ධයෙන්ය.

ප්‍රධාන වශයෙන් සර්බියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂ සාමාජිකයින්ගෙන් සමන්විත සර්බියානු පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරු, සරජේවෝ හි මධ්‍යම පාර්ලිමේන්තුව අතහැර, 1991 ඔක්තෝබර් 24 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි සර්බියානු ජනතාවගේ සභාව පිහිටුවා ගත් අතර, එය 1990 මැතිවරණයෙන් පසු පාලනය කළ ජනවාර්ගික තුනකින් යුත් සන්ධානයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය. මෙම සභාව 1992 ජනවාරි 9 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා භූමියේ කොටසක් ලෙස සර්බියානු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය ස්ථාපිත කළේය. එය 1992 අගෝස්තු මාසයේදී රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ලෙස නම් කරන ලදී. 1991 නොවැම්බර් 18 වන දින, ක්‍රොඒෂියානු ජනරජයේ පාලක පක්ෂයේ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි පක්ෂ ශාඛාව වන ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංගමය (HDZ), ක්‍රොඒෂියානු ආරක්ෂක කවුන්සිලය (HVO) එහි හමුදා ශාඛාව ලෙස බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා භූමියේ වෙනම කොටසක හර්සග්-බොස්නියා ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රජාවේ පැවැත්ම ප්‍රකාශ කළේය. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා රජය විසින් එය හඳුනා නොගත් අතර, එය නීති විරෝධී යැයි ප්‍රකාශ කළේය.

1991 ඔක්තෝබර් 15 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාවේ ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව 1992 පෙබරවාරි 29 සහ මාර්තු 1 යන දිනවල නිදහස සඳහා ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලද අතර එය සර්බියානුවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් විසින් වර්ජනය කරන ලදී. නිදහස් ජනමත විචාරණයේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රතිශතය සියයට 63.4 ක් වූ අතර ඡන්දදායකයින්ගෙන් සියයට 99.7 ක් නිදහස සඳහා ඡන්දය දුන්හ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා 1992 මාර්තු 3 වන දින නිදහස ප්‍රකාශ කළ අතර ඊළඟ මාසයේ 1992 අප්‍රේල් 6 වන දින ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලැබීය. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය 1992 මැයි 22 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍යයක් ලෙස පිළිගනු ලැබීය. සර්බියානු නායක ස්ලොබොඩන් මිලොසෙවික් සහ ක්‍රොඒෂියානු නායක ෆ්‍රැන්ජෝ ටුඩ්මන් 1991 මාර්තු මාසයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව බෙදීමට එකඟ වූ බව විශ්වාස කෙරේ, මහා සර්බියාව සහ මහා ක්‍රොඒෂියාව පිහිටුවීමේ අරමුණින්.

බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව, බොස්නියානු සර්බියානු මිලීෂියා භටයන් රටේ විවිධ ප්‍රදේශවල බලමුලු ගැන්වීය. රජයේ හමුදා දුර්වල ලෙස සන්නද්ධ වූ අතර යුද්ධයට සූදානම් නොවීය. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව ජාත්‍යන්තරව පිළිගැනීම යුගෝස්ලාවියානු මහජන හමුදාව (JNA) ජනරජයේ භූමියෙන් ඉවත් වීමට රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික පීඩනය වැඩි කළ අතර, ඔවුන් එය නිල වශයෙන් කළේ 1992 ජුනි මාසයේදීය. JNA හි බොස්නියානු සර්බියානු සාමාජිකයින් ලාංඡන වෙනස් කර, රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හමුදාව (VRS) පිහිටුවා ගත් අතර, සටන් දිගටම කරගෙන ගියේය. බොස්නියාවේ JNA තොගවලින් සන්නද්ධව සහ සන්නද්ධව, සර්බියාවේ ස්වේච්ඡා සේවකයින් සහ විවිධ පැරාමිලිටරි හමුදාවන්ගේ සහාය ඇතිව, සහ යුගෝස්ලාවියානු ෆෙඩරල් ජනරජයෙන් පුළුල් මානුෂීය, සැපයුම් සහ මූල්‍ය ආධාර ලබා ගනිමින්, 1992 දී රෙපුබ්ලිකා සර්බ්වරුන්ගේ ප්‍රහාර රටේ වැඩි කොටසක් එහි පාලනය යටතේ තබා ගැනීමට සමත් විය. බොස්නියානු සර්බියානු දියුණුවත් සමඟ VRS පාලනය කරන ප්‍රදේශවලින් බොස්නියැක්වරුන් සහ බොස්නියානු ක්‍රොඒෂියානුවන් වාර්ගිකව පිරිසිදු කිරීම සිදු විය. රැඳවියන් දූෂණය ඇතුළු ප්‍රචණ්ඩත්වයට සහ අපයෝජනයට ලක් කරන ලද කඳවුරු දුසිම් ගණනක් ස්ථාපිත කරන ලදී. වාර්ගික පිරිසිදු කිරීම 1995 ජූලි මාසයේදී බොස්නියානු පිරිමින් සහ පිරිමි ළමයින් 8,000 කට වැඩි පිරිසක් ශ්‍රෙබ්‍රෙනිකා සංහාරයෙන් අවසන් විය. එය හිටපු යුගෝස්ලාවියාව සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර අපරාධ විනිශ්චය සභාව (ICTY) විසින් ජන සංහාරයක් ලෙස තීන්දු කරන ලදී. බොස්නියානු සහ බොස්නියානු ක්‍රොඒෂියානු හමුදා ද කුඩා පරිමාණයෙන් වුවද විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල සිවිල් වැසියන්ට එරෙහිව යුද අපරාධ සිදු කළහ. බොස්නියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු කුරිරුකම් බොහොමයක් සිදු කරන ලද්දේ බොස්නියානු යුද්ධයේ උප ගැටුමක් වන ක්‍රොඒෂියානු-බොස්නියැක් යුද්ධය අතරතුරය. එය බොස්නියානු සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ (ARBiH) හමුදාව HVO ට එරෙහිව සටන් කළේය. බොස්නියාක්-ක්‍රොඒෂියානු ගැටුම 1994 මාර්තු මාසයේදී අවසන් වූ අතර, වොෂින්ටන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ, බොස්නියාක්-ක්‍රොඒෂියානු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සමූහාණ්ඩුවක් නිර්මාණය කිරීමට හේතු වූ අතර, එය HVO-අල්ලාගෙන සිටි භූමිය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජයේ (ARBiH) හමුදාව විසින් අල්ලාගෙන සිටි භූමිය සමඟ ඒකාබද්ධ කළේය.

මෑත ඉතිහාසය

2014 පෙබරවාරි 4 වන දින, අරාබි වසන්තයෙන් ලබාගත් නම වන බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ රජයට එරෙහි විරෝධතා උතුරු නගරයක් වන ටුස්ලා හි ආරම්භ විය. පෞද්ගලීකරණය කර බංකොලොත් වූ කර්මාන්තශාලා කිහිපයක කම්කරුවන් රැකියා, නොගෙවූ වැටුප් සහ විශ්‍රාම වැටුප් සම්බන්ධයෙන් පියවර ගන්නා ලෙස ඉල්ලා එක්රැස් වූහ. ඉක්මනින්ම විරෝධතා සම්මේලනයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලටද පැතිර ගිය අතර, නගර 20කට ආසන්න ප්‍රමාණයක ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් වාර්තා වූ අතර, ඉන් විශාලතම ඒවා වූයේ සරජේවෝ, සෙනිකා, මොස්ටාර්, බිහාක්, බ්‍රෙකෝ සහ ටුස්ලා ය. බොස්නියානු ප්‍රවෘත්ති මාධ්‍ය වාර්තා කළේ, සරජේවෝ, උතුරු නගරයේ ටුස්ලා, දකුණේ මොස්ටාර් සහ මධ්‍යම බොස්නියාවේ සෙනිකා යන නගරවල ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා පුපුරා යාමත් සමඟ පොලිස් නිලධාරීන් දුසිම් ගනනක් ඇතුළුව විරෝධතා අතරතුර සිය ගණනක් පුද්ගලයින් තුවාල ලබා ඇති බවයි. රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හි එම මට්ටමේ නොසන්සුන්තාවයක් හෝ ක්‍රියාකාරීත්වයක් සිදු නොවූ නමුත්, එහි වෙනම රජයට එරෙහිව බන්ජා ලූකා නගරයේ විරෝධතාවලට සහය දැක්වීම සඳහා සිය ගණනක් ජනතාව ද රැස් වූහ.

1995 දී බොස්නියානු යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු රට තුළ පැවති ඉහළ විරැකියාව සහ දශක දෙකක දේශපාලන අකර්මන්‍යතාවය හේතුවෙන් ඇති වූ විශාලතම මහජන කෝපය මෙම විරෝධතා මගින් සනිටුහන් විය. 2021 අගභාගයේදී ඉහළ නියෝජිත කාර්යාලයේ ක්‍රිස්ටියන් ෂ්මිඩ් විසින් කරන ලද වාර්තාවකට අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව තීව්‍ර වූ දේශපාලන හා වාර්ගික ආතතීන් අත්විඳිමින් සිටින අතර, එමඟින් රට කැබලිවලට කැඩී නැවත වරක් යුද්ධයකට ඇද දැමිය හැකිය. මෙය කලාපයේ තවදුරටත් බෝල්කනීකරණයට තුඩු දෙනු ඇතැයි යුරෝපීය සංගමය බිය වේ.

2022 දෙසැම්බර් 15 වන දින, යුරෝපීය කවුන්සිලයේ තීරණයෙන් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව යුරෝපීය සංගමය විසින් ප්‍රවේශය සඳහා අපේක්ෂක රටක් ලෙස පිළිගනු ලැබීය.

භූගෝලය