ආර්මේනියාව, නිල වශයෙන් ආර්මේනියා ජනරජය, යනු බටහිර ආසියාවේ ආර්මේනියානු උස්බිම් වල ගොඩබිම් සහිත රටකි. එය කොකේසස් කලාපයේ කොටසක් වන අතර බටහිරින් තුර්කිය, උතුරින් ජෝර්ජියාව, නැගෙනහිරින් අසර්බයිජානය සහ ඉරානය සහ දකුණින් නක්චිවන් හි අසර්බයිජානියානු බාහිර ප්රදේශය මායිම් වේ. යෙරෙවන් අගනුවර, විශාලතම නගරය සහ මූල්ය මධ්යස්ථානය වේ.
ආර්මේනියානු ජනරජය Հայաստանի Հանրապետություն | |
|---|---|
ධජය ළාංඡනය | |
ජාතික ගීය: Մեր Հայրենիք (ආර්මේනියානු) [Mer Hayrenik] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help) (පිටපත්කිරීම) "අප පිතෲභූමිය" | |
| අගනුවර සහ විශාලතම නගරය | යේරවාන් 40°11′N 44°31′E / 40.183°N 44.517°E |
| නිල භාෂා(ව) | ආර්ටම්නියානු |
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් | 97.9% ආර්මේනියානු, 1.3% යසිඩි, 0.5% රුසියානු, 0.3% අනෙකුන්. |
| රජය | ඒකීය පාර්ලිමේන්තු ජනරජය |
• ජනාධිපති | වහග්න් ඛචතුර්යන් |
• අගමැති | නිකොල් පෂින්යන් |
• ජාතික සභාවේ සභාපති | ඇලන් සිමෝනියන් |
| ව්යවස්ථාදායකය | ජාතික සභාව |
| පිහිටුවීම | |
• ඔරොන්ටිඩ් රාජවංශය | ක්රි.පූ. 6 වන සියවස |
• ආර්මේනියා රාජධානිය | ක්රි.පූ 321–ක්රි.ව. 428 |
• ආර්ටැක්සියාඩ් රාජවංශය | ක්රි.පූ 190 |
• අර්සසිඩ් රාජවංශය | 52–428 |
• බැග්රැටිඩ් ආර්මේනියාව | 885–1045 |
• සිලීසියා රාජධානිය | 1198–1375 |
• ආර්මේනියා ජනරජය | 1918 මැයි 28 |
• සෝවියට් යටත් විජිතකරණය | 1920 නොවැම්බර් 29 |
• ස්වාධීනත්වය ප්රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද්දේ | 1991 සැප්තැම්බර් 23 |
• ඇල්මා-අටා ප්රොටෝකෝලය | 1991 දෙසැම්බර් 21 |
• එක්සත් ජාතීන් වෙත පිළිගනු ලද්දේ | 1992 මාර්තු 2 |
• වත්මන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව | 1995 ජූලි 5 |
| වර්ග ප්රමාණය | |
• සම්පූර්ණ | 29,743 km2 (11,484 sq mi) (138 වෙනි) |
• ජලය (%) | 4.71 |
| ජනගහණය | |
• Q1 2021 ඇස්තමේන්තුව | 2,963,900 (137 වෙනි) |
• 2011 ජන සංගණනය | 3,018,854 |
• ඝණත්වය | 101.5/km2 (262.9/sq mi) (99 වෙනි) |
| දදේනි (ක්රශසා) | 2021 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් බිලියන 43.550 |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 14,701 |
| දදේනි (නාමික) | 2021 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් බිලියන 13.612 (127 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 4,595 (104 වෙනි) |
| ගිනි (2019) | 29.9 පහළ |
| මාසද (2019) | 0.776 ඉහළ · 81 වෙනි |
| ව්යවහාර මුදල | ආර්මේනියානු ඩ්රෑම් (֏) (AMD) |
| වේලා කලාපය | UTC+4 (AMT) |
| දින ආකෘති | දිදි/මාමා/වවවව |
| රිය ධාවන මං තීරුව | දකුණ |
| ඇමතුම් කේතය | +374 |
| අන්තර්ජාල TLD |
|
වෙබ් අඩවිය gov.am | |
ආර්මේනියානු උස්බිම් හයාසා-අසි, ෂුප්රියා සහ නයිරි ජනයාගේ නිවහන වී ඇත. අවම වශයෙන් ක්රි.පූ. 600 වන විට, ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂාවක් වන ප්රෝටෝ-ආර්මේනියානු භාෂාවේ පෞරාණික ආකාරයක් ආර්මේනියානු උස්බිම් වලට ව්යාප්ත වී තිබුණි. පළමු ආර්මේනියානු රාජ්යය උරාර්ටු ක්රි.පූ. 860 දී පිහිටුවන ලද අතර ක්රි.පූ. 6 වන සියවස වන විට එය ආර්මේනියාවේ සැට්රැපි විසින් ප්රතිස්ථාපනය කරන ලදී. ක්රි.පූ. 1 වන සියවසේදී මහා ටයිග්රේන්ස් යටතේ ආර්මේනියා රාජධානිය එහි උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර ක්රි.ව. 301 දී ක්රිස්තියානි ධර්මය නිල ආගම ලෙස පිළිගත් ලොව පළමු රාජ්යය බවට පත්විය. ආර්මේනියාව තවමත් ලෝකයේ පැරණිතම ජාතික පල්ලිය වන ආර්මේනියානු අපෝස්තලික පල්ලිය රටේ ප්රාථමික පුරාණ ආගමික ආයතනය ලෙස පිළිගනී. ආර්මේනියානු රාජධානිය 5 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී පමණ බයිසැන්තියානු සහ සසානියානු අධිරාජ්යයන් අතර බෙදී ගියේය. බග්රතුනි රාජවංශය යටතේ, ආර්මේනියාවේ බග්රැටිඩ් රාජධානිය 1045 දී වැටීමට පෙර 9 වන සියවසේදී ප්රතිසංස්කරණය කරන ලදී. ආර්මේනියානු ප්රාන්තයක් සහ පසුව රාජධානියක් වූ සිලිසියානු ආර්මේනියාව 11 වන සහ 14 වන සියවස් අතර මධ්යධරණී මුහුදේ වෙරළ තීරයේ පිහිටා තිබුණි.
16 වන සහ 19 වන සියවස් අතර, නැගෙනහිර ආර්මේනියාව සහ බටහිර ආර්මේනියාවෙන් සමන්විත සාම්ප්රදායික ආර්මේනියානු නිජබිම ඔටෝමාන් සහ පර්සියානු අධිරාජ්යයන්ගේ පාලනයට යටත් වූ අතර, සියවස් ගණනාවක් පුරා ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකු විසින් නැවත නැවතත් පාලනය කරන ලදී. 19 වන සියවස වන විට, නැගෙනහිර ආර්මේනියාව රුසියානු අධිරාජ්යය විසින් යටත් කර ගන්නා ලද අතර බටහිර ආර්මේනියාවේ වැඩි කොටසක් ඔටෝමාන් පාලනය යටතේ පැවතුනි. පළමු ලෝක යුද්ධයේදී ආර්මේනියානු ජන සංහාරයේදී මිලියන 1.5 ක් දක්වා ආර්මේනියානුවන් ක්රමානුකූලව සමූලඝාතනය කරන ලදී. 1918 දී, රුසියානු විප්ලවයෙන් පසුව, රුසියානු නොවන සියලුම රටවල් රුසියානු අධිරාජ්යය පැවතීම නැවැත්වීමෙන් පසු ඔවුන්ගේ නිදහස ප්රකාශ කළ අතර එය පළමු ආර්මේනියා ජනරජය පිහිටුවීමට හේතු විය. 1920 වන විට, රාජ්යය ආර්මේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය ලෙස සෝවියට් සංගමයට ඇතුළත් කරන ලදී. සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමේදී 1991 දී අද ආර්මේනියා ජනරජය ස්වාධීන විය.
නූතන ආර්මේනියාව ඒකීය, බහු-පක්ෂ, ප්රජාතන්ත්රවාදී ජාතික රාජ්යයකි. එය සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර 2023 වන විට මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 69 වන ස්ථානයේ සිටී. එහි ආර්ථිකය ප්රධාන වශයෙන් කාර්මික නිමැවුම් සහ ඛනිජ නිස්සාරණය මත පදනම් වේ. ආර්මේනියාව භූගෝලීය වශයෙන් දකුණු කොකේසස් හි පිහිටා ඇති අතර, එය යුරෝපයේ කොටසක් ලෙස සලකන අතර එය සාමාන්යයෙන් භූ දේශපාලනික වශයෙන් යුරෝපීය ලෙස සැලකේ. යුරෝපයේ ආරක්ෂාව සහ සහයෝගීතා සංවිධානය, යුරෝපීය කවුන්සිලය, නැගෙනහිර හවුල්කාරිත්වය, යුරෝ පාලනය, යුරෝපීය කලාප සභාව සහ ප්රතිසංස්කරණය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ යුරෝපීය බැංකුව ඇතුළු යුරෝපීය සංවිධාන ගණනාවක සාමාජිකයෙකු මෙම රටයි. ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව, සාමූහික ආරක්ෂක ගිවිසුම් සංවිධානය, යුරේසියානු ආර්ථික සංගමය සහ යුරේසියානු සංවර්ධන බැංකුව ඇතුළු යුරේසියාව පුරා ඇතැම් කලාපීය කණ්ඩායම්වල ආර්මේනියාව සාමාජිකයෙකි. 2023 දී වටලෑමකින් සහ මිලිටරි ප්රහාරයකින් අසර්බයිජානය කලාපය නැවත සංස්ථාගත කරන තෙක්, 1991 දී අසර්බයිජානයෙන් වෙන් වූ, කලක් තථ්ය ස්වාධීන ආර්ට්සාක් ජනරජයට (නගෝර්නෝ-කරබාක්) ආර්මේනියාව සහාය දැක්වීය.
නිරුක්තිය
රට සඳහා මුල් ස්වදේශික ආර්මේනියානු නාමය Հարա (හේක්') විය; කෙසේ වෙතත්, එය දැනට කලාතුරකින් භාවිතා වේ. සමකාලීන නම Հայաստան (හයස්තාන්) මධ්යතන යුගයේ දී -stan (ස්ථානය) යන පර්සියානු උපසර්ගය එකතු කිරීම මගින් ජනප්රිය විය. කෙසේ වෙතත්, හයාස්තාන් යන නාමයේ මූලාරම්භය බොහෝ කලකට පෙර සිට පැවත එන අතර එය මුලින්ම සහතික කරන ලද්දේ 5 වන සියවසේ අගතන්ජලෝස්, බයිසැන්තියම්හි ෆවුස්ටස්, ගසාර් පර්පෙට්සි, කොරියුන් සහ සෙබියෝස්ගේ කෘතිවල ය.
මෙම නම සාම්ප්රදායිකව ආර්මේනියානුවන්ගේ පුරාවෘත්තීය කුලදෙටුවෙකු සහ නෝවාගේ මී මුනුපුරෙකු වන හේක් (Հայկ) ගෙන් උපුටා ගෙන ඇති අතර, ඔහු ක්රි.ව. 5 වන සියවසේ කතුවරයා වන මොව්සිස් කොරෙනාට්සිට අනුව, ක්රි.පූ. 2492 දී බැබිලෝනියානු රජු බෙල් පරාජය කර අරරත් කලාපයේ තම ජාතිය ස්ථාපිත කළේය. නමේ තවදුරටත් සම්භවය අවිනිශ්චිතය. හේ යන නම පැමිණියේ ඒකාබද්ධ, හිත්තීය යටත් රාජ්ය දෙකෙන් එකක් වන Ḫayaša-Azzi (ක්රි.පූ. 1600–1200) වලින් බව උපකල්පනය කෙරේ.
ආර්මේනියාව යන නාමය පැරණි පර්සියානු බෙහිස්ටන් ශිලා ලේඛනයේ (ක්රි.පූ. 515) ආර්මිනා (𐎠𐎼𐎷𐎡𐎴) ලෙස සහතික කර ඇත. පුරාණ ග්රීක පද Ἀρμενία (ආර්මේනියාව) සහ Ἀρμένιοι (Arménioi, "Armenians") මුලින්ම සඳහන් කර ඇත්තේ මිලේටස්හි හෙකාටියස් (ක්රි.පූ. 550 පමණ - ක්රි.පූ. 476 පමණ) විසිනි. පර්සියානු ගවේෂණ කිහිපයක සේවය කළ ග්රීක ජෙනරාල්වරයෙකු වූ සෙනොෆොන්, ක්රි.පූ. 401 දී පමණ ආර්මේනියානු ගම්බද ජීවිතයේ සහ ආගන්තුක සත්කාරයේ බොහෝ අංශ විස්තර කරයි.
සමහර විද්වතුන් ආර්මේනියාව යන නම මුල් ලෝකඩ යුගයේ ආර්මානි රාජ්යය (Armanum, Armi) හෝ ප්රමාද ලෝකඩ යුගයේ ආර්මේ රාජ්යය (Shupria) සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම රාජධානිවල කතා කළ භාෂා මොනවාදැයි නොදන්නා බැවින් මෙම සම්බන්ධතා අවිනිශ්චිතය. ඊට අමතරව, ආර්මේ වැන් විලෙහි බටහිර දෙසින් (බොහෝ විට සැසන් අසල සහ එම නිසා විශාල ආර්මේනියා කලාපයේ) පිහිටා ඇති බවට එකඟ වුවද, ආර්මානි හි පැරණි ස්ථානයේ පිහිටීම විවාදයට තුඩු දී ඇත. සමහර නූතන පර්යේෂකයන් එය නූතන සැම්සට් අසල තබා ඇති අතර, අවම වශයෙන් අර්ධ වශයෙන් මුල් ඉන්දු-යුරෝපීය කතා කරන ජනතාවක් විසින් එය ජනාකීර්ණ කර ඇති බව යෝජනා කර ඇත. ආර්මේනියාව යන නම "ආර්මේ වැසියා" හෝ "ආර්මේනියානු රට" සඳහා යුරේටියානු භාෂාවෙන් ආරම්භ වූ බව සිතිය හැකිය. යුරේටියානු ග්රන්ථවල ආර්මේ ගෝත්රය උරුමු විය හැකි අතර, ඔවුන් ක්රි.පූ. 12 වන සියවසේදී ඔවුන්ගේ සගයන් වන මුෂ්කි සහ කස්කියානුවන් සමඟ උතුරේ සිට ඇසිරියාව ආක්රමණය කිරීමට උත්සාහ කළහ. උරුමු ජනයා සැසොන් අවට පදිංචි වූ බව පෙනේ, ඔවුන්ගේ නම ආමේ ප්රදේශ සහ ඒ අසල පිහිටි උර්මේ සහ අභ්යන්තර උරුමු යන ඉඩම් වලට ලබා දී ඇත.
මොව්සිස් කොරෙනාට්සි සහ මයිකල් චම්චියන් යන දෙදෙනාගේම ඉතිහාසයන්ට අනුව, ආර්මේනියාව හේක්ගේ පෙළපත් පරම්පරාවෙන් පැවත එන අරම්ගේ නමෙන් පැමිණේ. හෙබ්රෙව් බයිබලයේ, ජාතීන්ගේ වගුවේ අරම් ෂෙම්ගේ පුත්රයා ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති අතර, ඔහුට ජුබිලි පොත සාක්ෂි දෙයි,
තවද අරම් සඳහා සිව්වන කොටස පැමිණියේය, කල්දිවරුන්ට උතුරින් ටයිග්රිස් සහ යුප්රටීස් අතර මෙසපොතේමියාවේ මුළු දේශයම අෂූර් කඳුකරයේ සහ 'අරාරා' දේශයේ මායිම දක්වා.
ජුබිලි 8:21 ද අරරත් කඳු ෂෙම්ට බෙදා දෙයි, එය ජුබිලි 9:5 අරම්ට බෙදා දිය යුතු බව පැහැදිලි කරයි. යුදෙව් ඉතිහාසඥ ෆ්ලේවියස් ජොසෆස් ඔහුගේ යුදෙව්වන්ගේ පුරාවස්තු හි මෙසේ සඳහන් කරයි,
ග්රීකයන් සිරියානුවන් ලෙස හැඳින්වූ අරාම්වරුන් අරාම්වරුන් සතුව සිටියහ;... අරාම්ගේ පුතුන් හතර දෙනාගෙන්, උස් ට්රකොනිටිස් සහ දමස්කස් ආරම්භ කළේය: මෙම රට පලස්තීනය සහ සෙලෙසිරියාව අතර පිහිටා ඇත. ආරම්භ කරන ලද ආර්මේනියාව; සහ බැක්ටීරියානුවන් එක්රැස් කරන්න; සහ මේසා මෙසනියන්වරුන්; එය දැන් චරැක්ස් ස්පාසිනි ලෙස හැඳින්වේ.
ඉතිහාසය
ප්රාග් ඓතිහාසික යුගය
පළමු මානව හෝඩුවාවන් සඳහා සහය දක්වන්නේ වසර මිලියනයකටත් පෙර ඔබ්සිඩියන් පිටාර ගැලීම් වලට ආසන්නව පැවති ඇචියුලියන් මෙවලම් තිබීමයි. මෑත කාලීන හා වැදගත් කැණීම් සිදු කරනු ලබන්නේ හ්රාස්ඩන් ගංගා නිම්නයේ නොර් ගෙගි 1 ගල් යුගයේ භූමියේ ය. වසර 325,000 ක් පැරණි කෞතුක වස්තු දහස් ගණනක්, කලින් සිතූ පරිදි, එක් මූලාරම්භක ස්ථානයකින් (සාමාන්යයෙන් අප්රිකාව යැයි උපකල්පනය කෙරේ) පැතිරීම වෙනුවට, පැරණි ලෝකය පුරා මානව තාක්ෂණික නවෝත්පාදනයේ මෙම අවධිය වරින් වර සිදු වූ බව පෙන්නුම් කළ හැකිය.
බොහෝ මුල් ලෝකඩ යුගයේ ජනාවාස ඉදිකර ඇත්තේ ආර්මේනියාවේ (අරරත් නිම්නය, ෂෙන්ගාවිට්, හරිච්, කරස්, අමිරානිස්ගෝරා, මාගහොවිට්, ගාර්නි, ආදිය) ය. මුල් ලෝකඩ යුගයේ වැදගත් ස්ථානවලින් එකක් වන්නේ ෂෙන්ගාවිට් ජනාවාසයයි. එය පිහිටා තිබුණේ අද ආර්මේනියාවේ අගනුවර වන යෙරෙවන් හි භූමියේ ය.
පෞරාණිකත්වය
ආර්මේනියාව අරරත් කඳු වටා උස්බිම් වල පිහිටා ඇත. ලෝකඩ යුගයේ සහ ඊට පෙර ආර්මේනියාවේ මුල් ශිෂ්ටාචාරයක් පැවති බවට සාක්ෂි තිබේ, එය ක්රි.පූ. 4000 පමණ දක්වා දිව යයි. 2010 සහ 2011 දී අරෙනි-1 ගුහා සංකීර්ණයේ පුරාවිද්යාත්මක සමීක්ෂණවල ප්රතිඵලයක් ලෙස ලොව පැරණිතම සම් සපත්තු, සායක්, සහ වයින් නිෂ්පාදන පහසුකම සොයා ගැනීමට හැකි වී තිබේ.
ලෝකඩ යුගයේ සංස්කෘතීන් සහ රාජ්ය කිහිපයක් මහා ආර්මේනියාවේ ප්රදේශයේ සමෘද්ධිමත් වූ අතර, ට්රයලෙටි-වනඩ්සෝර් සංස්කෘතිය, හයාසා-අසි සහ මිටැනි (නිරිතදිග ඓතිහාසික ආර්මේනියාවේ පිහිටා ඇත) ඇතුළුව, ඒ සියල්ලටම ඉන්දු-යුරෝපීය ජනගහනයක් සිටි බවට විශ්වාස කෙරේ. නයිරි සම්මේලනය සහ එහි අනුප්රාප්තිකයා වූ උරාර්ටු, ආර්මේනියානු කඳුකරය මත ඔවුන්ගේ ස්වෛරීභාවය අනුපිළිවෙලින් ස්ථාපිත කළහ. ඉහත සඳහන් කළ සෑම ජාතියක්ම සහ සම්මේලන ආමේනියානුවන්ගේ ජනවාර්ගික උත්පාදනයට සහභාගී විය. යෙරෙවන් හි සොයාගත් විශාල කියුනිෆෝම් ලැපිඩරි සෙල්ලිපියකින් තහවුරු වූයේ ආර්මේනියාවේ නූතන අගනුවර ක්රි.පූ. 782 ගිම්හානයේදී පළමුවන ආර්ගිෂ්ටි රජු විසින් ආරම්භ කරන ලද බවයි. යෙරෙවන් යනු ලොව පැරණිතම අඛණ්ඩව ජනාවාස වූ නගරවලින් එකකි.
ක්රි.පූ. 6 වන සියවස ආරම්භයේදී උරාර්ටු රාජ්යය බිඳ වැටීමෙන් පසු, ආර්මේනියානු කඳුකරය යම් කාලයක් මේදවරුන්ගේ ආධිපත්යය යටතේ පැවති අතර, ඉන් පසුව ඒවා අචෙමනිඩ් අධිරාජ්යයේ කොටසක් විය. ක්රි.පූ. 6 වන සියවසේ දෙවන භාගයේ සිට ක්රි.පූ. 4 වන සියවසේ දෙවන භාගය දක්වා ආර්මේනියාව අචෙමනිඩ් රාජ්යයේ කොටසක් විය. සැට්රැපි දෙකකට බෙදා ඇත: XIII (බටහිර කොටස, මෙලිටීන් අගනුවර සමඟ) සහ XVIII (ඊසානදිග කොටස). ක්රි.පූ. 6 වන සියවසේ අගභාගයේදී, අසල්වැසි ජනගහනය විසින් ආර්මේනියාව ලෙස හැඳින්වූ පළමු භූගෝලීය ආයතනය ඔරොන්ටිඩ් රාජවංශය යටතේ ස්ථාපිත කරන ලදී.
ක්රි.පූ. 190 දී පළමුවන ආර්ටැක්සියස් රජු යටතේ සෙලියුසිඩ් අධිරාජ්යයේ බලපෑම් ක්ෂේත්රයෙන් රාජධානිය සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වෛරී බවට පත් වූ අතර ආර්ටැක්සියාඩ් රාජවංශයේ පාලනය ආරම්භ කළේය. මහා ටයිග්රේන්ස් රජු යටතේ ක්රි.පූ. 95 සහ 66 අතර ආර්මේනියාව එහි උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර රෝම ජනරජයට නැගෙනහිරින් එහි කාලයේ බලවත්ම රාජධානිය බවට පත්විය. ඊළඟ සියවස්වලදී, පාර්තියන් අධිරාජ්යයේ ශාඛාවක් වූ ආර්මේනියාවේ ආර්සසිඩ් රාජවංශයේ නිර්මාතෘ වන I වන ටිරිඩේට්ස් ගේ පාලන සමයේදී ආර්මේනියාව පර්සියානු අධිරාජ්යයේ බලපෑම් ක්ෂේත්රයේ සිටියේය. එහි ඉතිහාසය පුරාම, ආර්මේනියා රාජධානිය සමකාලීන අධිරාජ්යයන්ට යටත්ව ස්වාධීනත්වයේ කාල පරිච්ඡේද සහ ස්වයං පාලන කාල පරිච්ඡේද දෙකම භුක්ති වින්දා. මහාද්වීප දෙකක් අතර එහි උපායමාර්ගික පිහිටීම ඇසිරියාව ඇතුළු බොහෝ ජනයාගේ ආක්රමණවලට ලක් වී ඇත (අෂූර්බනිපාල් යටතේ, ක්රි.පූ. 669–627 පමණ, ඇසිරියාවේ මායිම් ආර්මේනියාව සහ කොකේසස් කඳු දක්වා ළඟා විය), මේදස්, අචෙමනිඩ් අධිරාජ්යය, ග්රීකයන්, පාර්තියන්වරුන්, රෝමවරුන්, සසානියානු අධිරාජ්යය, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යය, අරාබිවරුන්, සෙල්ජුක් අධිරාජ්යය, මොන්ගෝලියානුවන්, ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය, ඉරානයේ අනුප්රාප්තික සෆාවිඩ්, අෆ්ෂාරිඩ් සහ කජාර් රාජවංශ සහ රුසියානුවන්.
පුරාණ ආර්මේනියාවේ ආගම ඓතිහාසිකව පර්සියාවේ සොරොස්ට්රියානුවාදයේ මතුවීමට හේතු වූ විශ්වාස සමූහයකට සම්බන්ධ විය. එය විශේෂයෙන් මිත්රා වන්දනාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර අරමාස්ඩ්, වහග්න්, අනාහිත් සහ ඇස්තික් වැනි දෙවිවරුන්ගේ දේවස්ථානයක් ද ඇතුළත් විය. රට මාස 12 කින් සමන්විත සූර්ය ආර්මේනියානු දින දර්ශනය භාවිතා කළේය.
ක්රි.ව. 4 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ක්රිස්තියානි ධර්මය රට තුළට ව්යාප්ත විය. III වන ටිරිඩේට්ස් රජු 301 දී ක්රිස්තියානි ධර්මය රාජ්ය ආගම බවට පත් කළේය, අර්ධ වශයෙන් සසානියානු අධිරාජ්යයට එරෙහිව, ගැලරියස් යටතේ රෝම අධිරාජ්යය ක්රිස්තියානි ආගමට නිල ඉවසීමක් ලබා දීමට වසර දහයකට පෙර සහ මහා කොන්ස්ටන්ටයින් බව්තීස්ම වීමට වසර 36 කට පෙර, පළමු නිල වශයෙන් ක්රිස්තියානි රාජ්යය බවට පත් වූ බව පෙනේ. මෙයට පෙර, පාර්තියන් යුගයේ අවසාන භාගයේදී, ආර්මේනියාව ප්රධාන වශයෙන් සොරොස්ට්රියානු රටක් විය.
428 දී ආර්මේනියා රාජධානිය බිඳ වැටීමෙන් පසු, ආර්මේනියාවේ වැඩි කොටසක් සසානියානු අධිරාජ්යය තුළ මාර්ස්පනේට් එකක් ලෙස සංස්ථාගත කරන ලදී. 451 දී අවරයිර් සටනින් පසු, ක්රිස්තියානි ආර්මේනියානුවන් ඔවුන්ගේ ආගම පවත්වා ගෙන ගිය අතර, ආර්මේනියාව ස්වයං පාලනයක් ලබා ගත්තේය.
මධ්යතන යුගය
7 වන සියවසේ මැද භාගයේදී රෂිදුන් කැලිෆේට් විසින් සසානිඩ් අධිරාජ්යය යටත් කර ගත් අතර, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යය විසින් කලින් අත්පත් කරගත් ආර්මේනියානු ඉඩම් නැවත එක් කළ අතර, පසුව ආර්මේනියාව උමයියාද් කැලිෆේට් යටතේ ස්වාධීන රාජ්යයක් වන ආර්මීනියාව ලෙස මතු විය. මෙම රාජ්යය ආර්මේනියාවේ කුමාරයා විසින් පාලනය කරන ලද අතර, කලීෆ් සහ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යයා විසින් පිළිගනු ලැබීය. එය අරාබිවරුන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද පරිපාලන අංශයේ/එමිරේට් ආර්මීනියාවේ කොටසක් වූ අතර, එයට ජෝර්ජියාවේ සහ කොකේසියානු ඇල්බේනියාවේ කොටස් ද ඇතුළත් වූ අතර, එහි මධ්යස්ථානය ආර්මේනියානු නගරයක් වන ඩිවින් හි විය. ආර්මේනියාව 884 දක්වා පැවතුන අතර, ආර්මේනියාවේ I වන අෂොට් යටතේ දුර්වල වූ අබ්බාසිඩ් කැලිෆේට් එකෙන් නිදහස ලබා ගත්තේය.
නැවත මතුවූ ආර්මේනියානු රාජධානිය බග්රතුනි රාජවංශය විසින් පාලනය කරන ලද අතර එය 1045 දක්වා පැවතුනි. කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, බග්රාටිඩ් ආර්මේනියාවේ ප්රදේශ කිහිපයක් ස්වාධීන රාජධානි සහ ප්රධාන රාජ්යයන් ලෙස වෙන් විය, එනම් දකුණේ ආර්ට්රුනි නිවස විසින් පාලනය කරන ලද වස්පුරකන් රාජධානිය, නැගෙනහිරින් සයුනික් රාජධානිය හෝ නූතන නාගෝර්නෝ-කරබාක් භූමියේ අර්ත්සාක් රාජධානිය වැනි, බග්රාටිඩ් රජවරුන්ගේ ආධිපත්යය තවමත් පිළිගනිමින්.
1045 දී, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යය බග්රාටිඩ් ආර්මේනියාව යටත් කර ගත්තේය. ඉක්මනින්ම, අනෙකුත් ආර්මේනියානු රාජ්යයන් ද බයිසැන්තියානු පාලනයට යටත් විය. බයිසැන්තියානු පාලනය කෙටි කාලීන විය, 1071 දී සෙල්ජුක් අධිරාජ්යය බයිසැන්තියානුවන් පරාජය කර මැන්සිකර්ට් සටනේදී ආර්මේනියාව යටත් කර ගත් බැවින්. තම ඥාතියෙකු වූ දෙවන ගාගික්, ආනි රජු ඝාතනය කළ අයගේ අතින් මරණයෙන් හෝ වහල්භාවයෙන් බේරීමට, ආර්මේනියාවේ කුමාරයා වන I වන රූබන් නම් ආර්මේනියානු ජාතිකයෙක්, තම රටවැසියන් කිහිප දෙනෙකු සමඟ ටෝරස් කඳුකරයේ දුර්ගවලට සහ පසුව සිලිසියාවේ ටාර්සස් වෙත ගියේය. මාලිගාවේ බයිසැන්තියානු ආණ්ඩුකාරවරයා ඔවුන්ට නවාතැන් ලබා දුන්නේ 1198 ජනවාරි 6 වන දින රූබන් කුමරුගෙන් පැවත එන ආර්මේනියාවේ රජු වන ලියෝ I යටතේ ආර්මේනියානු සිලීසියා රාජධානිය පිහිටුවන ලද ස්ථානයේය.
සිලීසියාව යුරෝපීය කුරුස යුද්ධකරුවන්ගේ ශක්තිමත් සගයෙකු වූ අතර නැගෙනහිර ක්රිස්තියානි ලෝකයේ බලකොටුවක් ලෙස සැලකීය. ආර්මේනියානු ඉතිහාසයේ සහ රාජ්යත්වයේ සිලීසියාවේ වැදගත්කම, ආර්මේනියානු ජනතාවගේ අධ්යාත්මික නායකයා වන ආර්මේනියානු අපෝස්තලික පල්ලියේ කතෝලිකයන්ගේ ආසනය කලාපයට මාරු කිරීමෙන් ද සනාථ වේ.
12 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සකාරිඩ් පවුලේ ආර්මේනියානු කුමාරවරු සෙල්ජුක් තුර්කි ජාතිකයන් පලවා හැර, ජෝර්ජියානු රාජධානියේ අනුග්රහය යටතේ පැවති උතුරු හා නැගෙනහිර ආර්මේනියාවේ සකාරිඩ් ආර්මේනියාව ලෙස හැඳින්වෙන අර්ධ ස්වාධීන රාජ්යයක් ස්ථාපිත කළහ. ඕර්බේලියානු රාජවංශය රටේ විවිධ ප්රදේශවල, විශේෂයෙන් සයුනික් සහ වයොට්ස් ඩ්සෝර් හි සකරිඩ්වරුන් සමඟ පාලනය බෙදා ගත් අතර, හසන්-ජලාලියන් රාජවංශය අර්ටාක් රාජධානිය ලෙස අර්ටාක් සහ උටික් පළාත් පාලනය කළේය.
මුල් නූතන යුගය
1230 ගණන් වලදී, මොන්ගෝලියානු අධිරාජ්යය සකාරිඩ් ආර්මේනියාව සහ පසුව ආර්මේනියාවේ ඉතිරි කොටස යටත් කර ගත්තේය. මොන්ගෝලියානු ආක්රමණ ඉක්මනින්ම කාරා කොයුන්ලු, තිමුරිඩ් රාජවංශය සහ ආග් කොයුන්ලු වැනි අනෙකුත් මධ්යම ආසියානු ගෝත්ර විසින් අනුගමනය කරන ලද අතර, එය 13 වන සියවසේ සිට 15 වන සියවස දක්වා පැවතුනි. අඛණ්ඩ ආක්රමණවලින් පසුව, රටට විනාශයක් ගෙන දුන් ඒ සෑම එකක්ම කාලයත් සමඟ ආර්මේනියාව දුර්වල විය.
16 වන සියවසේදී, ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය සහ ඉරානයේ සෆාවිඩ් රාජවංශය ආර්මේනියාව බෙදා ගත්හ. 16 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට, බටහිර ආර්මේනියාව සහ නැගෙනහිර ආර්මේනියාව යන දෙකම සෆාවිඩ්වරුන්ට යටත් විය. බටහිර ආසියාවේ පැවති සියවසක් පුරා පැවති තුර්කි-ඉරාන භූ දේශපාලනික එදිරිවාදිකම් හේතුවෙන්, ඔටෝමාන්-පර්සියානු යුද්ධ අතරතුර කලාපයේ සැලකිය යුතු කොටස් ඔටෝමාන්-පර්සියානු යුද්ධ දෙක අතර නිතර නිතර සටන් වැදුණි. 16 වන සියවසේ මැද භාගයේ සිට අමාසියා සාමය සමඟින් සහ 17 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට සුහාබ් ගිවිසුම සමඟ තීරණාත්මකව 19 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා, නැගෙනහිර ආර්මේනියාව අනුප්රාප්තික සෆාවිඩ්, අෆ්ෂාරිඩ් සහ කජාර් රාජවංශ විසින් පාලනය කරන ලද අතර, බටහිර ආර්මේනියාව ඔටෝමාන් පාලනය යටතේ පැවතුනි. 1604 සිට, ඉරානයේ I වන අබ්බාස් තම වයඹ මායිම ඕනෑම ආක්රමණික ඔටෝමාන් හමුදාවන්ට එරෙහිව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා කලාපයේ "දැවෙන පොළොව" ප්රතිපත්තියක් ක්රියාත්මක කළේය, එය ඔවුන්ගේ මව්බිමෙන් පිටත ආර්මේනියානුවන් විශාල පිරිසක් බලහත්කාරයෙන් නැවත පදිංචි කිරීම ඇතුළත් ප්රතිපත්තියකි.
1813 ගුලිස්තාන් ගිවිසුම සහ 1828 ටර්ක්මෙන්චේ ගිවිසුම මගින්, රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයෙන් (1804–1813) සහ රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයෙන් (1826–1828) පසුව, ඉරානයේ කජාර් රාජවංශයට එරිවන් සහ කරබාක් ඛානේට් වලින් සමන්විත නැගෙනහිර ආර්මේනියාව ආපසු හැරවිය නොහැකි ලෙස අධිරාජ්ය රුසියාවට භාර දීමට සිදුවිය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය රුසියානු ආර්මේනියාව ලෙස හැඳින්වේ.
බටහිර ආර්මේනියාව ඔටෝමාන් පාලනය යටතේ පැවතුනද, ආර්මේනියානුවන්ට ඔවුන්ගේම වාසස්ථාන තුළ සැලකිය යුතු ස්වයං පාලනයක් ලබා දුන් අතර අධිරාජ්යයේ අනෙකුත් කණ්ඩායම් සමඟ (පාලක තුර්කි ජාතිකයන් ඇතුළුව) සාපේක්ෂ සමගියෙන් ජීවත් විය. කෙසේ වෙතත්, දැඩි මුස්ලිම් සමාජ ව්යුහයක් යටතේ කිතුනුවන් ලෙස, ආර්මේනියානුවන් පුළුල් වෙනස්කම් කිරීම්වලට මුහුණ දුන්හ. 1894 සසුන් කැරැල්ලට ප්රතිචාර වශයෙන්, II වන සුල්තාන් අබ්දුල් හමීඩ් 1894 සහ 1896 අතර කාලය තුළ ආර්මේනියානුවන්ට එරෙහිව රාජ්ය අනුග්රහය ලත් සමූලඝාතන සංවිධානය කළ අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඇස්තමේන්තුගත මරණ සංඛ්යාව 80,000 සිට 300,000 දක්වා විය. හමීඩියානු සංහාර, ඒවා හැඳින්වූ පරිදි, හමීඩ්ට "රතු සුල්තාන්" හෝ "ලේ වැකි සුල්තාන්" ලෙස ජාත්යන්තර අපකීර්තියක් ලබා දුන්නේය.
1890 ගණන් වලදී, ඩෂ්නැක්ට්සුටියුන් ලෙස පොදුවේ හැඳින්වෙන ආර්මේනියානු විප්ලවවාදී සම්මේලනය, ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය තුළ ක්රියාකාරී වූයේ, ප්රතිසංස්කරණ සඳහා පෙනී සිටි විවිධ කුඩා කණ්ඩායම් එක්සත් කිරීමේ සහ අධිරාජ්යයේ ආර්මේනියානු ජනාකීර්ණ ප්රදේශවල පැතිරී තිබූ සමූලඝාතනවලින් ආර්මේනියානු ගම්මාන ආරක්ෂා කිරීමේ අරමුණෙනි. ඩෂ්නැක්ට්සුටියුන් සාමාජිකයින් සන්නද්ධ ප්රතිරෝධය හරහා ආර්මේනියානු සිවිල් වැසියන් ආරක්ෂා කරන ආර්මේනියානු ෆෙඩායි කණ්ඩායම් ද පිහිටුවා ගත්හ. "නිදහස්, ස්වාධීන සහ ඒකාබද්ධ" ආර්මේනියාවක් නිර්මාණය කිරීමේ පුළුල් ඉලක්කය සඳහා ද ඩෂ්නැක්වරු ද කටයුතු කළහ, නමුත් ඔවුන් සමහර විට ස්වයං පාලනය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම වැනි වඩාත් යථාර්ථවාදී ප්රවේශයකට පක්ෂව මෙම ඉලක්කය පසෙකට දැමූහ.
ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය බිඳ වැටීමට පටන් ගත් අතර, 1908 දී තරුණ තුර්කි විප්ලවය සුල්තාන් හමීඩ්ගේ රජය පෙරලා දැමීය. 1909 අප්රේල් මාසයේදී, අඩානා විලායෙට් හි අදානා සංහාරය සිදු වූ අතර එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ආර්මේනියානුවන් 20,000–30,000 ක් පමණ මිය ගියහ. අධිරාජ්යයේ ජීවත් වන ආර්මේනියානුවන් බලාපොරොත්තු වූයේ එක්සත්කම සහ ප්රගතිය පිළිබඳ කමිටුව ඔවුන්ගේ දෙවන පන්තියේ තත්ත්වය වෙනස් කරනු ඇති බවයි. ආර්මේනියානු ගැටළු සම්බන්ධයෙන් පරීක්ෂක ජෙනරාල්වරයෙකු පත් කිරීම මගින් විසඳුමක් ලෙස ආර්මේනියානු ප්රතිසංස්කරණ පැකේජය (1914) ඉදිරිපත් කරන ලදී.
පළමු ලෝක යුද්ධය සහ ආර්මේනියානු ජන සංහාරය
පළමුවන ලෝක සංග්රාමය පුපුරා යාමත් සමඟ කොකේසස් සහ පර්සියානු ව්යාපාරවලදී ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය සහ රුසියානු අධිරාජ්යය අතර ගැටුමක් ඇති විය. ඉස්තාන්බුල්හි නව රජය ආර්මේනියානුවන් දෙස අවිශ්වාසයෙන් හා සැකයෙන් බැලීමට පටන් ගත්තේ අධිරාජ්ය රුසියානු හමුදාවේ ආර්මේනියානු ස්වේච්ඡා සේවකයින් පිරිසක් සිටි බැවිනි. 1915 අප්රේල් 24 වන දින, ඔටෝමාන් බලධාරීන් විසින් ආර්මේනියානු බුද්ධිමතුන් අත්අඩංගුවට ගන්නා ලද අතර, ටෙක්සීර් නීතිය (1915 මැයි 29) සමඟ, අවසානයේ ඇනටෝලියාවේ ජීවත් වූ ආර්මේනියානුවන්ගෙන් විශාල ප්රමාණයක් ආර්මේනියානු ජන සංහාරය ලෙස හැඳින්වෙන දෙයකින් මිය ගියහ.
ජන සංහාරය අදියර දෙකකින් ක්රියාත්මක කරන ලදී: සමූලඝාතනය හරහා ශක්තිමත් පිරිමි ජනගහනය තොග වශයෙන් ඝාතනය කිරීම සහ හමුදා බඳවා ගත් අය බලහත්කාරයෙන් ශ්රමයට යටත් කිරීම, ඉන්පසු සිරියානු කාන්තාරයට මඟ පෙන්වන මරණ පාගමන්වලදී කාන්තාවන්, ළමයින්, වැඩිහිටියන් සහ දුර්වලයන් පිටුවහල් කිරීම. හමුදා ආරක්ෂකයින් විසින් ඉදිරියට ගෙන යන ලද පිටුවහල් කරන්නන්ට ආහාර සහ ජලය අහිමි වූ අතර වරින් වර මංකොල්ලකෑම්, දූෂණය සහ සමූලඝාතනවලට ලක් විය. ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයේ ක්රියාකාරකම්වලට එරෙහිව වර්ධනය වූ කලාපයේ දේශීය ආර්මේනියානු ප්රතිරෝධයක් පැවතුනි. 1915 සිට 1917 දක්වා සිදු වූ සිදුවීම් ආර්මේනියානුවන් සහ බටහිර ඉතිහාසඥයින්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් රාජ්ය අනුග්රහය ලත් සමූහ ඝාතන හෝ ජන සංහාර ලෙස සලකති.
තුර්කි බලධාරීන් අද දක්වාම ජන සංහාරය ප්රතික්ෂේප කරයි. ආර්මේනියානු ජන සංහාරය පළමු නූතන ජන සංහාරවලින් එකක් බව පිළිගැනේ. ආර්නෝල්ඩ් ජේ. ටොයින්බී විසින් කරන ලද පර්යේෂණයකට අනුව, 1915 සිට 1916 දක්වා පිටුවහල් කිරීමේදී ඇස්තමේන්තුගත ආර්මේනියානුවන් 600,000 ක් මිය ගියහ. කෙසේ වෙතත්, මෙම සංඛ්යාව ජන සංහාරයේ පළමු වසර සඳහා පමණක් වන අතර 1916 මැයි 24 වන දින වාර්තාව සම්පාදනය කිරීමෙන් පසු මියගිය හෝ මියගිය අය සැලකිල්ලට නොගනී. ජාත්යන්තර ජන සංහාර විද්වතුන්ගේ සංගමය මරණ සංඛ්යාව "මිලියනයකට වඩා" ලෙස දක්වයි. මියගිය මුළු පුද්ගලයින් සංඛ්යාව මිලියන 1 ත් 1.5 ත් අතර යැයි පුළුල් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. ආර්මේනියාව සහ ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාව වසර 30 කට වැඩි කාලයක් තිස්සේ මෙම සිදුවීම් ජන සංහාරයක් ලෙස නිල වශයෙන් පිළිගැනීම සඳහා උද්ඝෝෂණය කරමින් සිටිති. මෙම සිදුවීම් සාම්ප්රදායිකව වාර්ෂිකව අප්රේල් 24 වන දින, ආර්මේනියානු දිවි පිදූ දිනය හෝ ආර්මේනියානු ජන සංහාරයේ දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.
පළමු ආර්මේනියානු ජනරජය
නිකොලායි යුඩෙනිච් විසින් අණ දෙන ලද අධිරාජ්ය හමුදාවල රුසියානු කොකේසස් හමුදාව සහ ඇන්ඩ්රානික් ඔසානියන් සහ ටොව්මාස් නසාර්බෙකියන් විසින් නායකත්වය දුන් ස්වේච්ඡා ඒකකවල ආර්මේනියානුවන් සහ ආර්මේනියානු මිලීෂියාව, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී බටහිර ආර්මේනියාවෙන් වැඩි කොටසක් අත්පත් කර ගැනීමට සමත් වුවද, 1917 බොල්ෂෙවික් විප්ලවයත් සමඟ ඔවුන්ගේ ජයග්රහණ අහිමි විය. ඒ වන විට, රුසියානු පාලනය යටතේ පැවති නැගෙනහිර ආර්මේනියාව, ජෝර්ජියාව සහ අසර්බයිජානය ට්රාන්ස්කාකේසියානු ප්රජාතන්ත්රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයේ එකට බැඳීමට උත්සාහ කළහ. කෙසේ වෙතත්, මෙම සම්මේලනය පැවතියේ 1918 පෙබරවාරි සිට මැයි දක්වා පමණි, එවිට පක්ෂ තුනම එය විසුරුවා හැරීමට තීරණය කළහ. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, නැගෙනහිර ආර්මේනියාවේ ඩෂ්නැක්ට්සුටියුන් රජය මැයි 28 වන දින අරම් මනුකියන්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු ආර්මේනියා ජනරජය ලෙස නිදහස ප්රකාශයට පත් කළේය.
පළමු ජනරජයේ කෙටි කාලීන නිදහස යුද්ධ, භෞමික ආරවුල්, මහා පරිමාණ කැරලි සහ බටහිර ආර්මේනියාවෙන් සරණාගතයින් විශාල වශයෙන් ගලා ඒමෙන් පිරී තිබූ අතර, ඔවුන් සමඟ රෝග සහ සාගතය ඇති විය. එන්ටෙන්ටේ බලවතුන් සහන අරමුදල් සහ වෙනත් ආකාරයේ ආධාර හරහා අලුතින් ආරම්භ කරන ලද ආර්මේනියානු රාජ්යයට උදව් කිරීමට උත්සාහ කළහ.
යුද්ධය අවසානයේ, ජයග්රාහී බලවතුන් ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය බෙදීමට උත්සාහ කළහ. 1920 අගෝස්තු 10 වන දින සෙව්රෙස්හිදී මිත්ර පාක්ෂික සහ ආශ්රිත බලවතුන් සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය අතර අත්සන් කරන ලද සෙව්රෙස් ගිවිසුම ආර්මේනියානු ජනරජයේ පැවැත්ම පවත්වා ගැනීමට සහ බටහිර ආර්මේනියාවේ පැරණි භූමි ප්රදේශ එයට අනුයුක්ත කිරීමට පොරොන්දු විය. ආර්මේනියාවේ නව දේශසීමා එක්සත් ජනපද ජනාධිපති වුඩ්රෝ විල්සන් විසින් ඇඳීමට නියමිතව තිබූ බැවින්, බටහිර ආර්මේනියාව "විල්සෝනියානු ආර්මේනියාව" ලෙසද හැඳින්විණි. ඊට අමතරව, අගෝස්තු 5 වන දිනට දින කිහිපයකට පෙර, සිලීසියාවේ තථ්ය ආර්මේනියානු පරිපාලනය වන ආර්මේනියානු ජාතික සංගමයේ මිහ්රාන් ඩමාඩියන්, ප්රංශ ආරක්ෂක ප්රදේශයක් යටතේ ආර්මේනියානු ස්වයං පාලන ජනරජයක් ලෙස සිලීසියාවේ නිදහස ප්රකාශයට පත් කළේය. එක්සත් ජනපදයේ ආරක්ෂාව යටතේ ආර්මේනියාව ජනවරමක් බවට පත් කිරීම පිළිබඳව පවා සලකා බැලීමක් තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, ගිවිසුම තුර්කි ජාතික ව්යාපාරය විසින් ප්රතික්ෂේප කරන ලද අතර එය කිසි විටෙකත් බලාත්මක නොවීය. ඉස්තාන්බුල්හි පිහිටි රාජාණ්ඩුව අන්කාරාහි පිහිටි ජනරජයක් සමඟ ප්රතිස්ථාපනය කරමින් තුර්කියේ නීත්යානුකූල රජය තමන් බව ප්රකාශ කිරීමට මෙම ව්යාපාරය ගිවිසුම අවස්ථාවක් ලෙස භාවිතා කළේය.
1920 දී, තුර්කි ජාතිකවාදී හමුදා නැගෙනහිරින් අලුතින් බිහි වූ ආර්මේනියානු ජනරජය ආක්රමණය කළහ. කසිම් කරබෙකීර්ගේ අණ යටතේ තුර්කි හමුදා, 1877–1878 රුසෝ-තුර්කි යුද්ධයෙන් පසු රුසියාව විසින් ඈඳා ගන්නා ලද ආර්මේනියානු ප්රදේශ අල්ලා ගත් අතර පැරණි ඇලෙක්සැන්ඩ්රොපොල් නගරය (වර්තමාන ගුම්රි) අත්පත් කර ගත්හ. ප්රචණ්ඩ ගැටුම අවසානයේ 1920 දෙසැම්බර් 2 වන දින ඇලෙක්සැන්ඩ්රොපොල් ගිවිසුම සමඟ අවසන් විය. මෙම ගිවිසුම මගින් ආර්මේනියාවට එහි බොහෝ හමුදා හමුදා නිරායුධ කිරීමටත්, "විල්සෝනියානු ආර්මේනියාව" ඇතුළුව සෙව්රෙස් ගිවිසුම මගින් ලබා දී ඇති සියලුම පැරණි ඔටෝමාන් භූමි ප්රදේශ අත්හැරීමටත් සිදුවිය. ඒ සමඟම, ග්රිගෝරි ඕර්ඩ්ෂොනිකිඩ්සේගේ අණ යටතේ සෝවියට් එකොළොස්වන හමුදාව නොවැම්බර් 29 වන දින කරවන්සරයි (වර්තමාන ඉජෙවන්) හිදී ආර්මේනියාව ආක්රමණය කළේය. දෙසැම්බර් ආරම්භය වන විට, ඕර්ඩ්ෂොනිකිඩ්සේගේ හමුදා යෙරෙවන් වෙත ඇතුළු වූ අතර කෙටි කාලීන ආර්මේනියානු ජනරජය බිඳ වැටුණි.
ජනරජයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව, 1921 පෙබරවාරි නැගිටීම අප්රේල් 26 වන දින ගරෙජින් න්ෂ්ඩේගේ අණ යටතේ ආර්මේනියානු හමුදා විසින් කඳුකර ආර්මේනියා ජනරජය පිහිටුවීමට හේතු වූ අතර, එමඟින් දකුණු ආර්මේනියාවේ සැන්ගෙසුර් ප්රදේශයේ සෝවියට් සහ තුර්කි ආක්රමණ දෙකම මැඩපවත්වන ලදී. ආර්මේනියාවේ දේශසීමා තුළ සයුනික් පළාත ඇතුළත් කිරීමට සෝවියට් ගිවිසුම්වලින් පසුව, කැරැල්ල අවසන් වූ අතර ජූලි 13 වන දින රතු හමුදාව කලාපය පාලනය කළේය.
සෝවියට් ආර්මේනියාව
සෝවියට්කරණයෙන් ස්ටැලින්වාදයට
ආර්මේනියාව සෝවියට්කරණය කිරීමෙන් පසුව, ඇලෙක්සැන්ඩ්රොපොල් ගිවිසුම, තුර්කි-සෝවියට් මොස්කව් ගිවිසුම සහ කාර්ස් ගිවිසුම මගින් අභිබවා යන ලදී. මෙම ගිවිසුම් වලදී, තුර්කිය 1920 දී තුර්කි ආක්රමණයෙන් පසු තුර්කි හමුදා පාලනය යටතේ පැවති කාර්ස්, අර්ඩහාන් සහ සුර්මාලු යන පළාත් සඳහා බටුමි පිළිබඳ තම හිමිකම් සෝවියට් ජෝර්ජියාවට අත්හැරියේය. තුර්කියට පවරා දුන් භූමියට මධ්යකාලීන ආර්මේනියානු අගනුවර වන ඇනි සහ ආර්මේනියානු ජනතාවගේ ජාතික සංකේතය වන අරරත් කන්ද ඇතුළත් විය. සෝවියට් ජෝර්ජියාව සහ සෝවියට් අසර්බයිජානය සමඟ එක්ව, ආර්මේනියාව 1922 මාර්තු මාසයේදී ට්රාන්ස්කාකේසියානු SFSR (TSFSR) හි කොටසක් ලෙස නිල වශයෙන් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ සංගමයට ඇතුළත් විය. TSFSR පසුව 1936 දෙසැම්බර් මාසයේදී වෙනම ජනරජ තුනකට බෙදී ගියේය (ආර්මේනියානු SSR, අසර්බයිජාන් SSR සහ ජෝර්ජියානු SSR).
ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් "ආර්මේනියාවේ මධ්යස්ථ ප්රතිපත්තියකට" සහාය දැක්වීය සහ ජනරජයේ කටයුතු අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා පළපුරුදු පරිපාලකයෙකු වන ඇලෙක්සැන්ඩර් මියාස්නිකියන් පත් කළේය. නව ආර්ථික ප්රතිපත්තියේ (NEP) යුගයේදී, පළමු ජනරජයේ කැළඹිලි සහිත වසරවලට වෙනස්ව, ආර්මේනියාව සෝවියට් සංගමය තුළ ස්ථාවරත්වයක් සහ සංස්කෘතික පුනර්ජීවනයක් අත්විඳින ලදී. කෙසේ වෙතත්, ලෙනින්ගේ මරණයෙන් සහ ජෝසප් ස්ටාලින් සෝවියට් නායකත්වයට පත්වීමෙන් පසු, තත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් විය. ස්ටාලින්ගේ මහා පවිත්රකරණයේදී ආර්මේනියානුවන් බොහෝ සෙයින් දුක් වින්ද අතර, 1936 දී ජනප්රිය සෝවියට් ආර්මේනියානු නායක අගාසි ඛාන්ජියන්ගේ මරණයෙන් ආරම්භ වූ මර්දනයන්හිදී ලැව්රෙන්ටි බෙරියා විශේෂයෙන් කැපී පෙනෙන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. පර්ජස්වරු යෙගිෂේ චරන්ට්ස්, ඇක්සෙල් බකුන්ට්ස් සහ වහන් ටොටොවෙන්ට්ස් වැනි ප්රධාන ආර්මේනියානු බුද්ධිමය පුද්ගලයින්ගේ ජීවිත බිලිගත්හ. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී ආර්මේනියානු පල්ලිය ද දුක් වින්ද අතර, ආර්මේනියානු කතෝලික කොරන් I ඝාතනයෙන් අවසන් විය, එය බෙරියා සාමාන්යයෙන් වගකිව යුතු ක්රියාවකි.
මහා දේශප්රේමී යුද්ධය සහ පශ්චාත් යුධ සමය
දෙවන ලෝක යුද්ධයේ මහා දේශප්රේමී යුද්ධයේදී ආර්මේනියාව කිසිදු සටන් සඳහා ස්ථානයක් නොවීය. කෙසේ වෙතත්, ඇස්තමේන්තුගත ආර්මේනියානුවන් 500,000 ක් (ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ) යුද්ධය අතරතුර රතු හමුදාවේ සේවය කළ අතර 175,000 ක් මිය ගියහ. ආර්මේනියානු නොවන 10 දෙනෙකු ඇතුළුව සෝවියට් ආර්මේනියාවේ පුරවැසියන් 117 දෙනෙකුට සෝවියට් සංගමයේ වීරයා යන නාමය පිරිනමන ලදී. 1941–42 දී ආර්මේනියාවේ විශේෂ හමුදා අංශ හයක් පිහිටුවන ලදී. ඔවුන්ගෙන් පස් දෙනෙකු, එනම් 89 වන, 409 වන, 408 වන, 390 වන සහ 76 වන සේනාංක, කැපී පෙනෙන යුද වාර්තාවක් ඇති අතර, හයවන සේනාංකය අසල්වැසි තුර්කියේ සිදුවිය හැකි ආක්රමණයකට එරෙහිව ජනරජයේ බටහිර දේශසීමා ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ආර්මේනියාවේ රැඳී සිටීමට නියෝග කරන ලදී. ජනවාර්ගික ආර්මේනියානුවන්ගෙන් සමන්විත 89 වන තමන්යන් අංශය බර්ලින් සටනේදී සටන් කළේය. ආර්මේනියානුවන් 60 කට වැඩි පිරිසක් ජෙනරාල් තනතුරට උසස් කරන ලද අතර, එක් අයෙකු අද්මිරාල් (අයිවන් ඉසකොව්) තනතුරට පත් වූ අතර තිදෙනෙකු සෝවියට් සංගමයේ මාෂල් තනතුරට (අයිවන් බග්රමියන්, හමාසාස්ප් බබාඩ්ෂානියන් සහ සර්ජි කුඩියකොව්) හිමි විය.
1953 දී ස්ටාලින්ගේ මරණයෙන් පසු, නිකිටා කෘෂ්චෙව්ගේ තව් යටතේ ආර්මේනියාව නව ලිබරල්කරණ කාල පරිච්ඡේදයක් අත්විඳින ලදී. 1954 මාර්තු මාසයේදී, කෘෂ්චෙව් ස්ටාලින්ව හෙළා දැකීමට වසර දෙකකට පෙර, ඔහුගේ සමීප සගයෙකු වූ ආර්මේනියානු රාජ්ය නායක ඇනස්ටාස් මිකෝයාන් යෙරෙවන් වෙත පියාසර කර චරන්ට්ස් පුනරුත්ථාපනය කිරීම සහ රෆායෙල් පට්කානියන් සහ රෆි යන ලේඛකයින් නැවත ප්රකාශයට පත් කිරීම සඳහා ඉල්ලා සිටියේය. තව් සමයේදී, නිවාස හා පාරිභෝගික ආර්ථිකය සඳහා වැඩි ආයෝජනයක් සමඟ සෝවියට් ආර්මේනියාවේ ජීවිතය ඉක්මනින් වේගවත් දියුණුවක් දැකීමට පටන් ගත්තේය. 1955 දී කතෝලික වස්ගන් I ඔහුගේ කාර්යාලයේ රාජකාරි භාරගත් විට ස්ටාලින් යටතේ සීමිත වූ ආර්මේනියානු පල්ලිය නැවත පණ ගැන්වුණි. 1962 දී, යෙරෙවන් මත නැගී සිටි දැවැන්ත ස්ටාලින්ගේ ප්රතිමාව හමුදා භට පිරිස් විසින් එහි පාදමෙන් බිමට ඇද දමා 1967 දී ආර්මේනියා මාතාවගේ ප්රතිමාව ප්රතිස්ථාපනය කරන ලදී. එම වසරේම, ආර්මේනියානු ජන සංහාරයේ වින්දිතයින් සඳහා ස්මාරකයක් යෙරෙවන් හි හ්රාස්ඩන් දුර්ගයට ඉහළින් පිහිටි සිට්සර්නාකබර්ඩ් කන්දෙහි ඉදිකරන ලදී. මෙය සිදු වූයේ 1965 දී ඛේදජනක සිදුවීමේ පනස් වන සංවත්සරයේදී මහජන පෙළපාලි පැවැත්වීමෙන් පසුවය.
ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරස්ත්රොයිකා
බ්රෙෂ්නෙව් යුගයෙන් පසුව, මිහායිල් ගොර්බචෙව්ගේ ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරෙස්ත්රොයිකා ප්රතිසංස්කරණ, කරබාක් ව්යාපාරයේ නැගීමත් සමඟ ආර්මේනියාවේ ප්රධාන ජාතික පුනර්ජීවනයක් අත්විඳින ලදී. නව දේශපාලන වාතාවරණයෙන් ප්රයෝජන ගනිමින්, සෝවියට් අසර්බයිජානයේ නාගෝර්නෝ-කරබාක් ස්වයං පාලන ප්රදේශයේ (NKAO) ආර්මේනියානුවන්, බකු විසින් වෙනස්කම් කිරීම උපුටා දක්වමින් සෝවියට් ආර්මේනියාව සමඟ එක්සත් වීමට ඉල්ලා සිටීමට පටන් ගත්හ. කරබාක් ආර්මේනියානුවන්ට සහාය දක්වමින් ආර්මේනියාවේ සාමකාමී විරෝධතා සාමාන්ය දෙයක් බවට පත්විය. 1988 ආරම්භය වන විට, ජනරජයේ ප්රදේශ කිහිපයකින් මිලියනයකට ආසන්න ආර්මේනියානුවන් යෙරෙවාන්හි රඟහල චතුරශ්රය (අද නිදහස් චතුරශ්රය) කේන්ද්ර කර ගනිමින් මෙම පෙළපාලිවල නිරත වූහ. කෙසේ වෙතත්, අසල්වැසි අසර්බයිජානයේ, සුම්ගයිට් නගරයේ ආර්මේනියානුවන්ට එරෙහි ප්රචණ්ඩත්වය පුපුරා ගියේය. ආර්මේනියානුවන් සහ අසර්බයිජානියානුවන් අතර වාර්ගික කෝලාහල ඉක්මනින් ඇති වූ අතර, එය සාමකාමී විසඳුමක් සිදුවීම වළක්වන ලදී. ආර්මේනියාවේ ගැටළු තවත් උග්ර කළේ 1988 දී 6.8 ක මතුපිට තරංග විශාලත්වයකින් යුත් විනාශකාරී භූමිකම්පාවක් විය. 1990 ජනවාරි මාසයේදී බාකුහි ආර්මේනියානුවන්ට එරෙහි තවත් ප්රධාන සංහාරයක් හේතුවෙන් අසර්බයිජානියානු අගනුවර සිටි ආර්මේනියානුවන් 200,000 න් සියලු දෙනාම පාහේ ආර්මේනියාවට පලා යාමට සිදුවිය.
ගොර්බචෙව්ට ආර්මේනියාවේ කිසිදු ගැටළුවක් සමනය කිරීමට නොහැකි වීම ආර්මේනියානුවන් අතර කලකිරීමක් ඇති කළ අතර නිදහස සඳහා වැඩෙන කුසගින්න පෝෂණය කළේය. 1990 අගෝස්තු 23 වන දින ආර්මේනියාව තම භූමිය මත තම ස්වෛරීභාවය ප්රකාශ කළේය. 1991 මාර්තු 17 වන දින ආර්මේනියාව, බෝල්ටික් රාජ්යයන්, ජෝර්ජියාව සහ මෝල්ඩෝවා සමඟ එක්ව, රටපුරා පැවති ජනමත විචාරණයක් වර්ජනය කළ අතර, එහිදී සියලුම ඡන්දදායකයින්ගෙන් 78% ක් ප්රතිසංස්කරණය කරන ලද ස්වරූපයෙන් සෝවියට් සංගමය රඳවා ගැනීමට ඡන්දය දුන්හ.
පශ්චාත් සෝවියට් නිදහස
1991 සැප්තැම්බර් 21 වන දින, රුසියානු SFSR හි මොස්කව්හි අගෝස්තු මාසයේ සිදු වූ අසාර්ථක කුමන්ත්රණයෙන් පසුව ආර්මේනියාව නිල වශයෙන් එහි රාජ්යත්වය ප්රකාශයට පත් කළේය. කරබාක් ව්යාපාරය අතරතුර ප්රසිද්ධියට පත් වූ ලෙවොන් ටර්-පෙට්රොසියන්, 1991 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී අලුතින් ස්වාධීන වූ ආර්මේනියා ජනරජයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස ජනප්රියව තේරී පත් විය. 1991 දෙසැම්බරයේ බෙලෝවේෂා ගිවිසුම්වලින් පසුව සෝවියට් සංගමය විධිමත් ලෙස විසුරුවා හරින ලද අතර ආර්මේනියාවේ නිදහස පිළිගනු ලැබීය.
අසල්වැසි අසර්බයිජානය සමඟ පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය හරහා ආරක්ෂක අමාත්ය වස්ගන් සර්ග්ස්යාන් සමඟ ටර්-පෙට්රොසියන් ආර්මේනියාව මෙහෙයවීය. සෝවියට් දේශයෙන් පසු මුල් වසර ආර්ථික දුෂ්කරතාවන්ගෙන් පීඩාවට පත් වූ අතර, එහි මුල් අවධියේදී කරබාක් ගැටුමේදී අසර්බයිජානියානු ජනප්රිය පෙරමුණ ආර්මේනියාවට එරෙහිව දුම්රිය සහ ගුවන් අවහිරයක් ඇති කිරීමට අසර්බයිජානියානු SSR වෙත බලපෑම් කිරීමට සමත් විය. මෙම පියවර ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය ඵලදායී ලෙස දුර්වල කළේය, මන්ද එහි භාණ්ඩ හා භාණ්ඩවලින් 85% ක් දුම්රිය ගමනාගමනය හරහා පැමිණි බැවිනි. 1993 දී, තුර්කිය අසර්බයිජානයට සහාය දක්වමින් ආර්මේනියාවට එරෙහි අවහිරයට එක් විය.
1994 දී රුසියානු මැදිහත් වීමෙන් සටන් විරාමයක් ඇති කිරීමෙන් පසු කරබාක් යුද්ධය අවසන් විය. මෙම යුද්ධය කරබාක් ආර්මේනියානු හමුදාවන්ට සාර්ථක විය, ඔවුන් කලින් NKAO හි මුළු භූමියම මෙන්ම අසර්බයිජානයේ යාබද දිස්ත්රික්ක හතෙන් වැඩි ප්රමාණයක් අල්ලා ගැනීමට සමත් විය. ආර්මේනියානු පිටුබලය ලත් හමුදා 2020 වන තෙක් එම භූමියේ සියල්ලම පාහේ පාලනය කළහ. සම්පූර්ණ විසඳුමක් නොමැති විට ආර්මේනියාවේ සහ අසර්බයිජානයේ ආර්ථිකයන්ට හානි සිදුවී ඇති අතර තුර්කිය සහ අසර්බයිජානය සමඟ ආර්මේනියාවේ දේශසීමා වසා දමා ඇත. 1994 දී අසර්බයිජානය සහ ආර්මේනියාව යන දෙකම අවසානයේ සටන් විරාමයකට එකඟ වූ විට, ඇස්තමේන්තුගත පුද්ගලයින් 30,000 ක් මිය ගොස් මිලියනයකට අධික පිරිසක් අවතැන් වී සිටියහ. 2020 අග භාගයේ කරබාක් යුද්ධයේදී දහස් ගණනක් මිය ගියහ.
21 වන සියවස
21 වන සියවසේදී ආර්මේනියාව බොහෝ දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ දෙයි. එය වෙළඳපල ආර්ථිකයකට සම්පූර්ණයෙන්ම මාරු වී ඇත. එක් අධ්යයනයකින් එය 2023 වන විට ලෝකයේ 50 වන "ආර්ථික වශයෙන් නිදහස්" ජාතිය ලෙස ශ්රේණිගත කර ඇත. යුරෝපය, අරාබි සංගමය සහ ස්වාධීන රාජ්යයන්ගේ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය සමඟ ඇති සබඳතා ආර්මේනියාවට වෙළඳාම වැඩි කිරීමට ඉඩ සලසා දී ඇත. ගෑස්, තෙල් සහ අනෙකුත් සැපයුම් වැදගත් මාර්ග දෙකක් හරහා පැමිණේ: ඉරානය සහ ජෝර්ජියාව. 2016 දී, ආර්මේනියාව දෙරට සමඟම සුහද සබඳතා පවත්වා ගෙන ගියේය.
2018 ආර්මේනියානු විප්ලවය යනු 2018 අප්රේල් සිට මැයි දක්වා ආර්මේනියාවේ පැවති රාජ්ය විරෝධී විරෝධතා මාලාවක් වූ අතර එය ආර්මේනියානු පාර්ලිමේන්තුවේ සාමාජිකයෙකු වන නිකොල් පෂින්යාන් (සිවිල් කොන්ත්රාත් පක්ෂයේ ප්රධානියා) විසින් මෙහෙයවන ලද විවිධ දේශපාලන හා සිවිල් කණ්ඩායම් විසින් පවත්වන ලදී. සර්ෂ් සර්ග්ස්යාන් අඛණ්ඩව තුන්වන වරටත් ආර්මේනියාවේ ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමට ප්රතිචාර වශයෙන් සහ පසුව රිපබ්ලිකන් පක්ෂය විසින් පාලනය කරන ලද රජයට එරෙහිව විරෝධතා සහ පෙළපාලි පැවැත්විණි. සර්ග්ස්යාන්ගේ ඉල්ලා අස්වීමට හේතු වූ ව්යාපාරය "වෙල්වට් විප්ලවයක්" ලෙස පෂින්යාන් ප්රකාශ කළේය.
2018 මාර්තු මාසයේදී, ආර්මේනියානු පාර්ලිමේන්තුව ආර්මේනියාවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස ආර්මේන් සර්කිසියන් තෝරා පත් කර ගත්තේය. ජනාධිපති බලය අඩු කිරීම සඳහා වූ මතභේදාත්මක ව්යවස්ථා ප්රතිසංස්කරණ ක්රියාත්මක කරන ලද අතර, අගමැතිගේ අධිකාරිය ශක්තිමත් කරන ලදී. 2018 මැයි මාසයේදී පාර්ලිමේන්තුව විපක්ෂ නායක නිකොල් පෂින්යාන් නව අගමැති ලෙස තෝරා පත් කර ගත්තේය. පුළුල් රාජ්ය විරෝධී පෙළපාලිවලින් පසුව ඔහුගේ පූර්වගාමියා වූ සර්ෂ් සර්ග්ස්යාන් සති දෙකකට පෙර ඉල්ලා අස්විය.
2020 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, නොවිසඳුණු නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුම හේතුවෙන් පූර්ණ පරිමාණ යුද්ධයක් ඇති විය. ආර්මේනියාවේ සහ අසර්බයිජානයේ සන්නද්ධ හමුදා දෙකම හමුදා සහ සිවිල් ජීවිත හානි වාර්තා කළහ. ආර්මේනියාව සහ අසර්බයිජානය අතර සති හයක යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා වූ නාගෝර්නෝ-කරබාක් සටන් විරාම ගිවිසුම බොහෝ දෙනෙකු විසින් ආර්මේනියාවේ පරාජය සහ යටත් වීම ලෙස සලකනු ලැබීය. වසරක් පුරා පැවති ගරුත්වයේ මාර්තු විරෝධතා හේතුවෙන් කලින් මැතිවරණ පැවැත්වීමට සිදුවිය.
2021 ජුනි 20 වන දින, පෂින්යාන්ගේ සිවිල් කොන්ත්රාත් පක්ෂය කලින් පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයක් ජයග්රහණය කළේය. වැඩබලන අගමැති නිකොල් පෂින්යාන් ආර්මේනියාවේ ජනාධිපති ආර්මන් සර්කිසියන් විසින් නිල වශයෙන් අගමැති තනතුරට පත් කරන ලදී. 2022 ජනවාරි මාසයේදී, ආර්මේනියානු ජනාධිපති ආර්මන් සර්කිසියන් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වූයේ, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව තවදුරටත් ජනාධිපතිවරයාට ප්රමාණවත් බලතල හෝ බලපෑමක් ලබා නොදෙන බව පවසමිනි. 2022 මාර්තු 3 වන දින, දෙවන වටයේ පාර්ලිමේන්තු ඡන්දයේදී වහග්න් කචතුර්යන් ආර්මේනියාවේ පස්වන ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය. ඊළඟ මාසයේ තවත් විරෝධතා ඇති විය.
2023 නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි අසර්බයිජානියානු ප්රහාරය
2023 සැප්තැම්බර් 19 සහ 20 අතර, අසර්බයිජානය ස්වයං-ප්රකාශිත බිඳී ගිය ආර්ට්සාක් ප්රාන්තයට එරෙහිව මහා පරිමාණ මිලිටරි ප්රහාරයක් දියත් කළ අතර, එය යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුව විසින් 2020 සටන් විරාම ගිවිසුම උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සලකනු ලැබීය. මෙම ප්රහාරය සිදු වූයේ අසර්බයිජානයේ කොටසක් ලෙස ජාත්යන්තරව පිළිගත් නමුත් ආර්මේනියානුවන්ගෙන් ගහන වූ මතභේදාත්මක නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ ය. අසර්බයිජානය විසින් අර්ත්සාක් අවහිර කිරීම නිසා ඇති වූ උග්රවන අර්බුදයක් මධ්යයේ මෙම ප්රහාර එල්ල වූ අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස බලපෑමට ලක් වූ කලාපයේ ආහාර, ඖෂධ සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ වැනි අත්යවශ්ය සැපයුම්වල සැලකිය යුතු හිඟයක් ඇති විය.
ප්රහාරය ආරම්භ වී දිනකට පසු, සැප්තැම්බර් 20 වන දින, නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි රුසියානු සාම සාධක අණදෙන නිලධාරියාගේ මැදිහත්වීමෙන් සටන් විරාම ගිවිසුමකට එළඹුණි. අසර්බයිජානය සැප්තැම්බර් 21 වන දින යෙව්ලාක්හිදී නාගෝර්නෝ-කරබාක් ආර්මේනියානුවන්ගේ නියෝජිතයන් සමඟ රැස්වීමක් පැවැත්වූ අතර, ඉන්පසු ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී තවත් රැස්වීමක් පැවැත්වීය. කෙසේ වෙතත්, අසර්බයිජානය විසින් සිදු කරන ලද සටන් විරාම උල්ලංඝනයන් ආර්ට්සාකි පදිංචිකරුවන් සහ නිලධාරීන් විසින් වාර්තා කරන ලදී.
මානව හිමිකම් සංවිධාන සහ ජන සංහාර වැළැක්වීමේ විශේෂඥයින් බහු අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ කලාපයේ ආර්මේනියානු ජනගහනය අවදානමට ලක්ව ඇති බව හෝ ක්රියාකාරීව ජනවාර්ගික පිරිසිදු කිරීම සහ ජන සංහාරයට ලක්වන බවයි. ජාත්යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ හිටපු නඩු පවරන්නෙකු වන ලුයිස් මොරෙනෝ ඔකාම්පෝ, තවත් ආර්මේනියානු ජන සංහාරයක් සිදුවිය හැකි බවට අනතුරු ඇඟවූ අතර, ජාත්යන්තර ප්රජාවේ අකාර්යක්ෂමතාවය අසර්බයිජානය දිරිමත් කිරීම නිසා එයට බරපතල ප්රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සිදු නොවන බවයි.
2025 අගෝස්තු 8 වන දින, ආර්මේනියානු අගමැති නිකොල් පෂින්යාන් සහ අසර්බයිජාන ජනාධිපති ඉල්හැම් අලියෙව් ධවල මන්දිරයේදී ඒකාබද්ධ ප්රකාශයකට අත්සන් තැබූ අතර, දෙරට අතර දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් පැවති ගැටුම් අවසන් කරන ට්රම්ප් පරිපාලනය විසින් පහසුකම් සපයන ලද සාම ගිවිසුමකට කැප වූහ.
භූගෝලය
ආර්මේනියාව භූ දේශපාලනික ට්රාන්ස්කෝකසස් (දකුණු කොකේසස්) කලාපයේ ගොඩබිම් සහිත රටකි, එය කළු මුහුද සහ කැස්පියන් මුහුද අතර දකුණු කොකේසස් කඳුකරයේ සහ ඒවායේ පහත් බිම්වල සහ ආර්මේනියානු කඳුකරයට ඊසාන දෙසින් පිහිටා ඇත. භූගෝලීය වශයෙන් ආර්මේනියාව බටහිර ආසියාවේ කොටසක් ලෙස පුළුල් ලෙස පිළිගැනේ, නමුත් අනෙකුත් අර්ථ දැක්වීම් එය සම්පූර්ණයෙන්ම යුරෝපයේ හෝ යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා ස්ථානගත කරයි. ආර්මේනියානු කඳුකරයේ පිහිටා ඇති එය බටහිරින් තුර්කිය, උතුරින් ජෝර්ජියාව, රුසියානු සාම සාධක හමුදාවක පාලනය යටතේ පවතින ලාචින් දිස්ත්රික්කයේ කොටසක් වන ලාචින් කොරිඩෝව සහ නැගෙනහිරින් අසර්බයිජානය සහ දකුණින් ඉරානය සහ අසර්බයිජානයේ නක්චිවන් බැහැර ප්රදේශය මායිම් වේ. ආර්මේනියාව 38° සහ 42° උතුරු අක්ෂාංශ සහ 43° සහ 47° නැගෙනහිර මධ්යධරණි අතර පිහිටා ඇත. එහි භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාප දෙකක් අඩංගු වේ: කොකේසස් මිශ්ර වනාන්තර සහ නැගෙනහිර ඇනටෝලියානු කඳුකර පඩිපෙළ.
භූ ලක්ෂණය
ආර්මේනියාවේ වර්ග කිලෝමීටර් 29,743 (වර්ග සැතපුම් 11,484) ක භෞමික ප්රදේශයක් ඇත. භූමි ප්රදේශය බොහෝ දුරට කඳුකර වන අතර වේගයෙන් ගලා යන ගංගා සහ වනාන්තර ස්වල්පයක් ඇත. අරගට්ස් කන්දේ මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4,090 (අඩි 13,419) දක්වා ගොඩබිම ඉහළ යන අතර මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 390 (අඩි 1,280) ට වඩා අඩු ස්ථානයක් නොමැත. රටේ ප්රදේශයේ සාමාන්ය උන්නතාංශය ලෝකයේ දසවන උසම ස්ථානය වන අතර එහි කඳු ප්රදේශයෙන් 85.9% ක් ඇත, එය ස්විට්සර්ලන්තය හෝ නේපාලයට වඩා වැඩිය.
ඓතිහාසික වශයෙන් ආර්මේනියාවේ කොටසක් වූ අරරත් කන්ද, මීටර් 5,137 (අඩි 16,854) ක උසකින් යුත් කලාපයේ උසම කන්ද වේ. දැන් තුර්කියේ පිහිටා ඇති නමුත් ආර්මේනියාවෙන් පැහැදිලිව පෙනෙන එය ආර්මේනියානුවන් විසින් ඔවුන්ගේ භූමියේ සංකේතයක් ලෙස සලකනු ලැබේ. මේ නිසා, කන්ද අද ආර්මේනියානු ජාතික ලාංඡනයේ ඇත.
දේශගුණය
ආර්මේනියාවේ දේශගුණය කැපී පෙනෙන ලෙස උස්බිම් මහාද්වීපික වේ. ගිම්හානය උණුසුම්, වියළි සහ අව්ව සහිත වන අතර ජුනි සිට සැප්තැම්බර් මැද දක්වා පවතී. උෂ්ණත්වය 22 සහ 36 °C (72 සහ 97 °F) අතර උච්චාවචනය වේ. කෙසේ වෙතත්, අඩු ආර්ද්රතා මට්ටම ඉහළ උෂ්ණත්වවල බලපෑම අඩු කරයි. කඳුකරයෙන් හමන සවස් කාලයේ සුළඟ ප්රබෝධමත් සහ සිසිලන බලපෑමක් ලබා දෙයි. වසන්ත කෙටි වන අතර සරත් සමය දිගු වේ. සරත් සමය ඔවුන්ගේ විචිත්රවත් හා වර්ණවත් පත්ර සඳහා ප්රසිද්ධය.
ශීත කාලය තරමක් සීතල වන අතර හිම බහුල වන අතර උෂ්ණත්වය −10 සහ −5 °C (14 සහ 23 °F) අතර පරාසයක පවතී. ශීත ක්රීඩා ලෝලීන් යෙරෙවන් නගරයෙන් පිටත මිනිත්තු තිහක් පිහිටා ඇති ට්සාග්කාඩ්සෝර් කඳුකරයේ ස්කීං කිරීමට කැමතියි. ආර්මේනියානු උස්බිම් වල පිහිටා ඇති සෙවන් විල, මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 1,900 (අඩි 6,234) ක උන්නතාංශයකට සාපේක්ෂව ලෝකයේ දෙවන විශාලතම විල වේ.
පරිසරය
2018 දී පාරිසරික කාර්ය සාධන දර්ශකයේ (EPI) රටවල් 180 න් 63 වන ස්ථානයට ආර්මේනියාව පත්විය. පාරිසරික සෞඛ්ය උප දර්ශකයේ එහි ශ්රේණිගත කිරීම (EPI හි 40% බර කර ඇත) 109 වන අතර, පරිසර පද්ධති ජීව ශක්තියේ උප දර්ශකයේ ආර්මේනියාවේ ශ්රේණිගත කිරීම (EPI හි 60% බර කර ඇත) ලෝකයේ 27 වන ස්ථානයේ සිටී. මෙයින් ඇඟවෙන්නේ ආර්මේනියාවේ ප්රධාන පාරිසරික ගැටළු ජනගහන සෞඛ්යය සමඟ වන අතර පාරිසරික ජීව ශක්තිය අඩු සැලකිල්ලක් දක්වන බවයි. ජනගහනය නිරාවරණය වන වායු ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ පාරිසරික සෞඛ්ය උප දර්ශක ශ්රේණිගත කිරීමට දායක වන උප-උපදර්ශක අතරින් විශේෂයෙන් අසතුටුදායකය.
ආර්මේනියාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 12% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 328,470 ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 334,730 (හෙක්ටයාර) ට වඩා අඩුය. 2020 දී ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 310,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 18,470 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 5% ක් ප්රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති ස්වදේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) සහ වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 0% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 100% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය.
ආර්මේනියාවේ අපද්රව්ය කළමනාකරණය ඌන සංවර්ධිතයි, මන්ද ආර්මේනියාවේ ගොඩකිරීම් 60 ක අපද්රව්ය වර්ග කිරීම හෝ ප්රතිචක්රීකරණය සිදු නොවේ. හ්රාස්ඩාන් නගරය අසල අපද්රව්ය සැකසුම් කම්හලක් ඉදිකිරීමට සැලසුම් කර ඇති අතර එමඟින් අපද්රව්ය ගොඩකිරීම් 10 ක් වසා දැමීමට ඉඩ සැලසේ.
ආර්මේනියාවේ බහුල ලෙස පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්රභවයන් (විශේෂයෙන් ජල විදුලිය සහ සුළං බලය) තිබියදීත්, මෙට්සමෝර් හි න්යෂ්ටික බලාගාරය වසා දැමීමට යුරෝපා සංගම් නිලධාරීන්ගෙන් ඉල්ලීම් තිබියදීත්, ආර්මේනියානු රජය නව කුඩා මොඩියුලර් න්යෂ්ටික ප්රතික්රියාකාරක ස්ථාපනය කිරීමේ හැකියාවන් ගවේෂණය කරමින් සිටී. 2018 දී පවතින න්යෂ්ටික බලාගාරය එහි ආරක්ෂාව වැඩි දියුණු කිරීම සහ විදුලි නිෂ්පාදනය 10% කින් පමණ වැඩි කිරීම සඳහා නවීකරණය කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.
රජය සහ දේශපාලනය
ආර්මේනියාව නියෝජිත පාර්ලිමේන්තු ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයකි. ආර්මේනියානු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව 2018 අප්රේල් දක්වා අර්ධ-ජනාධිපති ජනරජයක ආකෘතියට අනුගත විය.
ආර්මේනියාවේ වත්මන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට අනුව, ජනාධිපතිවරයා බොහෝ දුරට නියෝජිත කාර්යයන් දරන රාජ්ය නායකයා වන අතර, අගමැති රජයේ ප්රධානියා වන අතර විධායක බලය ක්රියාත්මක කරයි.
1995 සිට, ව්යවස්ථාදායක බලය අස්ගායින් ෂෝගොව් හෝ ජාතික සභාවට පවරා ඇති අතර එය සාමාජිකයින් 105 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත ඒක මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවකි.
2006 දී එහි පළමු වාර්තාවේ සිට 2019 දී එහි නවතම වාර්තාව දක්වා, බිඳෙනසුලු රාජ්ය දර්ශකය ආර්මේනියාව එහි සියලුම අසල්වැසි රටවලට වඩා ඉහළින් ශ්රේණිගත කර ඇත (2011 දී එක් ව්යතිරේකයක් සහිතව).
ආර්මේනියාවට වයස අවුරුදු 18 ට වැඩි විශ්වීය ඡන්ද අයිතිය ඇත.
විදේශ සබඳතා
ආර්මේනියාව 1992 මාර්තු 2 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජිකයෙකු වූ අතර එහි සංවිධාන ගණනාවකට සහ අනෙකුත් ජාත්යන්තර ගිවිසුම්වලට අත්සන් කර ඇත. ආර්මේනියාව යුරෝපීය කවුන්සිලය, ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව, ප්රතිසංස්කරණය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ යුරෝපීය බැංකුව, යුරෝපීය දේශපාලන ප්රජාව, ස්වාධීන රාජ්යයන්ගේ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය, යුරෝපයේ ආරක්ෂාව සහ සහයෝගීතාව සඳහා වූ සංවිධානය, ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල, ලෝක වෙළඳ සංවිධානය, ලෝක රේගු සංවිධානය, කළු මුහුදේ ආර්ථික සහයෝගීතා සංවිධානය සහ ලා ෆ්රැන්කෝෆෝනි වැනි ජාත්යන්තර සංවිධානවල ද සාමාජිකයෙකි. එය CSTO මිලිටරි සන්ධානයේ සාමාජිකයෙකු වන අතර, නේටෝවේ සාමය සඳහා හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහනට සහ යුරෝ-අත්ලාන්තික් හවුල්කාරිත්ව කවුන්සිලයට ද සහභාගී වේ. 2004 දී, එහි හමුදා කොසෝවෝ හි නේටෝ නායකත්වයෙන් යුත් ජාත්යන්තර හමුදාවක් වන KFOR සමඟ එක් විය. ආර්මේනියාව අරාබි ලීගයේ, ඇමරිකානු රාජ්ය සංවිධානය, පැසිෆික් සන්ධානය, නොබැඳි ව්යාපාරය සහ ෂැංහයි සහයෝගිතා සංවිධානයේ සංවාද හවුල්කරුවෙකු ද වේ. ප්රංශය සමඟ ඇති ඓතිහාසික සබඳතාවල ප්රතිඵලයක් ලෙස, 2018 දී ද්විවාර්ෂික ෆ්රැන්කෝෆෝනි සමුළුව පැවැත්වීමට ආර්මේනියාව තෝරා ගන්නා ලදී.
අසල්වැසි රටවල් වන අසර්බයිජානය සහ තුර්කිය සමඟ ආර්මේනියාව දුෂ්කර සම්බන්ධතාවයක් පවත්වයි. සෝවියට් සංගමයේ අවසන් වසරවලදී ආර්මේනියානුවන් සහ අසර්බයිජානියානුවන් අතර ආතතීන් ඉහළ මට්ටමක පැවතුනි. 1990 දශකය පුරාවටම ආර්මේනියානුවන් සහ අසර්බයිජානියානුවන් අතර ආතතීන් ඉහළ මට්ටමක පැවතුනි. අද දක්වාම, තුර්කිය සහ අසර්බයිජානය සමඟ ආර්මේනියාවේ දේශසීමා දැඩි අවහිරයකට ලක්ව ඇත. ඊට අමතරව, OSCE වැනි සංවිධාන විසින් සපයන ලද මැදිහත්වීම නොතකා, නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුම සඳහා ස්ථිර විසඳුමක් ලබාගෙන නොමැත.
1991 දී සෝවියට් සංගමයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු ආර්මේනියා ජනරජය (තුන්වන ජනරජය) පිළිගත් පළමු රටවලින් එකක් වුවද, ආර්මේනියා ජන සංහාරය පිළිගැනීම ප්රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් තුර්කිය ආර්මේනියාව සමඟ දුර්වල සබඳතාවල දිගු ඉතිහාසයක් ද ඇත. එසේ තිබියදීත්, 20 වන සියවසේ වැඩි කාලයක් සහ 21 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සබඳතා නොසන්සුන්ව පවතින අතර, බොහෝ හේතු නිසා තුර්කිය ඒවා ස්ථාපිත කිරීම ප්රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් දෙරට අතර විධිමත් රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා නොමැත. පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය අතරතුර, සහ එය හේතුව ලෙස දක්වමින්, තුර්කිය 1993 දී ආර්මේනියාව සමඟ සිය දේශසීමාව වසා දැමීය. ආර්මේනියානු වෙළඳපොළවල් කෙරෙහි උනන්දුවක් දක්වන බලවත් තුර්කි ව්යාපාරික ලොබියේ පීඩනය නොතකා එය තම අවහිරය ඉවත් කර නැත.
2009 ඔක්තෝබර් 10 වන දින, ආර්මේනියාව සහ තුර්කිය සබඳතා සාමාන්යකරණය කිරීම පිළිබඳ ප්රොටෝකෝලවලට අත්සන් තැබූ අතර, එමඟින් රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සහ ඔවුන්ගේ ඒකාබද්ධ දේශසීමාව නැවත විවෘත කිරීම සඳහා කාලසටහනක් නියම කරන ලදී. ඒවා අනුමත කිරීම ජාතික පාර්ලිමේන්තුවලදී සිදු කිරීමට සිදු විය. ආර්මේනියාවේ, ප්රොටෝකෝල පාර්ලිමේන්තුවට යැවීමට පෙර, ඒවායේ ව්යවස්ථානුකූලභාවය අනුමත කිරීම සඳහා එය ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණයට යවන ලදී. ප්රධාන කරුණු තුනකට යටින් පවතින ප්රොටෝකෝලවල පූර්විකාව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණය විසින් යොමු කරන ලදී. ඉන් එකක් ප්රකාශ කළේ ප්රොටෝකෝල ක්රියාත්මක කිරීම කාර්ස් ගිවිසුම මගින් ස්ථාපිත කර ඇති පවතින තුර්කි-ආර්මේනියානු දේශසීමාව ආර්මේනියාව නිල වශයෙන් පිළිගැනීමක් අදහස් නොකරන බවයි. එසේ කිරීමෙන්, ප්රොටෝකෝලවල ප්රධාන පරිශ්රයක් වන "ජාත්යන්තර නීතියේ අදාළ ගිවිසුම් මගින් අර්ථ දක්වා ඇති පරිදි දෙරට අතර පවතින දේශසීමාව අන්යෝන්ය වශයෙන් පිළිගැනීම" ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණය ප්රතික්ෂේප කළේය. තුර්කි රජය ප්රොටෝකෝලවලින් ඉවත් වීමට හේතුව මෙයයි. ආර්මේනියාවේ සහ විදේශයන්හි බහුතර ප්රසිද්ධ නිවේදන නිකුත් කර ඇති ආර්මේනියාවේ දේශපාලන බහුතරයේ නායකයා ලෙස, තුර්කිය ද ඒවා අනුමත කළහොත් ප්රොටෝකෝල පාර්ලිමේන්තු අනුමත කිරීම සහතික කළ බව ආර්මේනියානු ජනාධිපතිවරයා සහතික කළේය. එසේ තිබියදීත්, ක්රියාවලිය නතර විය, මන්ද තුර්කිය එහි අනුමත කිරීම සඳහා අඛණ්ඩව තවත් පූර්ව කොන්දේසි එකතු කළ අතර "ඕනෑම සාධාරණ කාල සීමාවකට වඩා එය ප්රමාද කළ" බැවිනි.
ආර්මේනියාව රුසියාව සමඟ සමීප සංස්කෘතික, ආර්ථික සහ ආරක්ෂක සබඳතා පවත්වාගෙන යයි. සතුරු අසල්වැසියන් දෙදෙනෙකු අතර ජනරජයේ පිහිටීම නිසා, ආරක්ෂක සංරචකය විශේෂයෙන් වැදගත් වේ. ආර්මේනියානු රජයේ ඉල්ලීම පරිදි, නේටෝ සාමාජික තුර්කියට එරෙහිව වැළැක්වීමක් ලෙස රුසියාව වයඹදිග ආර්මේනියාවේ ගුම්රි නගරයේ හමුදා කඳවුරක් පවත්වාගෙන යයි. ඒ අතරම, රුසියාවෙන් පසු ලෝකයේ දෙවන විශාලතම ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරා ප්රජාවගේ නිවහන වන එක්සත් ජනපදය සමඟ ආර්මේනියාව මිත්ර සබඳතා පවත්වයි. එක්සත් ජනපද සංගණන කාර්යාංශයට අනුව, රට තුළ ආර්මේනියානු ඇමරිකානුවන් 427,822 ක් සිටිති.
අසර්බයිජානය සහ තුර්කිය විසින් නීති විරෝධී දේශසීමා අවහිර කිරීම් හේතුවෙන්, ආර්මේනියාව එහි දකුණු අසල්වැසි ඉරානය සමඟ, විශේෂයෙන් ආර්ථික අංශයේ ශක්තිමත් සබඳතා පවත්වාගෙන යයි. ඉරානයේ සිට ආර්මේනියාව දක්වා යන ගෑස් නල මාර්ගයක් ඇතුළුව ජාතීන් දෙක අතර ආර්ථික ව්යාපෘති සංවර්ධනය වෙමින් පවතී.
ආර්මේනියාව යුරෝපීය කවුන්සිලයේ සාමාජිකයෙකු වන අතර යුරෝපීය සංගමය සමඟ සමීප සබඳතා පවත්වාගෙන යයි; විශේෂයෙන් එහි සාමාජික රටවල් වන ප්රංශය සහ ග්රීසිය සමඟ. 2002 ජනවාරි මාසයේදී යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුව සඳහන් කළේ ආර්මේනියාව අනාගතයේදී යුරෝපා සංගමයට ඇතුළු විය හැකි බවයි. 2005 සමීක්ෂණයකින් වාර්තා වූයේ ආර්මේනියානුවන්ගෙන් 64% ක් යුරෝපා සංගමයට බැඳීමට කැමැත්තක් දැක්වූ බවයි, මෙම පියවරට ආර්මේනියානු නිලධාරීන් කිහිප දෙනෙකු සහයෝගය පළ කර ඇත.
පැරණි සෝවියට් ජනරජයක් සහ නැගී එන ප්රජාතන්ත්රවාදයක් වන ආර්මේනියාව, සහකාර EU හවුල්කරුවෙකු වීමට සාකච්ඡා කරමින් සිටි අතර 2013 දී EU සමඟ ගැඹුරු සහ පුළුල් නිදහස් වෙළඳ ප්රදේශයක් සමඟ සංගම් ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීම සඳහා සාකච්ඡා අවසන් කර තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, රජය ගිවිසුම අවසන් නොකිරීමට තීරණය කළ අතර, ඒ වෙනුවට යුරේසියානු ආර්ථික සංගමයට සම්බන්ධ විය. එසේ තිබියදීත්, ආර්මේනියාව සහ EU 2017 නොවැම්බර් 24 වන දින ආර්මේනියා-EU විස්තීර්ණ සහ වැඩිදියුණු කළ හවුල්කාරිත්ව ගිවිසුම (CEPA) අවසන් කළේය. මෙම ගිවිසුම ආර්මේනියාව සහ EU අතර සම්බන්ධතාවය නව හවුල්කාරිත්ව මට්ටමකට වැඩි දියුණු කරයි, ආර්ථික, වෙළඳ සහ දේශපාලන ක්ෂේත්රවල සහයෝගීතාව තවදුරටත් වර්ධනය කරයි, ආයෝජන වාතාවරණය වැඩිදියුණු කිරීම අරමුණු කරයි, සහ ආර්මේනියානු නීතිය ක්රමයෙන් EU අත්පත් කර ගැනීම් වලට සමීප කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.
නීත්යානුකූලව කිවහොත්, අවශ්ය ප්රමිතීන් සහ නිර්ණායක සපුරාලන තාක් කල්, ආර්මේනියාවට අනාගත EU සාමාජිකයෙකු ලෙස සැලකීමට අයිතියක් ඇත, නමුත් නිල වශයෙන් එවැනි සැලැස්මක් බ්රසල්ස් හි නොපවතී. ආර්මේනියාව EU හි යුරෝපීය අසල්වැසි ප්රතිපත්තියට (ENP) ඇතුළත් කර ඇති අතර EU සහ එහි අසල්වැසියන් සමීප කිරීම අරමුණු කරගත් නැගෙනහිර හවුල්කාරිත්වය සහ යුරෝනස්ට් පාර්ලිමේන්තු සභාව යන දෙකටම සහභාගී වේ.
2023 දී නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි අසර්බයිජානියානු ප්රහාරයෙන් පසුව, දිගුකාලීන මිත්ර රුසියාව සමඟ ආර්මේනියාවේ සබඳතා පිරිහීමට පටන් ගත්තේය. 2024 පෙබරවාරි මාසයේදී, ආර්මේනියානු අගමැති නිකොල් පෂින්යාන් පැවසුවේ CSTO "ආර්මේනියාව කෙරෙහි එහි ආරක්ෂක බැඳීම් ඉටු කර නොමැති" බවත් "ප්රායෝගිකව අපි CSTO හි අපගේ සහභාගීත්වය මූලික වශයෙන් කැටි කර ඇති" බවත්ය. 2024 පෙබරවාරි 28 වන දින, ජාතික සභාවේදී කළ කතාවකදී, CSTO "ආර්මේනියාවේ ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක්" බව පෂින්යාන් තවදුරටත් ප්රකාශ කළේය. 2024 මාර්තු මාසයේදී, ආර්මේනියාව යෙරෙවන් හි ස්වර්ට්නොට්ස් ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපළෙන් රුසියානු දේශසීමා ආරක්ෂකයින් නිල වශයෙන් නෙරපා හැරියේය.
2024 මාර්තු 2 වන දින, ආර්මේනියාව "ඉදිරි දිනවලදී, උපරිම වශයෙන් මාසයක් ඇතුළත, EU සාමාජිකත්වය සඳහා අපේක්ෂකයෙකු වීමට අයදුම් කරන" බව ආර්මේනියාව නිල වශයෙන් ප්රකාශ කළේය. මාර්තු 5 වන දින, පෂින්යන් ප්රකාශ කළේ 2024 සරත් සමය වන විට ආර්මේනියාව EU අපේක්ෂකත්වය සඳහා අයදුම් කරන බවයි. 2024 මාර්තු 8 වන දින, ආර්මේනියානු විදේශ අමාත්ය අරරත් මිර්සොයන් ප්රකාශ කළේ, "රුසියාව සමඟ සබඳතා නරක අතට හැරෙමින් තිබියදී, ආර්මේනියාව බටහිරට සමීප වීමට උත්සාහ කරයි" සහ "වර්තමානයේ ආර්මේනියාවේ නව අවස්ථා බොහෝ දුරට සාකච්ඡා කෙරෙමින් පවතී, එයට යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජිකත්වය ද ඇතුළත් වේ" යනුවෙනි.
2025 පෙබරවාරි 12 වන දින, ආර්මේනියාවේ පාර්ලිමේන්තුව ආර්මේනියාවේ EU සාමාජිකත්වය නිල වශයෙන් අනුමත කරන පනතක් අනුමත කළේය. රජය විසින් පනත සම්මත කිරීමට ගත් තීරණය "ආර්මේනියාව යුරෝපා සංගමයට ඇතුළත් කිරීමේ ක්රියාවලියේ ආරම්භයේ" පළමු පියවර ලෙස වාර්තා විය.
හමුදා
ආර්මේනියානු හමුදාව සහ ගුවන් හමුදාව යනු ආර්මේනියාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්හි ශාඛා දෙකයි. 1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසුව සහ 1992 දී ආරක්ෂක අමාත්යාංශය පිහිටුවීමත් සමඟ ආර්මේනියානු හමුදාව පිහිටුවන ලදී. හමුදාවේ ප්රධානියා වන්නේ ආර්මේනියාවේ අගමැති නිකොල් පෂින්යාන් ය. ආරක්ෂක අමාත්යාංශය ඩේවිට් ටොනොයන්ගේ ප්රධානත්වයෙන් යුත් දේශපාලන නායකත්වය භාරව සිටින අතර, හමුදා අණදෙන නිලධාරියා ලුතිනන් ජෙනරාල් ඔනික් ගස්පාරියන්ගේ ප්රධානත්වයෙන් යුත් සාමාන්ය කාර්ය මණ්ඩලයේ අතේ පවතී.
ක්රියාකාරී හමුදා දැන් සොල්දාදුවන් 81,000 ක් පමණ සිටින අතර, භටයින් 32,000 ක අතිරේක සංචිතයක් ඇත. ජෝර්ජියාව සහ අසර්බයිජානය සමඟ රටේ දේශසීමා මුර සංචාරයේ යෙදීම ආර්මේනියානු දේශසීමා ආරක්ෂකයින් භාරව සිටින අතර රුසියානු හමුදා ඉරානය සහ තුර්කිය සමඟ එහි දේශසීමා නිරීක්ෂණය කිරීම දිගටම කරගෙන යයි. ප්රහාරයක් එල්ල වූ අවස්ථාවක, වයස අවුරුදු 15 ත් 59 ත් අතර සෑම ශක්තිමත් මිනිසෙකුම හමුදා සූදානමකින් යුතුව බලමුලු ගැන්වීමට ආර්මේනියාවට හැකියාව ඇත.
ප්රධාන හමුදා උපකරණ කාණ්ඩ සඳහා පුළුල් සීමාවන් ස්ථාපිත කරන යුරෝපයේ සාම්ප්රදායික සන්නද්ධ හමුදා පිළිබඳ ගිවිසුම 1992 ජූලි මාසයේදී ආර්මේනියානු පාර්ලිමේන්තුව විසින් අනුමත කරන ලදී. 1993 මාර්තු මාසයේදී, රසායනික අවි අවසානයේ තුරන් කිරීම සඳහා ඉල්ලා සිටින බහුපාර්ශ්වික රසායනික අවි සම්මුතියට ආර්මේනියාව අත්සන් කළේය. 1993 ජූලි මාසයේදී න්යෂ්ටික අවි නොවන රාජ්යයක් ලෙස න්යෂ්ටික අවි ව්යාප්තිය වැළැක්වීමේ ගිවිසුමට (NPT) ආර්මේනියාව එකඟ විය. ආර්මේනියාව සාමූහික ආරක්ෂක ගිවිසුම් සංවිධානයේ (CSTO) සාමාජිකයෙකි. ආර්මේනියාව නේටෝව සමඟ තනි හවුල්කාරිත්ව ක්රියාකාරී සැලැස්මක් ද ඇති අතර එය නේටෝවේ සාමය සඳහා හවුල්කාරිත්ව (PiP) වැඩසටහනට සහ යුරෝ-අත්ලාන්තික් හවුල්කාරිත්ව කවුන්සිලයට (EAPC) සහභාගී වේ.
මානව අයිතිවාසිකම් සහ නිදහස
ආර්මේනියාවේ මානව හිමිකම් බොහෝ පැරණි සෝවියට් ජනරජවල ඒවාට වඩා හොඳ මට්ටමක පවතින අතර විශේෂයෙන් ආර්ථික වශයෙන් පිළිගත හැකි ප්රමිතීන්ට සමීප වී ඇත.
2023 ජනවාරි මාසයේදී ප්රකාශයට පත් කරන ලද ද ඉකොනොමිස්ට් ප්රජාතන්ත්රවාදී දර්ශකයේ (2022 දිනය) ආර්මේනියාව ලකුණු 5.63 ක් ලබා ගත්තේය. තවමත් "දෙමුහුන් පාලන තන්ත්රයක්" ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇතත්, ආර්මේනියාව යුරෝපීය රටවල් අතර ශක්තිමත්ම දියුණුව වාර්තා කළ අතර 2006 දී ගණනය කිරීම ආරම්භ වූ දා සිට එහි හොඳම ලකුණු ලබා ගත්තේය.
ෆ්රීඩම් හවුස් විසින් 2019 වාර්තාවේ (2018 දත්ත සමඟ) ආර්මේනියාව "අර්ධ වශයෙන් නිදහස්" ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර, එය ලකුණු 100 න් 51 ක් ලබා දෙයි, එය පෙර ඇස්තමේන්තුවට වඩා ලකුණු 6 ක් ඉදිරියෙන් සිටී.
දේශසීමා නොමැති වාර්තාකරුවන් විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද 2019 ලෝක මාධ්ය නිදහස් දර්ශකයේ ආර්මේනියාව පෙර නොවූ විරූ ප්රගතියක් වාර්තා කළ අතර, එහි ස්ථානය ලකුණු 19 කින් වැඩිදියුණු කර ලැයිස්තුවේ 61 වන ස්ථානයට පත්විය. ඝාතනයට ලක් වූ මාධ්යවේදීන්, පුරවැසි මාධ්යවේදීන් හෝ මාධ්ය සහායකයින් පිළිබඳ නඩු නොමැති බව ද ප්රකාශනය සනාථ කරයි.
ඇමරිකානු CATO ආයතනය සහ කැනඩාවේ ෆ්රේසර් ආයතනය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද මානව නිදහස පිළිබඳ දර්ශකයේ 2022 වාර්තාවේ ආර්මේනියාව 26 වන ස්ථානයේ සිටී.
කැටෝ ආයතනය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද 2017 මානව නිදහස පිළිබඳ දර්ශකයේ රටවල් 159 අතර ආර්මේනියාව ආර්ථික නිදහස සඳහා 29 වන ස්ථානයට සහ පුද්ගලික නිදහස සඳහා 76 වන ස්ථානයට පත්විය.
2023 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ආර්මේනියාව රෝම ප්රඥප්තියට අත්සන් තැබූ අතර එමඟින් ආර්මේනියාව ජාත්යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ පූර්ණ සාමාජිකයෙකු වනු ඇත.
පරිපාලන අංශ
ආර්මේනියාව පළාත් දහයකට (මාර්සර්, ඒකවචන මාර්ස්) බෙදා ඇති අතර, යෙරෙවන් (Шереван) නගරය (කඝක්) රටේ අගනුවර ලෙස විශේෂ පරිපාලන තත්වයක් ඇත. පළාත් දහයෙන් එක් එක් පළාත්වල ප්රධාන විධායකයා වන්නේ ආර්මේනියා රජය විසින් පත් කරන ලද මාර්ස්පෙට් (මාර්ස් ආණ්ඩුකාරයා) ය. යෙරෙවන් හි, ප්රධාන විධායකයා 2009 සිට තේරී පත් වූ නගරාධිපතිවරයා වේ.
සෑම පළාතක් තුළම ප්රජාවන් (හමයික්නර්, ඒකවචන හමයික්) ඇත. සෑම ප්රජාවක්ම ස්වයං පාලනයක් ඇති අතර ජනාවාස එකක් හෝ වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ (බ්නකාවයිරර්, ඒකවචන බනකාවයිර්). ජනාවාස නගර (කඝක්නර්, ඒකවචන කඝක්) හෝ ගම් (ග්යුගර්, ඒකවචන ග්යුග්) ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. 2007 වන විට, ආර්මේනියාවේ ප්රජාවන් 915 ක් ඇතුළත් වන අතර, ඉන් 49 ක් නාගරික ලෙසත් 866 ක් ග්රාමීය ලෙසත් සැලකේ. අගනුවර වන යෙරෙවන් ප්රජාවක තත්ත්වය ද ඇත. ඊට අමතරව, යෙරෙවන් අර්ධ ස්වයං පාලන දිස්ත්රික්ක දොළහකට බෙදා ඇත.
| පළාත | අගනුවර | ප්රදේශය (ව.කි.මී.) | ජනගහනය (2011 සංගණනය) | ජනගහනය (2022 සංගණනය) |
|---|---|---|---|---|
| අරගට්සොට්න් | අශ්ටරක් | 2,756 | 132,925 | 128,941 |
| අරරට් | අර්තෂාට් | 2,090 | 260,367 | 248,982 |
| අර්මවිර් | ආමවිර් | 1,242 | 265,770 | 253,493 |
| ගෙග්හාකුනික් | ගවර් | 5,349 | 235,075 | 209,669 |
| කොටයික් | හ්රාස්ඩන් | 2,086 | 254,397 | 269,883 |
| ලොරි | වනඩ්සොර් | 3,799 | 235,537 | 222,805 |
| ශිරක් | ග්යුම්රි | 2,680 | 251,941 | 235,484 |
| ස්යුනික් | කපාන් | 4,506 | 141,771 | 114,488 |
| ටවුෂ් | ඉජෙවන් | 2,704 | 128,609 | 114,940 |
| වයෝට්ස් ඩිසොර් | යෙගෙග්නාඩ්සෝර් | 2,308 | 52,324 | 47,369 |
| යේරවාන් | – | 223 | 1,060,138 | 1,086,677 |
ආර්ථිකය
ආර්ථිකය විදේශයන්හි ආර්මේනියානුවන්ගේ ආයෝජන සහ සහයෝගය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. නිදහසට පෙර, ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය බොහෝ දුරට කර්මාන්ත මත පදනම් වූ - රසායනික ද්රව්ය, ඉලෙක්ට්රොනික උපකරණ, යන්ත්රෝපකරණ, සැකසූ ආහාර, කෘතිම රබර් සහ රෙදිපිළි - සහ බාහිර සම්පත් මත බෙහෙවින් රඳා පැවතුනි. ජනරජය නවීන කාර්මික අංශයක් සංවර්ධනය කර තිබූ අතර, අමුද්රව්ය සහ බලශක්තිය සඳහා සහෝදර ජනරජවලට යන්ත්ර මෙවලම්, රෙදිපිළි සහ අනෙකුත් නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ සැපයීය.
1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමට පෙර කෘෂිකර්මාන්තය ශුද්ධ ද්රව්ය නිෂ්පාදනයෙන් සහ මුළු රැකියා නියුක්තියෙන් 20% කටත් වඩා අඩු ප්රමාණයක් ලබා ගත්තේය. නිදහසින් පසු, ආර්ථිකයේ කෘෂිකර්මාන්තයේ වැදගත්කම කැපී පෙනෙන ලෙස වැඩි වූ අතර, 1990 දශකයේ අග භාගයේදී එහි කොටස දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 30% කට වඩා වැඩි වූ අතර මුළු රැකියා නියුක්තියෙන් 40% කට වඩා වැඩි විය. කෘෂිකර්මාන්තයේ වැදගත්කමේ මෙම වැඩිවීමට හේතු වූයේ සංක්රාන්ති සමයේ පළමු අදියරවල අවිනිශ්චිතතාවය සහ 1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී ආර්ථිකයේ කෘෂිකාර්මික නොවන අංශ බිඳවැටීම හමුවේ ජනගහනයේ ආහාර සුරක්ෂිතතා අවශ්යතා ය. ආර්ථික තත්ත්වය ස්ථාවර වී වර්ධනය නැවත ආරම්භ වීමත් සමඟ, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ කෘෂිකර්මාන්තයේ කොටස 20% ට වඩා තරමක් පහත වැටුණි (2006 දත්ත), කෙසේ වෙතත් රැකියා නියුක්තියේ කෘෂිකර්මාන්තයේ කොටස 40% ට වඩා වැඩි විය.
ආර්මේනියානු පතල් තඹ, සින්ක්, රත්තරන් සහ ඊයම් නිෂ්පාදනය කරයි. බලශක්තියෙන් අතිමහත් බහුතරයක් නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ ගෑස් සහ න්යෂ්ටික ඉන්ධන ඇතුළුව රුසියාවෙන් ආනයනය කරන ලද ඉන්ධන මගිනි (එහි එක් න්යෂ්ටික බලාගාරයක් සඳහා); ප්රධාන ගෘහස්ථ බලශක්ති ප්රභවය ජල විදුලියයි. ගල් අඟුරු, ගෑස් සහ ඛනිජ තෙල් කුඩා තැන්පතු පවතින නමුත් තවමත් සංවර්ධනය කර නොමැත.
ආර්මේනියාවේ ජෛව ධාරිතාව සඳහා ප්රවේශය ලෝක සාමාන්යයට වඩා අඩුය. 2016 දී, ආර්මේනියාවේ එහි භූමිය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.8 ක් ක් වූ අතර එය ලෝක සාමාන්ය පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6 ට වඩා බෙහෙවින් අඩුය. 2016 දී ආර්මේනියාව එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.9 ක් භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පාරිසරික පරිභෝජනයේ අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් ආර්මේනියාවේ අඩංගු ජෛව ධාරිතාව මෙන් දෙගුණයක් භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, ආර්මේනියාව ජෛව ධාරිතා හිඟයක් පවත්වාගෙන යයි.
පැරණි සෝවියට් සංගමයේ අනෙකුත් අලුතින් ස්වාධීන රාජ්යයන් මෙන්, ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය ද පැරණි සෝවියට් වෙළඳ රටාවන්ගේ බිඳවැටීමෙන් පීඩා විඳිති. ආර්මේනියානු කර්මාන්තයේ සෝවියට් ආයෝජන සහ සහයෝගය පාහේ අතුරුදහන් වී ඇති බැවින්, ප්රධාන ව්යවසායන් කිහිපයක් තවමත් ක්රියාත්මක වීමට සමත් වී ඇත. ඊට අමතරව, 25,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගොස් 500,000 ක් නිවාස අහිමි කළ 1988 ස්පිටැක් භූමිකම්පාවේ බලපෑම් තවමත් දැනෙමින් පවතී. නාගෝර්නෝ-කරබාක් සම්බන්ධයෙන් අසර්බයිජානය සමඟ ඇති වූ ගැටුම විසඳී නොමැත. 1989 දී න්යෂ්ටික බලාගාරය වසා දැමීම 1990 ගණන්වල ආර්මේනියානු බලශක්ති අර්බුදයට හේතු විය. 1989 සහ 1993 අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 60% කට ආසන්න ප්රමාණයකින් පහත වැටුණු නමුත් 1995 දී බලාගාරය නැවත විවෘත කිරීමෙන් පසු ශක්තිමත් වර්ධනයක් නැවත ආරම්භ විය. 1993 දී හඳුන්වා දීමෙන් පසු පළමු වසර කිහිපය තුළ ජාතික මුදල් ඒකකය වන ඩ්රෑම් අධි උද්ධමනයකට ලක් විය.
කෙසේ වෙතත්, උද්ධමනය නාටකාකාර ලෙස අඩු කිරීම සහ ස්ථාවර වර්ධනයක් ලබා දීමෙන් ප්රතිලාභ ලැබූ පුළුල් පරාසයක ආර්ථික ප්රතිසංස්කරණ සිදු කිරීමට රජයට හැකි විය. 1994 දී නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුමේ සටන් විරාමය ද ආර්ථිකයට උපකාරී වී තිබේ. 1995 සිට ආර්මේනියාව ශක්තිමත් ආර්ථික වර්ධනයක් අත්කර ගෙන ඇති අතර, එය පෙර වසරේ ආරම්භ වූ ආපසු හැරීම මත ගොඩනැගී ඇති අතර, පසුගිය වසර කිහිපය තුළ උද්ධමනය නොසැලකිය හැකිය. වටිනා ගල් සැකසුම් සහ ස්වර්ණාභරණ සෑදීම, තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්ෂණය සහ සංචාරක ව්යාපාරය වැනි නව අංශ කෘෂිකර්මාන්තය වැනි ආර්ථිකයේ වඩාත් සාම්ප්රදායික අංශවලට අතිරේකව සැපයීමට පටන් ගෙන තිබේ.
මෙම ස්ථාවර ආර්ථික ප්රගතිය ආර්මේනියාවට ජාත්යන්තර ආයතනවලින් වැඩි වැඩියෙන් සහයෝගය ලබා දී ඇත. ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල (IMF), ලෝක බැංකුව, ප්රතිසංස්කරණය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ යුරෝපීය බැංකුව (EBRD) සහ අනෙකුත් ජාත්යන්තර මූල්ය ආයතන (IFIs) සහ විදේශ රටවල් සැලකිය යුතු ප්රදාන සහ ණය ලබා දෙයි. 1993 සිට ආර්මේනියාවට ලබා දී ඇති ණය ඩොලර් බිලියන 1.1 ඉක්මවයි. මෙම ණය අයවැය හිඟය අඩු කිරීම සහ මුදල් ස්ථාවර කිරීම ඉලක්ක කර ගෙන ඇත; පෞද්ගලික ව්යාපාර සංවර්ධනය කිරීම; බලශක්තිය; කෘෂිකර්මාන්තය; ආහාර සැකසීම; ප්රවාහනය; සෞඛ්ය සහ අධ්යාපන අංශ; සහ භූමිකම්පා කලාපයේ අඛණ්ඩ පුනරුත්ථාපනය. රජය 2003 පෙබරවාරි 5 වන දින WTO සංවිධානයට සම්බන්ධ විය. නමුත් විදේශ සෘජු ආයෝජනවල ප්රධාන මූලාශ්රවලින් එකක් වන්නේ යටිතල පහසුකම් ප්රතිසංස්කරණය කිරීමේ සහ අනෙකුත් පොදු ව්යාපෘතිවල ප්රධාන කොටස් සඳහා මුදල් සපයන ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාවයි. වර්ධනය වන ප්රජාතන්ත්රවාදී රාජ්යයක් වන ආර්මේනියාව බටහිර ලෝකයෙන් වැඩි මූල්ය ආධාර ලබා ගැනීමට ද බලාපොරොත්තු වේ.
1994 ජුනි මාසයේදී ලිබරල් විදේශ ආයෝජන නීතියක් අනුමත කරන ලද අතර, 1997 දී පෞද්ගලීකරණය පිළිබඳ නීතියක් මෙන්ම රාජ්ය දේපළ පෞද්ගලීකරණය කිරීමේ වැඩසටහනක් ද සම්මත කරන ලදී. අඛණ්ඩ ප්රගතිය රඳා පවතින්නේ ආදායම් එකතු කිරීම වැඩි කිරීම, ආයෝජන වාතාවරණය වැඩිදියුණු කිරීම සහ දූෂණයට එරෙහිව පියවර ගැනීම ඇතුළු රජයට එහි සාර්ව ආර්ථික කළමනාකරණය ශක්තිමත් කිරීමට ඇති හැකියාව මත ය. කෙසේ වෙතත්, 2015 දී 18.5% ක් වූ විරැකියාව, කරබාක් ගැටුමෙන් දහස් ගණනක් සරණාගතයින් ගලා ඒම හේතුවෙන් තවමත් ප්රධාන ගැටලුවක් ලෙස පවතී.
2017 දී, තඹ මිල ඉහළ යාම හේතුවෙන් ආර්ථිකය 7.5% කින් වර්ධනය විය.
2022 දී, ආර්මේනියාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් බිලියන 39.4 ක් වූ අතර, උරුම සංවිධානයට අනුව, 65.3 ක ආර්ථික නිදහස් දර්ශකයක් භුක්ති වින්දා.
රුසියානු පුරවැසියන්ගේ විශාල ගලා ඒම හේතුවෙන් ආර්මේනියානු ආර්ථිකය 2022 දී 13% කින් වර්ධනය වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. 2022 මාර්තු වන විට IMF හි මූලික පුරෝකථනය වසර සඳහා 1.5% ක වර්ධනයක් පුරෝකථනය කළේය.
විද්යාව සහ තාක්ෂණය
ආර්මේනියාවේ පර්යේෂණ වියදම් අඩුයි, 2010–2013 කාලය තුළ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.25% ක සාමාන්යයක්. කෙසේ වෙතත්, පර්යේෂණ වියදම් පිළිබඳ සංඛ්යාලේඛන වාර්තාව අසම්පූර්ණයි, මන්ද පුද්ගලික හිමිකාරීත්වය දරන ව්යාපාර ව්යවසායන් විසින් කරන ලද වියදම් ආර්මේනියාවේ සමීක්ෂණය කර නොමැති බැවිනි. පර්යේෂණ සඳහා දේශීය වියදම් සඳහා ලෝක සාමාන්යය 2013 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.7% කි.
2011–2020 විද්යාව සංවර්ධනය සඳහා වූ රටේ උපායමාර්ගය '2020 වන විට ආර්මේනියාව දැනුම පදනම් කරගත් ආර්ථිකයක් ඇති රටක් වන අතර එහි මූලික හා ව්යවහාරික පර්යේෂණ මට්ටම සමඟ යුරෝපීය පර්යේෂණ ප්රදේශය තුළ තරඟකාරී වේ' යනුවෙන් අපේක්ෂා කරයි. එය පහත ඉලක්ක නියම කරයි:
- විද්යාව හා තාක්ෂණය සංවර්ධනය පවත්වා ගැනීමට හැකියාව ඇති පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම;
- විද්යාත්මක විභවයන් සංවර්ධනය කිරීම, විද්යාත්මක යටිතල පහසුකම් නවීකරණය කිරීම;
- මූලික සහ ව්යවහාරික පර්යේෂණ ප්රවර්ධනය කිරීම;
- අධ්යාපනය, විද්යාව සහ නවෝත්පාදනය පිළිබඳ සහයෝගී පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම; සහ
- යුරෝපීය පර්යේෂණ ක්ෂේත්රයේ විද්යාත්මක විශේෂීකරණය සඳහා ප්රමුඛ ස්ථානයක් බවට පත්වීම.
මෙම උපාය මාර්ගය මත පදනම්ව, ඒ සමඟ ඇති ක්රියාකාරී සැලැස්ම 2011 ජුනි මාසයේදී රජය විසින් අනුමත කරන ලදී. එය පහත ඉලක්ක නිර්වචනය කරයි:
- විද්යාව සහ තාක්ෂණය සඳහා කළමනාකරණ පද්ධතිය වැඩිදියුණු කිරීම සහ තිරසාර සංවර්ධනය සඳහා අවශ්ය කොන්දේසි නිර්මාණය කිරීම;
- පර්යේෂණ යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කරන අතරතුර, අධ්යාපනය සහ පර්යේෂණ සඳහා වැඩි තරුණ, දක්ෂ පුද්ගලයින් සම්බන්ධ කර ගැනීම;
- ඒකාබද්ධ ජාතික නවෝත්පාදන පද්ධතියක් සංවර්ධනය කිරීම සඳහා අවශ්ය කොන්දේසි නිර්මාණය කිරීම; සහ
- පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය සඳහා ජාත්යන්තර සහයෝගීතාව වැඩි දියුණු කිරීම.
- ජීව විද්යාවන්;
- පුනර්ජනනීය බලශක්තිය, නව බලශක්ති ප්රභවයන්;
- උසස් තාක්ෂණයන්, තොරතුරු තාක්ෂණයන්;
- අභ්යවකාශය, පෘථිවි විද්යාවන්, ස්වාභාවික සම්පත් තිරසාර ලෙස භාවිතා කිරීම; සහ
- අත්යවශ්ය ව්යවහාරික පර්යේෂණ ප්රවර්ධනය කරන මූලික පර්යේෂණ.
ජාතික විද්යා ඇකඩමිය පිළිබඳ නීතිය 2011 මැයි මාසයේදී සම්මත කරන ලදී. මෙම නීතිය ආර්මේනියානු නවෝත්පාදන පද්ධතිය හැඩගැස්වීමේදී ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. එය ජාතික විද්යා ඇකඩමියට එහි ව්යාපාරික කටයුතු පර්යේෂණ ප්රතිඵල වාණිජකරණය කිරීම සහ අනුප්රාප්තිකයන් නිර්මාණය කිරීම දක්වා ව්යාප්ත කිරීමට ඉඩ සලසයි; සමීපව සම්බන්ධ පර්යේෂණ ක්ෂේත්රවලට සම්බන්ධ ආයතන තනි ආයතනයකට ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් ජාතික විද්යා ඇකඩමිය ප්රතිව්යුහගත කිරීම සඳහා ද එය විධිවිධාන සපයයි. මෙම නව මධ්යස්ථාන තුනක් විශේෂයෙන් අදාළ වේ: ජෛව තාක්ෂණ මධ්යස්ථානය, සත්ව විද්යා සහ ජල-පරිසර විද්යා මධ්යස්ථානය සහ කාබනික සහ ඖෂධ රසායන විද්යා මධ්යස්ථානය.
රජය තෝරාගත් කාර්මික අංශ කෙරෙහි සිය සහයෝගය යොමු කරයි. ඖෂධ, වෛද්ය විද්යාව සහ ජෛව තාක්ෂණය, කෘෂිකාර්මික යාන්ත්රිකකරණය සහ යන්ත්ර ගොඩනැගීම, ඉලෙක්ට්රොනික උපකරණ, ඉංජිනේරු විද්යාව, රසායන විද්යාව සහ විශේෂයෙන් තොරතුරු තාක්ෂණ ක්ෂේත්රය යන ඉලක්කගත ශාඛාවල රාජ්ය විද්යා කමිටුව විසින් ව්යාපෘති 20 කට වැඩි ප්රමාණයක් සම-අරමුදල් සපයා ඇත.
පසුගිය දශකය තුළ, විද්යා-කර්මාන්ත සම්බන්ධතා දිරිමත් කිරීමට රජය උත්සාහයක් ගෙන ඇත. ආර්මේනියානු තොරතුරු තාක්ෂණ අංශය විශේෂයෙන් ක්රියාකාරී වී ඇත: සිසුන්ට අලෙවි කළ හැකි කුසලතා ලබා දීම සහ විද්යාවේ සහ ව්යාපාර අතුරුමුහුණතේදී නව්ය අදහස් ජනනය කිරීම සඳහා සමාගම් සහ විශ්ව විද්යාල අතර රාජ්ය-පෞද්ගලික හවුල්කාරිත්වයන් ගණනාවක් ස්ථාපිත කර ඇත. උදාහරණ වන්නේ සිනොප්සිස් ඉන්කෝපරේෂන් සහ එන්ටර්ප්රයිස් ඉන්කියුබේටර් පදනමයි. 2024 දී ආර්මේනියාව ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 63 වන ස්ථානයට පත්විය. සහ 2025 දී 59 වන ස්ථානය.
ජන විකාශනය
2025 වන විට ආර්මේනියාවේ ජනගහනය 3,081,100 ක් වන අතර එය පැරණි සෝවියට් ජනරජයන්ගෙන් තුන්වන වඩාත් ඝනත්වයෙන් යුත් ජනගහනය වේ. සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු සංක්රමණ මට්ටම් ඉහළ යාම හේතුවෙන් ජනගහන පහත වැටීමේ ගැටලුවක් පවතී. පසුගිය වසරවල සංක්රමණ මට්ටම් පහත වැටී ඇති අතර 2012 සිට යම් ජනගහන වර්ධනයක් දක්නට ලැබේ.
ආර්මේනියාවට සාපේක්ෂව විශාල බාහිර ඩයස්පෝරාවක් ඇත (සමහර ඇස්තමේන්තු අනුව මිලියන 8 ක්, ආර්මේනියාවේ ජනගහනය මිලියන 3 ට වඩා බෙහෙවින් වැඩි), ලොව පුරා ප්රජාවන් පවතී. ආර්මේනියාවෙන් පිටත විශාලතම ආර්මේනියානු ප්රජාවන් රුසියාව, ප්රංශය, ඉරානය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, ජෝර්ජියාව, සිරියාව, ලෙබනනය, ඕස්ට්රේලියාව, කැනඩාව, ග්රීසිය, සයිප්රසය, ඊශ්රායලය, පෝලන්තය, යුක්රේනය සහ බ්රසීලය යන රටවල සොයාගත හැකිය. ආර්මේනියානුවන් 40,000 සිට 70,000 දක්වා තවමත් තුර්කියේ (බොහෝ විට ඉස්තාන්බුල් සහ ඒ අවට) ජීවත් වෙති.
ජෙරුසලමේ පැරණි නගරයේ ආර්මේනියානු කාර්තුවේ ආර්මේනියානුවන් 1,000 ක් පමණ වාසය කරති, එය කලක් විශාල ප්රජාවක ඉතිරි කොටසකි. ඉතාලිය වැනීසියානු කලපුවේ පිහිටා ඇති සැන් ලාසාරෝ ඩෙග්ලි ආර්මේනි දූපතේ නිවහන වන අතර එය ආර්මේනියානු කතෝලික සභාවක් වන මෙචිතාරිස්ට්වරුන් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ආරාමයකින් සම්පූර්ණයෙන්ම අල්ලාගෙන ඇත. 2023 ඔක්තෝබර් 1 වන දිනට පෙර ඔවුන් බහුතරයක් පිහිටුවා ගත්, කලාපයේ මුළු ජනගහනයම පාහේ ආර්මේනියාවට පලා ගිය, ස්වාධීන රටක් වන ආර්ට්සාක් ජනරජයේ ආර්මේනියානුවන් 139,000 ක් පමණ ජීවත් වූහ.
නගර
ආර්මේනියාවේ හි විශාලතම නගර ආර්මේනියාවේ 2022 සංගණනය | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ස්ථානය | පළාත | ජනගහණය | ස්ථානය | පළාත | ජනගහණය | ||||
යේරවාන් ග්යුම්රි | 1 | යේරවාන් | යේරවාන් | 1,086,677 | 11 | Artashat | අරරට් | 19,020 | වනඩ්සොර් අබොවියන් |
| 2 | ග්යුම්රි | ශිරක් | 112,301 | 12 | සෙවන් | ගෙග්හාකුනික් | 18,705 | ||
| 3 | වනඩ්සොර් | ලොරි | 75,186 | 13 | ඉජෙවන් | ටවුෂ් | 18,689 | ||
| 4 | අබොවියන් | කොටයික් | 46,434 | 14 | ගවර් | ගෙග්හාකුනික් | 17,741 | ||
| 5 | වාඝර්ෂපාට් | අර්මවිර් | 44,837 | 15 | ආර්ටික් | ශිරක් | 17,647 | ||
| 6 | හ්රාස්ඩන් | කොටයික් | 44,231 | 16 | ගෝරිස් | ස්යුනික් | 17,113 | ||
| 7 | කපාන් | ස්යුනික් | 32,780 | 17 | අරරට් | අරරට් | 16,592 | ||
| 8 | ආමවිර් | අර්මවිර් | 27,470 | 18 | ඩිලිජන් | ටවුෂ් | 15,914 | ||
| 9 | චරෙන්ට්සාවන් | කොටයික් | 22,071 | 19 | අශ්ටරක් | අරගට්සොට්න් | 15,686 | ||
| 10 | මැසිස් | අරරට් | 20,081 | 20 | සිසියන් | ස්යුනික් | 13,179 | ||
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්
ජනවාර්ගික ආර්මේනියානුවන් ජනගහනයෙන් 98.1% ක් වෙති. යසිඩිවරු 1.1% ක් සහ රුසියානුවන් 0.5% ක් වෙති. අනෙකුත් සුළු ජාතීන් අතර ඇසිරියානුවන්, යුක්රේනියානුවන්, ග්රීකයන් (සාමාන්යයෙන් කොකේසියානු ග්රීකයන් ලෙස හැඳින්වේ), කුර්දි ජාතිකයන්, ජෝර්ජියානුවන්, බෙලරුසියානුවන් සහ යුදෙව්වන් ඇතුළත් වේ. ව්ලැච්, මොර්ඩ්වින්, ඔසෙටියානුවන්, උඩිස් සහ ටැට් යන කුඩා ප්රජාවන් ද ඇත. පෝලන්ත සහ කොකේසියානු ජර්මානු සුළු ජාතීන් ද පවතී, නමුත් ඔවුන් දැඩි ලෙස රුසියානුවන් වේ. 2022 වන විට, ආර්මේනියාවේ යසිඩිවරු 31,077 ක් සිටිති.
සෝවියට් යුගයේදී, අසර්බයිජානියානුවන් ඓතිහාසිකව රටේ දෙවන විශාලතම ජනගහනය වූ අතර, 1922 දී 76,550 ක් වූ අතර, 1989 දී 2.5% ක් පමණ විය. කෙසේ වෙතත්, නාගෝර්නෝ-කරබාක් පිළිබඳ ගැටුම හේතුවෙන්, ඔවුන් සියල්ලන්ම පාහේ ආර්මේනියාවේ සිට අසර්බයිජානයට සංක්රමණය විය. අනෙක් අතට, ආර්මේනියාවට අසර්බයිජානයෙන් විශාල ආර්මේනියානු සරණාගතයින් පිරිසක් ලැබුණු අතර, එමඟින් ආර්මේනියාවට වඩාත් සමජාතීය චරිතයක් ලැබුණි.
2017 දී සිදු කරන ලද ගැලප් පර්යේෂණයට අනුව, ආර්මේනියාව නැගෙනහිර යුරෝපයේ ඉහළම සංක්රමණික පිළිගැනීමේ (පිළිගැනීමේ) අනුපාතයන්ගෙන් එකකි.
භාෂා
ආර්මේනියානුවන්ට තමන්ගේම සුවිශේෂී හෝඩියක් සහ භාෂාවක් ඇත, එය එකම නිල භාෂාවයි. මෙස්රොප් මැෂ්ටොට්ස් විසින් සොයා ගන්නා ලද හෝඩිය අකුරු තිස් නවයකින් සමන්විත වන අතර, ඉන් තුනක් සිලිසියානු යුගයේදී එකතු කරන ලදී. ආර්මේනියානුවන් දන්නා ප්රධාන විදේශීය භාෂා රුසියානු සහ ඉංග්රීසි වේ. එහි සෝවියට් අතීතය නිසා, පැරණි ජනගහනයෙන් බොහෝ දෙනෙකුට රුසියානු භාෂාව හොඳින් කතා කළ හැකිය. 2013 සමීක්ෂණයකට අනුව, ආර්මේනියානුවන්ගෙන් 95% ක් රුසියානු භාෂාව පිළිබඳ යම් දැනුමක් ඇති බව පැවසූ අතර (4% උසස්, 16% අතරමැදි සහ 20% ආරම්භක) 40% ක් ප්රකාශ කළහ. කෙසේ වෙතත්, රුසියානු භාෂාවට කැමති අයට (44%) වඩා රජයේ ද්විතීයික පාසල්වල ඉංග්රීසි ඉගැන්විය යුතු යැයි වැඩිහිටියන් (50%) වැඩි දෙනෙක් සිතති.
ආගම
ආර්මේනියාවේ ප්රමුඛ ආගම ක්රිස්තියානි ආගමයි. එහි මූලයන් ක්රි.ව. 1 වන සියවස දක්වා දිව යයි, එය අපෝස්තුළුවරුන් වන තඩ්ඩියස් සහ බර්තොලමෙව් මාර්ගයෙන් පැමිණි විට. ආර්මේනියාව රාජ්ය ආගමක් ලෙස ක්රිස්තියානි ආගම පිළිගත් පළමු ජාතිය විය, සාම්ප්රදායිකව ක්රි.ව. 301 දක්වා දිවෙන සිදුවීමකි. ආර්මේනියාවේ කිතුනුවන්ගෙන් 93% කට වඩා අයත් වන්නේ ආර්මේනියානු අපෝස්තලික පල්ලියට වන අතර, එය පෙරදිග ඕතඩොක්ස්වාදයෙන් සමන්විත පල්ලි සමඟ පමණක් සහයෝගී වේ - එයම එහි සාමාජිකයෙකි.
කතෝලික පල්ලිය ආර්මේනියාවේ ලතින් පල්ලියේ සහ ආර්මේනියානු කතෝලික පල්ලියේ අධිකරණ බලය පවත්වාගෙන යයි. සැලකිය යුතු කරුණක් වන්නේ 1712 දී සෙබස්ට්හි මෙඛිතාර් විසින් ආරම්භ කරන ලද ආර්මේනියානු කතෝලික පල්ලියේ බෙනඩික්ටයින් භික්ෂූන්ගේ සභාවක් වන මෙචිතරිස්ට්වාදීන් (අක්ෂර වින්යාසය මෙලෙසද ඇත "Mekhitarists" ආර්මේනියානු: Մխիթարեան) ය. ඔවුන් වඩාත් ප්රසිද්ධ වන්නේ වෙනත් ආකාරයකින් නැතිවූ පුරාණ ග්රීක ග්රන්ථවල පැරණි ආර්මේනියානු අනුවාදවල ශාස්ත්රීය ප්රකාශන මාලාව සඳහා ය.
අනෙකුත් ක්රිස්තියානි නිකායන් අතරට ආර්මේනියානු එවැන්ජලිකල් පල්ලිය සහ රෙපරමාදු ප්රජාවේ පෙන්තකොස්ත ශාඛා ඇතුළත් වේ. මේවාට ජීවන වචනය, ආර්මේනියානු සහෝදරත්වයේ පල්ලිය, බැප්ටිස්ට් (ඒවා ආර්මේනියාවේ පවතින පැරණිතම නිකායන්ගෙන් එකක් ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර සෝවියට් සංගමයේ බලධාරීන් විසින් අවසර දෙන ලදී), සහ ප්රෙස්බිටේරියන්වරු ඇතුළත් වේ.
රුසියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලියෙන් ආරම්භ වූ අධ්යාත්මික ක්රිස්තියානි ධර්මයක් අනුගමනය කරන රුසියානු මොලොකන් ප්රජාවකට ද ආර්මේනියාව නිවහන වේ.
රටේ බටහිර කොටසේ ජීවත් වන යසිඩිවරු යසිඩිවාදය අනුගමනය කරති. ලොව විශාලතම යසිඩි දේවාලය වන කුබා මෙරේ දිවානේ, 2019 දී අක්නාලිච් ගම්මානයේ නිම කරන ලදී.
නිදහසින් පසු ආසන්න වශයෙන් 750 දෙනෙකුගෙන් යුත් ආර්මේනියාවේ යුදෙව් ප්රජාවක් සිටින අතර බොහෝ සංක්රමණිකයින් ඊශ්රායලයට පිටත් වේ. ආර්මේනියාවේ දැනට සිනගෝග දෙකක් තිබේ - එකක් අගනුවර වන යෙරෙවන් හි සහ අනෙක සෙවන් විල අසල පිහිටි සෙවන් නගරයේ.
සෞඛ්ය සේවා
1991 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු ආර්මේනියාවේ සෞඛ්ය සේවා සැලකිය යුතු වෙනස්කම් වලට භාජනය වී ඇත. මුලදී, සෝවියට් සෞඛ්ය සේවා පද්ධතිය බෙහෙවින් මධ්යගත වූ අතර සියලුම පුරවැසියන්ට නොමිලේ වෛද්ය ආධාර ලබා දුන්නේය. නිදහසින් පසු, සෞඛ්ය සේවා පද්ධතිය ප්රතිසංස්කරණයකට භාජනය වූ අතර 2006 සිට ප්රාථමික සත්කාර සේවා නොමිලේ ලබා දී ඇත. ප්රවේශ්යතාවයේ වැඩිදියුණු කිරීම් සහ විවෘත ඇතුළත් වීමේ වැඩසටහනක් ක්රියාත්මක කිරීම තිබියදීත්, සාක්කුවෙන් පිටත සෞඛ්ය වියදම් ඉහළ මට්ටමක පවතින අතර සෞඛ්ය සේවා වෘත්තිකයන් අතර දූෂණය තවමත් කනස්සල්ලට කරුණකි. 2019 දී, වයස අවුරුදු 18 ට අඩු සියලුම පුරවැසියන් සඳහා සෞඛ්ය සේවා නොමිලේ බවට පත් වූ අතර මූලික ප්රතිලාභ පැකේජය යටතේ නොමිලේ හෝ සහනාධාර සහිත සත්කාර ලබා ගන්නා පුද්ගලයින් සංඛ්යාව වැඩි කරන ලදී.
මුල් දශකවල සැලකිය යුතු පහත වැටීමකින් පසුව, ආර්මේනියාවේ දළ උපත් අනුපාතය 1998 දී 13.0 (පුද්ගලයින් 1000 කට) සිට 2015 දී 14.2 දක්වා සුළු වශයෙන් වැඩි විය; මෙම කාල රාමුව ද දළ මරණ අනුපාතයේ සමාන ගමන් පථයක් පෙන්නුම් කළ අතර එය 8.6 සිට 9.3 දක්වා වර්ධනය විය. අවුරුදු 74.8 දී උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව 2014 දී පශ්චාත්-සෝවියට් රාජ්යයන් අතර 4 වන ඉහළම අගය විය.
අධ්යාපනය
මධ්යතන යුගයේ දී, ග්ලැඩ්සෝර් විශ්ව විද්යාලය සහ ටැටෙව් විශ්ව විද්යාලය ආර්මේනියානු අධ්යාපනය සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
100% ක සාක්ෂරතා අනුපාතයක් 1960 තරම් මුල් භාගයේදී වාර්තා විය. කොමියුනිස්ට් යුගයේදී, ආර්මේනියානු අධ්යාපනය සම්මත සෝවියට් ආකෘතිය අනුගමනය කළේ විෂයමාලා සහ ඉගැන්වීමේ ක්රම (මොස්කව් සිට) සම්පූර්ණ රාජ්ය පාලනය සහ දේශපාලනය, සංස්කෘතිය සහ ආර්ථිකය වැනි සමාජයේ අනෙකුත් අංශ සමඟ අධ්යාපන ක්රියාකාරකම් සමීපව ඒකාබද්ධ කිරීමෙනි.
1988–89 පාසල් වර්ෂය තුළ, සිසුන් 10,000 කට 301 ක් විශේෂිත ද්විතීයික හෝ උසස් අධ්යාපනය ලැබූ අතර එය සෝවියට් සාමාන්යයට වඩා තරමක් අඩු අගයකි. 1989 දී, වයස අවුරුදු පහළොව ඉක්මවූ ආර්මේනියානුවන්ගෙන් 58% ක් පමණ ද්විතීයික අධ්යාපනය සම්පූර්ණ කර ඇති අතර, 14% ක් උසස් අධ්යාපනය ලැබූහ. 1990–91 පාසල් වර්ෂය තුළ, ඇස්තමේන්තුගත ප්රාථමික සහ ද්විතීයික පාසල් 1,307 කට සිසුන් 608,800 ක් සහභාගී වූහ. තවත් විශේෂිත ද්විතීයික ආයතන හැත්තෑවක සිසුන් 45,900 ක් සිටි අතර, විශ්ව විද්යාල ඇතුළු පශ්චාත් ද්විතීයික ආයතන දහයකට සිසුන් 68,400 ක් ඇතුළත් විය. ඊට අමතරව, සුදුසුකම් ලත් දරුවන්ගෙන් 35% ක් පෙර පාසල්වලට ගියහ. 1992 දී ආර්මේනියාවේ විශාලතම උසස් අධ්යාපන ආයතනය වන යෙරෙවන් රාජ්ය විශ්ව විද්යාලයේ සමාජ විද්යා, විද්යා සහ නීතිය සඳහා දෙපාර්තමේන්තු දහඅටක් තිබුණි. එහි පීඨයේ ගුරුවරුන් 1,300 ක් පමණ සිටි අතර එහි ශිෂ්ය ජනගහනය සිසුන් 10,000 ක් පමණ විය. ආර්මේනියාවේ ජාතික පොලිටෙක්නික් විශ්ව විද්යාලය 1933 සිට ක්රියාත්මක වේ.
1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී, ආර්මේනියාව මධ්යගත හා රෙජිමේන්තුගත සෝවියට් ක්රමයට සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදු කළේය. උසස් අධ්යාපනයේ සිසුන්ගෙන් අවම වශයෙන් 98% ක් ආර්මේනියානුවන් වූ බැවින්, විෂයමාලා ආර්මේනියානු ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතිය අවධාරණය කිරීමට පටන් ගත්තේය. ආර්මේනියානු ඉගැන්වීමේ ප්රමුඛ භාෂාව බවට පත් වූ අතර, රුසියානු භාෂාවෙන් ඉගැන්වූ බොහෝ පාසල් 1991 අවසානය වන විට වසා දමන ලදී. කෙසේ වෙතත්, දෙවන භාෂාවක් ලෙස රුසියානු භාෂාව තවමත් පුළුල් ලෙස ඉගැන්වීය.
2014 දී, ජාතික අධ්යාපනික විශිෂ්ටතා වැඩසටහන ආර්මේනියානු පාසල් සඳහා ජාත්යන්තරව තරඟකාරී සහ අධ්යාපනික වශයෙන් දැඩි විකල්ප අධ්යාපන වැඩසටහනක් (අරාරේටියානු උපාධිය) නිර්මාණය කිරීම සහ සමාජයේ ගුරු භූමිකාවේ වැදගත්කම සහ තත්ත්වය වැඩි කිරීම ආරම්භ කළේය.
අධ්යාපන හා විද්යා අමාත්යාංශය මෙම අංශයේ නියාමනය සඳහා වගකිව යුතුය. ආර්මේනියාවේ ප්රාථමික සහ ද්විතීයික අධ්යාපනය නොමිලේ වන අතර ද්විතීයික පාසල සම්පූර්ණ කිරීම අනිවාර්ය වේ. ආර්මේනියාවේ උසස් අධ්යාපනය බොලොග්නා ක්රියාවලිය සහ යුරෝපීය උසස් අධ්යාපන ප්රදේශය සමඟ සමපාත වේ. ආර්මේනියානු ජාතික විද්යා ඇකඩමිය පශ්චාත් උපාධි අධ්යාපනයේ වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.
ආර්මේනියාවේ පාසල් අධ්යාපනය වසර 12 ක් ගත වන අතර එය ප්රාථමික (අවුරුදු 4), මධ්යම (අවුරුදු 5) සහ උසස් පාසල් (අවුරුදු 3) ලෙස කැඩී යයි. පාසල් 10 ශ්රේණියේ ලකුණු ක්රමයක නිරත වේ. රජය ආර්මේනියාවෙන් පිටත ආර්මේනියානු පාසල් සඳහා ද සහාය දක්වයි.
2015 දී 44% ක තෘතීයික අධ්යාපනය සඳහා දළ ඇතුළත් වීම දකුණු කොකේසස්හි සම වයසේ රටවල් අභිබවා ගිය නමුත් යුරෝපය සහ මධ්යම ආසියාව සඳහා සාමාන්යයට වඩා අඩු මට්ටමක පැවතුනි. කෙසේ වෙතත්, දළ දේශීය නිෂ්පාදිත අනුපාතය අනුව, තෘතීයික අධ්යාපනය සඳහා එක් සිසුවෙකු සඳහා වන රාජ්ය වියදම්, පශ්චාත් සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩුවේ රටවල් සඳහා (දත්ත ලබා ගත හැකි) අඩුම අගයන්ගෙන් එකකි.
සංස්කෘතිය
ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය
භූමිකම්පා ඇති විය හැකි කලාපයක ආරම්භ වන ආර්මේනියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, මෙම අනතුර මනසේ තබාගෙන ඉදිකරනු ලැබේ. ආර්මේනියානු ගොඩනැගිලි තරමක් පහත් බෑවුම් සහිත සහ ඝන බිත්ති සහිත නිර්මාණයක් වේ. ආර්මේනියාවේ බහුල ගල් සම්පත් සහ සාපේක්ෂව අඩු වනාන්තර ඇති බැවින්, විශාල ගොඩනැගිලි සඳහා ගල් සෑම විටම පාහේ භාවිතා කරන ලදී. කුඩා ගොඩනැගිලි සහ බොහෝ නේවාසික ගොඩනැගිලි සාමාන්යයෙන් සැහැල්ලු ද්රව්ය වලින් ඉදිකර ඇති අතර, අතහැර දැමූ මධ්යකාලීන අගනුවර වන ඇනි හි මෙන් මුල් උදාහරණ නොනැසී පවතී.
සංගීතය සහ නර්තනය
ආර්මේනියානු සංගීතය යනු ස්වදේශික ජන සංගීතයේ මිශ්රණයකි, සමහර විට ඩිජිවන් ගස්පාරියන්ගේ සුප්රසිද්ධ දුඩුක් සංගීතය මෙන්ම සැහැල්ලු පොප් සහ පුළුල් ක්රිස්තියානි සංගීතය මගින් වඩාත් හොඳින් නිරූපණය වේ.
දුඩුක්, ඩෝල්, සර්නා සහ කනුන් වැනි උපකරණ ආර්මේනියානු ජන සංගීතයේ බහුලව දක්නට ලැබේ. සයාත් නෝවා වැනි කලාකරුවන් ආර්මේනියානු ජන සංගීතයේ වර්ධනයට ඔවුන්ගේ බලපෑම නිසා ප්රසිද්ධය. ආර්මේනියානු සංගීතයේ පැරණිතම වර්ගවලින් එකක් වන්නේ ආර්මේනියානු ගායනය වන අතර එය ආර්මේනියාවේ වඩාත් සුලභ ආගමික සංගීතයයි. මෙම ගායනා බොහොමයක් පුරාණ සම්භවයක් ඇති අතර, පූර්ව ක්රිස්තියානි කාලය දක්වා විහිදෙන අතර, අනෙක් ඒවා සාපේක්ෂව නවීන ය, ඒවායින් කිහිපයක් මෙස්රොප් මැෂ්ටොට්ස් විසින් රචනා කරන ලදී. සෝවියට් පාලනය යටතේ සිටියදී, ආර්මේනියානු සම්භාව්ය සංගීත නිර්මාපකයෙකු වන අරම් කචටුරියන් ඔහුගේ සංගීතය, විවිධ මුද්රා නාට්ය සහ ගයානේ මුද්රා නාට්ය සඳහා ඔහුගේ සංයුතියෙන් සැබර් නර්තනය සඳහා ජාත්යන්තරව ප්රසිද්ධ විය.
ආර්මේනියානු ජන සංහාරය පුළුල් සංක්රමණයක් ඇති කළ අතර එය ලෝකයේ විවිධ රටවල ආර්මේනියානුවන් පදිංචි වීමට හේතු විය. ආර්මේනියානුවන් ඔවුන්ගේ සම්ප්රදායන් අනුගමනය කළ අතර ඇතැම් ඩයස්පෝරන් ඔවුන්ගේ සංගීතය සමඟ කීර්තියට පත්විය. එක්සත් ජනපදයේ ජන සංහාරයෙන් පසු ආර්මේනියානු ප්රජාව තුළ, ආර්මේනියානු සහ මැද පෙරදිග ජන භාණ්ඩ (බොහෝ විට විද්යුත්කරණය කරන ලද/විස්තාරණය කරන ලද) සහ සමහර බටහිර උපකරණ භාවිතා කරමින් ඊනියා "කෙෆ්" විලාසිතාවේ ආර්මේනියානු නර්තන සංගීතය ජනප්රිය විය. මෙම ශෛලිය බටහිර ආර්මේනියාවේ ජන ගීත සහ නැටුම් ආරක්ෂා කළ අතර, බොහෝ කලාකරුවන් තුර්කියේ සහ ආර්මේනියානුවන් සංක්රමණය වූ අනෙකුත් මැද පෙරදිග රටවල සමකාලීන ජනප්රිය ගීත ද වාදනය කළහ.
රිචඩ් හගෝපියන් සමහර විට සාම්ප්රදායික "කෙෆ්" විලාසිතාවේ වඩාත්ම ප්රසිද්ධ කලාකරුවා වන අතර වොස්බිකියන් සංගීත කණ්ඩායම 1940 සහ 1950 ගණන්වල ඔවුන්ගේම "කෙෆ් සංගීත" ශෛලියක් වර්ධනය කිරීම සඳහා කැපී පෙනුණි, ඒ කාලයේ ජනප්රිය ඇමරිකානු බිග් බෑන්ඩ් ජෑස් විසින් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් විය. පසුව, මැද පෙරදිග ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාවෙන් පැන නැගුණු සහ මහාද්වීපික යුරෝපීය (විශේෂයෙන් ප්රංශ) පොප් සංගීතයේ බලපෑමට ලක් වූ ආර්මේනියානු පොප් සංගීත ප්රභේදය 1960 සහ 1970 ගණන්වල කීර්තියට පත් වූ අතර ඇඩිස් හර්මන්ඩියන් සහ හරවුට් පම්බූක්ජියන් වැනි කලාකරුවන් ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාවට සහ ආර්මේනියාවට ඉදිරිපත් කළහ; සිරුෂෝ වැනි කලාකරුවන් සමඟ, අද විනෝදාස්වාද කර්මාන්තයේ ආර්මේනියානු ජන සංගීතය සමඟ ඒකාබද්ධව පොප් සංගීතය ඉදිරිපත් කළහ.
සම්භාව්ය හෝ ජාත්යන්තර සංගීත කවයන් තුළ කීර්තියට පත් වූ අනෙකුත් ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරන් අතර ලෝක ප්රකට ප්රංශ-ආර්මේනියානු ගායකයෙකු සහ රචකයෙකු වන චාල්ස් අස්නාවූර්, පියානෝ වාදක සහන් අර්ස්රුනි, හස්මික් පැපියන් සහ මෑතකදී ඉසබෙල් බයිරක්ඩාරියන් සහ ඇනා කස්යාන් වැනි ප්රමුඛ ඔපෙරා සොප්රානෝවරු වෙති. ඇතැම් ආර්මේනියානුවන් හෙවි මෙටල් සංගීත කණ්ඩායමක් වන සිස්ටම් ඔෆ් අ ඩවුන් (කෙසේ වෙතත් බොහෝ විට සාම්ප්රදායික ආර්මේනියානු සංගීත භාණ්ඩ සහ මෝස්තර ඔවුන්ගේ ගීතවලට ඇතුළත් කරයි) හෝ පොප් තරුවක් වන චර් වැනි ආර්මේනියානු නොවන තනු ගායනා කිරීමට පදිංචි වූහ. ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාවේ, ආර්මේනියානු විප්ලවීය ගීත තරුණයින් අතර ජනප්රියයි. මෙම ගීත ආර්මේනියානු දේශප්රේමය දිරිමත් කරන අතර සාමාන්යයෙන් ආර්මේනියානු ඉතිහාසය සහ ජාතික වීරයන් ගැන ය.
කලාව
ජනරජ චතුරශ්රයට ආසන්නව පිහිටි යෙරෙවන් වර්නිසේජ් (කලා සහ අත්කම් වෙළඳපොළ), සති අන්තයේ සහ බදාදා දිනවල විවිධ අත්කම් අලෙවි කරන සිය ගණනක් වෙළෙන්දන්ගෙන් පිරී ඇත (තේරීම සතිය මැද බෙහෙවින් අඩු වුවද). වෙළඳපොලේ ලී කැටයම්, පුරාවස්තු, සියුම් ලේස් සහ කොකේසස් විශේෂත්වයක් වන අතින් ගැට ගසන ලද ලොම් කාපට් සහ කිලිම් පිරිනමනු ලැබේ. දේශීයව දක්නට ලැබෙන ඔබ්සිඩියන්, ආභරණ සහ විසිතුරු වස්තූන් එකතුවක් ලෙස නිර්මාණය කර ඇත. ආර්මේනියානු රන් කම්හල දිගු සම්ප්රදායක් භුක්ති විඳින අතර, වෙළඳපොලේ එක් කොනක රන් භාණ්ඩ තෝරා ගැනීමකින් පිරී ඇත. මෑත කාලීන රුසියානු නිෂ්පාදනයේ සෝවියට් ධාතු සහ සිහිවටන - කූඩු බෝනික්කන්, ඔරලෝසු, එනමල් පෙට්ටි සහ යනාදිය - වර්නිසේජ් හි ද ඇත.
ඔපෙරා හවුස් ඉදිරිපිට, ජනප්රිය කලා වෙළඳපොළක් සති අන්තයේ තවත් නගර උද්යානයක් පුරවයි. පුරාණ ලෝකයේ සන්ධිස්ථානයක් ලෙස ආර්මේනියාවේ දිගු ඉතිහාසය නිසා ගවේෂණය කිරීමට අසංඛ්යාත සිත් ඇදගන්නා පුරාවිද්යාත්මක ස්ථාන සහිත භූ දර්ශනයක් ඇති වී තිබේ. මධ්යතන යුගය, යකඩ යුගය, ලෝකඩ යුගය සහ ගල් යුගයේ ස්ථාන පවා නගරයෙන් පැය කිහිපයක් ධාවනය කළ හැකි දුරින් පිහිටා ඇත. වඩාත්ම දර්ශනීය ස්ථාන හැර අනෙක් සියල්ල පාහේ සොයා නොගත් අතර, අමුත්තන්ට පල්ලි සහ බලකොටු ඒවායේ මුල් සැකසුම් තුළ නැරඹීමට ඉඩ සලසයි.
යෙරෙවන් හි ජාතික කලාභවනේ මධ්යතන යුගයේ සිට පැවත එන කෘති 16,000 කට වඩා ඇති අතර, එය ආර්මේනියාවේ පොහොසත් කතා සහ කාලයේ කථා පෙන්නුම් කරයි. එහි බොහෝ යුරෝපීය ස්වාමිවරුන්ගේ සිතුවම් ද ඇත. නූතන කලා කෞතුකාගාරය, ළමා පින්තූර ගැලරිය සහ මාටිරෝස් සාරියන් කෞතුකාගාරය යෙරෙවන් හි ප්රදර්ශනයට තබා ඇති අනෙකුත් කැපී පෙනෙන ලලිත කලා එකතු කිරීම් කිහිපයක් පමණි. එපමණක් නොව, බොහෝ පෞද්ගලික ගැලරි ක්රියාත්මක වන අතර, සෑම වසරකම තවත් විවෘත වන අතර, භ්රමණය වන ප්රදර්ශන සහ විකුණුම් ඇතුළත් වේ.
2013 අප්රේල් 13 වන දින, ආර්මේනියානු රජය ත්රිමාණ කලා කෘති සඳහා පරිදර්ශන නිදහස ලබා දීම සඳහා නීතියේ වෙනසක් නිවේදනය කළේය.
මධ්යම
රූපවාහිනිය, සඟරා සහ පුවත්පත් සියල්ලම ක්රියාත්මක වන්නේ රජය සතු සහ ලාභ ලබන සංස්ථා දෙකම විසින් වන අතර ඒවා වෙළඳ දැන්වීම්, දායකත්වය සහ අනෙකුත් විකුණුම් ආශ්රිත ආදායම් මත රඳා පවතී. ආර්මේනියාවේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව භාෂණයේ නිදහස සහතික කරන අතර ජෝර්ජියාව සහ පෝලන්තය අතර දේශසීමා රහිත වාර්තාකරුවන් විසින් සම්පාදනය කරන ලද 2020 මාධ්ය නිදහස දර්ශක වාර්තාවේ ආර්මේනියාව 61 වන ස්ථානයේ සිටී. 2018 වෙල්වට් විප්ලවයෙන් පසු ආර්මේනියාවේ මාධ්ය නිදහස සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගියේය.
2020 වන විට, ආර්මේනියාවේ මාධ්ය නිදහස මුහුණ දෙන විශාලතම ගැටළුව වන්නේ මාධ්යවේදීන්ට අධිකරණමය හිරිහැර කිරීම, විශේෂයෙන් අපහාස නඩු සහ මාධ්යවේදීන්ගේ මූලාශ්ර ආරක්ෂා කිරීමේ අයිතියට පහරදීම, මෙන්ම සමාජ මාධ්ය පරිශීලකයින් විසින් පතුරුවන වැරදි තොරතුරු වලට එරෙහිව සටන් කිරීමට අධික ප්රතිචාර. මාධ්ය ආයතනවල හිමිකාරිත්වය සම්බන්ධයෙන් විනිවිදභාවයක් නොමැතිකම පිළිබඳ අඛණ්ඩ උත්සුකයන් ද දේශසීමා රහිත වාර්තාකරුවන් උපුටා දක්වයි.
සිනමාව
ආර්මේනියාවේ සිනමාව නිල වශයෙන් 1923 අප්රේල් 16 වන දින සෝවියට් ආර්මේනියානු රජයේ නියෝගයක් මගින් ආර්මේනියානු රාජ්ය සිනමා කමිටුව පිහිටුවීමත් සමඟ ආරම්භ කරන ලදී.
මෙයට පෙර, "හයිකාකන් සිනමා" නම් පළමු ආර්මේනියානු චිත්රපටය 1912 දී කයිරෝවේ දී ආර්මේනියානු-ඊජිප්තු ප්රකාශක වහන් සර්ටේරියන් විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද අතර එය 1913 මාර්තු 13 වන දින තිරගත විය.
1924 මාර්තු මාසයේදී පළමු ආර්මේනියානු චිත්රපට චිත්රාගාරය වන ආර්මෙන්ෆිල්ම්, "සෝවියට් ආර්මේනියාව" වාර්තා චිත්රපටයෙන් ආරම්භ වී යෙරෙවන් හි ස්ථාපිත කරන ලදී.
1925 දී හාමෝ බෙක්නසාරියන් විසින් අධ්යක්ෂණය කරන ලද "නාමස්", පළමු ආර්මේනියානු නිහඬ කළු-සුදු චිත්රපටය විය. ඇලෙක්සැන්ඩර් ෂිර්වන්සාඩ්ගේ 1885 නවකතාව මත පදනම්ව, එය "නාමස්" (ගෞරවනීය සම්ප්රදායක්) උල්ලංඝනය කිරීම් හේතුවෙන් විවාහ ගිවිස ගැනීම අඩාල වන පෙම්වතුන් දෙදෙනෙකුගේ ඛේදජනක ඉරණම නිරූපණය කරන අතර, එමඟින් ගැහැණු ළමයාගේ පියා ඇයව වෙනත් පිරිමියෙකු සමඟ විවාහ කර ගැනීමට හේතු වේ.
පළමු ආර්මේනියානු ශබ්ද චිත්රපටය වන "පෙපෝ" අධ්යක්ෂණය කරන ලද්දේ 1935 දී හාමෝ බෙක්නසාරියන් විසිනි.
ආහාර පිසීම
ආර්මේනියානු ආහාර නැගෙනහිර සහ මධ්යධරණී ආහාර සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වේ; විවිධ කුළුබඩු, එළවළු, මාළු සහ පලතුරු අද්විතීය කෑම වර්ග ඉදිරිපත් කිරීමට ඒකාබද්ධ වේ. ආර්මේනියානු ආහාරවල ප්රධාන ලක්ෂණ වන්නේ අධික ලෙස කුළුබඩු සහිත ආහාර වලට වඩා අමුද්රව්යවල ගුණාත්මකභාවය මත යැපීම, ඖෂධ පැළෑටි භාවිතය, විවිධ ආකාරවලින් තිරිඟු භාවිතය, රනිල කුලයට අයත් බෝග, ඇට වර්ග සහ පලතුරු (ප්රධාන අමුද්රව්යයක් ලෙස මෙන්ම ඇඹුල් ආහාර සඳහා) සහ විවිධ කොළ පිරවීමයි.
සාරවත් බව සමඟ සංකේතාත්මක සම්බන්ධයක් ඇති දෙළුම් ජාතිය නියෝජනය කරයි. ඇප්රිකොට් ඇටය ජාතික පලතුරයි.
ක්රීඩා
ආර්මේනියාවේ පුළුල් පරාසයක ක්රීඩා පැවැත්වෙන අතර, ඒවා අතර වඩාත් ජනප්රිය වන්නේ මල්ලවපොර, බර ඉසිලීම, ජූඩෝ, සංගම් පාපන්දු, චෙස් සහ බොක්සිං ය. ආර්මේනියාවේ කඳුකර භූමි ප්රදේශය ස්කීං සහ කඳු නැගීම වැනි ක්රීඩා පුහුණුවීම් සඳහා විශිෂ්ට අවස්ථාවන් සපයයි. ගොඩබිම් සහිත රටක් වීම නිසා ජල ක්රීඩා කළ හැක්කේ විල්වල, විශේෂයෙන් සෙවන් විලෙහි පමණි. තරඟකාරී ලෙස, ආර්මේනියාව ජාත්යන්තර මට්ටමින් චෙස්, බර ඉසිලීම සහ මල්ලවපොරවල සාර්ථක වී ඇත. ආර්මේනියාව ජාත්යන්තර ක්රීඩා ප්රජාවේ ක්රියාකාරී සාමාජිකයෙකු ද වන අතර යුරෝපීය පාපන්දු සංගම් සංගමයේ (UEFA) සහ ජාත්යන්තර අයිස් හොකී සම්මේලනයේ (IIHF) පූර්ණ සාමාජිකත්වය ඇත. එය පෑන්-ආර්මේනියානු ක්රීඩා උළෙලට ද සත්කාරකත්වය සපයයි.
1992 ට පෙර, ආර්මේනියානුවන් සෝවියට් සංගමය නියෝජනය කරමින් ඔලිම්පික් උළෙලට සහභාගී වනු ඇත. සෝවියට් සංගමයේ කොටසක් ලෙස, ආර්මේනියාව ඉතා සාර්ථක වූ අතර, බොහෝ පදක්කම් දිනා ගනිමින් සහ සෝවියට් සංගමයට ඔලිම්පික් උළෙලේ පදක්කම් දිනා ගැනීමට අවස්ථා ගණනාවකදී උදව් කළේය. නූතන ඔලිම්පික් ඉතිහාසයේ ආර්මේනියානු ජාතිකයෙකු විසින් දිනා ගන්නා ලද පළමු පදක්කම වූයේ 1952 හෙල්සින්කි හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ජිම්නාස්ටික් ක්රීඩාවෙන් රන් පදක්කම් දෙකක් සහ රිදී පදක්කම් දෙකක් දිනා ගත් හ්රාන්ට් ෂහින්යන් (සමහර විට ග්රාන්ට් ෂහින්යන් ලෙසද හැඳින්වේ) විසිනි. ඔලිම්පික් උළෙලේදී ආර්මේනියානුවන්ගේ සාර්ථකත්වයේ මට්ටම ඉස්මතු කිරීම සඳහා ෂහින්යන් මෙසේ පැවසූ බව උපුටා දක්වන ලදී:
"ඕනෑම සෝවියට් කණ්ඩායමකට පිළිගැනීමේ වෙඩි තැබීම සඳහා ආර්මේනියානු ක්රීඩකයින්ට තම ප්රතිවාදීන් ලකුණු කිහිපයකින් අභිබවා යාමට සිදු විය. නමුත් එම දුෂ්කරතා තිබියදීත්, සෝවියට් ඔලිම්පික් කණ්ඩායම්වල ආර්මේනියානු ක්රීඩක ක්රීඩිකාවන්ගෙන් සියයට 90 ක් පදක්කම් සමඟ ආපසු පැමිණියහ."
ආර්මේනියාව ප්රථම වරට 1992 දී බාර්සිලෝනා හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලට ඒකාබද්ධ CIS කණ්ඩායමක් යටතේ සහභාගී වූ අතර, එහිදී එය ඉතා සාර්ථක වූ අතර, ක්රීඩක ක්රීඩිකාවන් පස් දෙනෙකු පමණක් සිටියද, බර ඉසිලීම, මල්ලවපොර සහ තියුණු වෙඩි තැබීම් සඳහා රන් තුනක් සහ රිදී එකක් දිනා ගත්තේය. 1994 ලිලේහැමර් හි පැවති ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙලේ සිට, ආර්මේනියාව ස්වාධීන ජාතියක් ලෙස සහභාගී වී ඇත.
ආර්මේනියාව බොක්සිං, මල්ලවපොර, බර ඉසිලීම, ජූඩෝ, ජිම්නාස්ටික්, ධාවන පථ සහ පිටිය, කිමිදීම, පිහිනුම් සහ තියුණු වෙඩි තැබීම යන ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලට සහභාගී විය. එය ශීත ඍතු ඔලිම්පික් ක්රීඩා උළෙලට ඇල්පයින් ස්කීං, ක්රොස්-කන්ට්රි ස්කීං සහ ෆිගර් ස්කේටිං යන අංශවලින් ද සහභාගී වේ.
ආර්මේනියාවේ පාපන්දු ද ජනප්රියයි. වඩාත්ම සාර්ථක කණ්ඩායම වූයේ 1973 සහ 1975 දී සෝවියට් කුසලානය සහ 1973 දී සෝවියට් ටොප් ලීගය දිනාගත් 1970 ගණන්වල FC අරරත් යෙරෙවන් කණ්ඩායමයි. අවසාන ජයග්රහණයෙන් FC අරරත් යුරෝපීය කුසලානයට ඇතුළත් වීම දුටුවේය - දෙවන අදියරේදී ගෘහස්ථ ජයග්රහණයක් තිබියදීත් - ඔවුන් අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයේදී අවසාන ජයග්රාහකයා වන FC බයර්න් මියුනිච්ට එරෙහිව සමස්තයක් ලෙස පරාජයට පත් විය. සෝවියට් සංගමය බෙදීමෙන් පසු 1992 දී ආර්මේනියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම පිහිටුවන තෙක් ආර්මේනියාව USSR ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමේ කොටසක් ලෙස ජාත්යන්තරව තරඟ කළේය. මෑත කාලීන වැඩිදියුණු කිරීම් හේතුවෙන් 2011 සැප්තැම්බර් මාසයේදී FIFA ලෝක ශ්රේණිගත කිරීම්වල 44 වන ස්ථානය ලබා ගැනීමට කණ්ඩායමට හැකි විය. ජාතික කණ්ඩායම ආර්මේනියා පාපන්දු සම්මේලනය විසින් පාලනය කරනු ලැබේ. ආර්මේනියානු ප්රිමියර් ලීගය ආර්මේනියාවේ ඉහළම මට්ටමේ පාපන්දු තරඟය වන අතර මෑත කාලවලදී FC පියුනික් විසින් ආධිපත්යය දරනු ලැබේ. ලීගය දැනට කණ්ඩායම් අටකින් සමන්විත වන අතර ආර්මේනියානු පළමු ලීගයට ඇතුළත් වේ.
ආර්මේනියාව සහ ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාව හෙන්රික් මඛිතාරියන්, යූරි ජෝර්කාෆ්, ඇලයින් බොගොසියන්, ඇන්ඩ්රානික් එස්කන්ඩේරියන්, ඇන්ඩ්රානික් ටෙයිමූරියන්, එඩ්ගා මනුචාර්යයන්, කොරන් ඔගනේසියන් සහ නිකිටා සිමෝනියන් ඇතුළු බොහෝ සාර්ථක පාපන්දු ක්රීඩකයින් බිහි කර ඇත. ජොකේෆ් සහ බොගොසියන් 1998 FIFA ලෝක කුසලානය ප්රංශය සමඟ දිනා ගත් අතර, ටෙයිමූරියන් ඉරානය වෙනුවෙන් 2006 ලෝක කුසලානයට තරඟ කළ අතර මනුචාර්යයන් අජැක්ස් වෙනුවෙන් ලන්දේසි එරෙඩිවිසි හි ක්රීඩා කළේය. බොරුසියා ඩොට්මන්ඩ්, මැන්චෙස්ටර් යුනයිටඩ්, ආර්සෙනල්, ඒ.එස්. රෝමා වැනි ජාත්යන්තර සමාජ සඳහා ක්රීඩා කරන සහ වර්තමානයේ ඉන්ටර් මිලාන් සඳහා ක්රීඩා කරන ම්ඛිතාරියන් මෑත වසරවල වඩාත්ම සාර්ථක ආර්මේනියානු පාපන්දු ක්රීඩකයෙකි.
මල්ලවපොර ආර්මේනියාව සඳහා ඔලිම්පික් උළෙලේ සාර්ථක ක්රීඩාවක් වී ඇත. 1996 ඇට්ලන්ටා හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී, ආර්මේන් නසාරියන් පිරිමි ග්රීක-රෝමානු ෆ්ලයිවේට් (කිලෝග්රෑම් 52) කාණ්ඩයේ රන් පදක්කම දිනා ගත් අතර, ආර්මේන් ම්ර්ච්යන් පිරිමි නිදහස් ආර කඩදාසි බර (කිලෝග්රෑම් 48) කාණ්ඩයේ රිදී පදක්කම දිනා ගනිමින් ඔලිම්පික් ඉතිහාසයේ ආර්මේනියාවේ පළමු පදක්කම් දෙක සුරක්ෂිත කළේය.
සාම්ප්රදායික ආර්මේනියානු මල්ලවපොර ක්රීඩාව කොක් ලෙස හඳුන්වන අතර එය සාම්ප්රදායික ඇඳුමින් පුහුණු වේ; එය සෝවියට් සටන් ක්රීඩාවක් වන සැම්බෝ හි ඇතුළත් බලපෑම් වලින් එකක් වූ අතර එය ඉතා ජනප්රියය.
ආර්මේනියානු රජය වාර්ෂිකව ක්රීඩා සඳහා ඩොලර් මිලියන 2.8 ක් පමණ අයවැය කරන අතර එය ජාතික ශාරීරික අධ්යාපන හා ක්රීඩා කමිටුවට ලබා දෙයි, එම අරමුදල්වලින් කුමන වැඩසටහන් ප්රතිලාභ ලැබිය යුතුද යන්න තීරණය කරන ආයතනයයි.
ජාත්යන්තර මට්ටමින් මෑතකදී සාර්ථක නොවීම හේතුවෙන්, මෑත වසරවලදී, ආර්මේනියාව සෝවියට් යුගයේ ක්රීඩා පාසල් 16 ක් නැවත ගොඩනඟා ඩොලර් මිලියන 1.9 ක මුළු වියදමකින් නව උපකරණ සපයා ඇත. කලාපීය පාසල් නැවත ගොඩනැගීම සඳහා ආර්මේනියානු රජය අරමුදල් සපයන ලදී. මෑත ශීත ක්රීඩා ඉසව්වල දුර්වල කාර්ය සාධනය හේතුවෙන් ශීත ක්රීඩා යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා ඩොලර් මිලියන 9.3 ක් ට්සාග්කාඩ්සෝර් නිවාඩු නිකේතනයේ ආයෝජනය කර ඇත. 2005 දී, ලෝක මට්ටමේ ආර්මේනියානු පාපැදි කරුවන් බිහි කිරීමට උපකාර කිරීමේ අරමුණින් යෙරෙවන් හි පාපැදි මධ්යස්ථානයක් විවෘත කරන ලදී. ඔලිම්පික් උළෙලේදී රන් පදක්කමක් දිනා ගන්නා ආර්මේනියානුවන්ට ඩොලර් 700,000 ක මුදල් ත්යාගයක් ලබා දීමට ද රජය පොරොන්දු වී ඇත.
ආර්මේනියාව චෙස් ක්රීඩාවෙන් ද ඉතා සාර්ථක වී ඇති අතර, 2011 දී ලෝක ශූරයා සහ තුන් වතාවක් ලෝක චෙස් ඔලිම්පියාඩ් ශූරතාව දිනා ඇත.
ඡායාරූප
- ආර්මේනියාව
- යෙරෙවන්
- ගෙගාර්ඩ්
- හගාර්ට්සින්
- ඛෝර් විරාප්
- ස්වර්ට්නොට්ස්
- එච්මියාඩ්සින්
සටහන්
- i/ɑrˈmiːniə/ ar-MEE-nee-ə
ආර්මේනියානු: Հայաստան, romanized: Hayastan IPA: [hɑjɑsˈtɑn] - ආර්මේනියානු: Հայաստանի Հանրապետություն, romanized: Hayastani Hanrapetut'yun, IPA: [hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtutʰˈjun]
- Armenia is widely accepted as part of West Asia geographically, although other definitions place it either fully in Europe or across Europe and Asia.
- Smaller nations that have claimed a prior official adoption of Christianity include Osroene, the Silures, and San Marino. See Timeline of official adoptions of Christianity.
- The republic has separation of church and state.
- On 12 June 2024, Armenia announced that it would formally withdraw from the CSTO at a later unspecified date
- Crude rates are not age-adjusted.
යොමු කිරීම්
- The Constitution of the Republic of Armenia, Article 12 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2012-05-22 at the Wayback Machine.
- Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). The Ethnic Minorities in Armenia. Part of the OSCE
- "Armenia – History". Encyclopædia Britannia (Online ed.). https://www.britannica.com/place/Armenia/History. ප්රතිෂ්ඨාපනය 14 March 2022.
- de Laet, Sigfried J.; Herrmann, Joachim, eds. (1996). History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. (1st ed.). London: Routledge. p. 128. ISBN 978-92-3-102812-0.
The ruler of the part known as Greater Armenia, Artaxias (Artashes), the founder of a new dynasty, managed to unite the country...
- Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa. Scholastic Library Publishing. 2005. p. 393. ISBN 9780717201389.
It was named for Artaxias, a general of Antiochus the Great, who founded the kingdom of Armenia about 190 B.C.
- "The World Fact Book – Armenia". Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 17 July 2010.
- "Statistics". සම්ප්රවේශය July 2, 2021.
- "Statistical Service of Armenia" (PDF). Armstat. 10 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 20 February 2014.
- "Armenia Population". countrymeters.info. 26 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 June 2015.
- "World Economic Outlook Database, October 2021". IMF.org. International Monetary Fund. සම්ප්රවේශය 3 January 2022.
- "GINI index (World Bank estimate) - Armenia". World Bank. 21 නොවැම්බර් 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 ජූනි 2021.
- Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. සම්ප්රවේශය 16 December 2020.
- "Armenia සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 දෙසැම්බර් 2015 at the Wayback Machine." Dictionary.com Unabridged. 2015.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;CIAනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - "Armenia". Oxford Reference (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;britannicaනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - The Oxford Encyclopedia of Economic History. Oxford University Press. 2003. p. 156. ISBN 978-0-19-510507-0.
- Mallory, J. P.; Adams, Douglas Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European culture. London: Fitzroy Dearborn. p. 30. ISBN 978-1-884964-98-5. OCLC 37931209.
Armenian presence in their historical seats should then be sought at some time before c 600 BC; [...] Armenian phonology, for instance, appears to have been greatly affected by Urartian, which may suggest a long period of bilingualism.
- Robert Drews (2017). Militarism and the Indo-Europeanizing of Europe. Routledge. ISBN 978-0-367-88600-4. p. 228: "The vernacular of the Great Kingdom of Biainili was quite certainly Armenian. The Armenian language was obviously the region's vernacular in the fifth century BC, when Persian commanders and Greek writers paired it with Phrygian. That it as brought into the region between the early sixth and the early fifth century BC, and that it immediately obliterated whatever else had been spoken there, can hardly be supposed; [...] Because Proto-Armenian speakers seem to have lived not far from Hurrian speakers our conclusion must be that the Armenian language of Mesrop Mashtots was descended from an Indo-European language that had been spoken in southern Caucasia in the Bronze Age."
- Garsoïan, Nina G. (1997). "The Aršakuni Dynasty". In Hovannisian, Richard G. (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times. Vol. 1. New York: St. Martin's Press. p. 81. ISBN 0-312-10169-4.
- Stringer, Martin D. (2005). A Sociological History of Christian Worship. Cambridge: Cambridge University Press. p. 92. ISBN 978-0-521-81955-8.
- Grousset, René (1947). Histoire de l'Arménie (1984 ed.). Payot. p. 122.. Estimated dates vary from 284 to 314. Garsoïan (op.cit. p. 82), following the research of Ananian, favours the latter.
- "Constitution of Armenia - Library - The President of Armenia". president.am. 3 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 March 2020.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;HDIනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Dolukhanov, Pavel; Aslanian, Stepan; Kolpakov, Evgeny; Belyaeva, Elena (2004). "Prehistoric Sites in Northern Armenia". Antiquity. 78 (301). 29 May 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2024.
- Adler, D. S.; Wilkinson, K. N.; Blockley, S.; Mark, D. F.; Pinhasi, R.; Schmidt-Magee, B. A.; Nahapetyan, S.; Mallol, C.; Berna, F. (26 September 2014). "Early Levallois technology and the Lower to Middle Paleolithic transition in the Southern Caucasus". Science (ඉංග්රීසි බසින්). 345 (6204): 1609–1613. Bibcode:2014Sci...345.1609A. doi:10.1126/science.1256484. ISSN 0036-8075. PMID 25258079. S2CID 10266660.
- "325,000 Year Old Stone Age Site In Armenia Leads To Human Technology Rethink". 28 September 2014. 6 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2024.
- "A View from the Highlands: The History of Shengavit, Armenia in the 4th and 3rd Millennia BCE". The Shelby White and Leon Levy Program for Archaeological Publications. 11 May 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- "10 World's Oldest Things from Armenia". 17 December 2014.
- "Armenian cave yields what may be world's oldest leather shoe". CNN. 9 June 2010. 28 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 January 2018.
- "5,900-year-old women's skirt discovered in Armenian cave". News Armenia. 13 September 2011. 10 October 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 September 2011.
- "Earliest Known Winery Found in Armenian Cave". National Geographic. 12 January 2011. 8 January 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 January 2018.
- Greppin, John A. C.; Diakonoff, I. M. (1991). "Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians". Journal of the American Oriental Society. 111 (4): 720–730. doi:10.2307/603403. ISSN 0003-0279. JSTOR 603403.
- Joan Aruz, Kim Benzel, Jean M. Evans, Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C. Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.)[1] (2008) pp. 92
- Kossian, Aram V. (1997), The Mushki Problem Reconsidered, https://docplayer.net/108120425-The-mushki-problem-reconsidered.html, ප්රතිෂ්ඨාපනය 31 August 2019 pp. 254
- Peter I. Bogucki and Pam J. Crabtree Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 ජනවාරි 2016 at the Wayback Machine Charles Scribner's Sons, 2004 ISBN 978-0-684-80668-6
- Paul Thieme, The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties. JAOS 80, 1960, 301–17
- Petrosyan, Armen (2007). "Towards the Origins of the Armenian People: The Problem of Identification of the Proto-Armenians: A Critical Review (in English)". Journal for the Society of Armenian Studies. 16: 49–54. 4 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 August 2019.
- Kurkjian, Vahan (1958). History of Armenia (1964 ed.). Michigan: Armenian General Benevolent Union. 27 May 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 July 2009.
- Armenian Soviet Encyclopedia. Yerevan: Armenian Encyclopedia. 1987. p. v. 12.
- Movsisyan, Artak (2000). Sacred Highland: Armenia in the spiritual conception of the Near East. Yerevan.
- Kavoukjian, Martiros (1982). The Genesis of Armenian People. Montreal.
- Bournoutian 2006, පිටු අංකය: 12.
- История Востока: в шести томах. Т. 1. Восток в древности / Отв. ред. В. А. Якобсен. — М.: Вост. лит., 1997. — 688 с. — ISBN 5-02-017936-1. Раздел «Закавказье и сопредельные страны в период эллинизма සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2015-07-12 at the Wayback Machine»
- "Report on the Activities on the national standardization of the names of geographical objects of the Republic of Armenia" (PDF). United Nations Group of Experts on Geographical Names. 11 May 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- Hewsen 2001, පිටු අංකය: 34.
- Svenska forskningsinstitutet i Istanbul (1993). Lennart Rydén; Jan Olof Rosenqvist (eds.). Aspects of Late Antiquity and Early Byzantium: Papers Read at a Colloquium Held at the Swedish Research Institute in Istanbul 31 May-5 June, 1992. Swedish Research Institute. ISBN 978-91-86884-05-5. OCLC 1131566057.
- Joshua J. Mark. "Assyria". World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/assyria/. ප්රතිෂ්ඨාපනය 13 May 2013.
- Charles W. Hartley; G. Bike Yazicioğlu; Adam T. Smith, eds. (2012). The Archaeology of Power and Politics in Eurasia: Regimes and Revolutions. Cambridge University Press. p. 65. ISBN 978-1-107-01652-1.
...the unique temple-tomb at Garni, just east of Yerevan – the only Greco-Roman colonnaded building anywhere in the Soviet Union.
- Melton, J.G.; Baumann, M. (2010). Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices [6 volumes]. Bloomsbury Publishing. p. 470. ISBN 978-1-59884-204-3. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ආර්මේනියාවේ ඉතිහාසය CIAනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Brunner, Borgna (2006). Time Almanac with Information Please 2007. New York: Time Home Entertainment. p. 685. ISBN 978-1-933405-49-0.
- Mary Boyce. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices සංරක්ෂණය කළ පිටපත 19 සැප්තැම්බර් 2015 at the Wayback Machine Psychology Press, 2001 ISBN 0-415-23902-8 p. 84
- Ohannes Geukjian (13 May 2016). Ethnicity, Nationalism and Conflict in the South Caucasus: Nagorno-Karabakh and the Legacy of Soviet Nationalities Policy. Routledge. pp. 30–. ISBN 978-1-317-14074-0.
- Panossian 2006, පිටු අංකය: 48.
- Stokes, Jamie, ed. (2008). Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. New York: Infobase Publishing. p. 65. ISBN 978-1-4381-2676-0.
Etchmiatzin is located in the west of modern Armenia, close to the border with Turkey, and its fourth-century cathedral is generally regarded as the oldest in the world.
- Bauer-Manndorff, Elisabeth (1981). Armenia: Past and Present. Lucerne: Reich Verlag. OCLC 8063377.
Etchmiadzin, with the world's oldest cathedral and the seat of the Catholicos, draws tourists from all over the world.
- Utudjian, Édouard (1968). Armenian Architecture: fourth to 17th Century. Paris: Editions A. Morancé. p. 7. OCLC 464421.
...the oldest cathedral in Christendom, that of Etchmiadzin, founded in the fourth century.
- Canard & Cahen 1960.
- Payaslian 2007, පිටු අංකය: 52.
- Holt, Peter Malcolm; Lambton, Ann Katharine Swynford & Lewis, Bernard (1977). The Cambridge History of Islam. pp. 231–32.
- Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.); N. Y.) Metropolitan Museum of Art (New York; Speros P. (jr.) Vryonis; Thomas F. Mathews; Jeffrey C. Anderson; Annemarie Weyl Carr; Henry Maguire; Robert G. Ousterhout; Ioli Kalavrezou; Eunice Dauterman Maguire; Olenka Z. Pevny; Joseph D. Alchermes; S. Peter Cowe; Thelma K. Thomas; Jaroslav Folda; Priscilla Soucek (1997). Helen C. Evans; William D. Wixom; William D.. Wixom (eds.). The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261. Metropolitan Museum of Art. pp. 361–. ISBN 978-0-87099-777-8. OCLC 1008249298.
- Ghazarian, J.G. (2000). The Armenian Kingdom in Cilicia During the Crusades: The Integration of Cilician Armenians with the Latins, 1080-1393. Caucasus world. Curzon. p. 23. ISBN 978-0-7007-1418-6. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- Richard G. Hovannisian (11 February 2004). The Armenian People from Ancient to Modern Times: Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillan US. p. 57. ISBN 978-1-4039-6422-9. OCLC 805125065.
- Richard G. Hovannisian (11 February 2004). The Armenian People from Ancient to Modern Times: Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillan US. pp. 23–31. ISBN 978-1-4039-6422-9. OCLC 805125065.
- Rayfield, Donald (2013). Edge of Empires: A History of Georgia. Reaktion Books. p. 165. ISBN 978-1-78023-070-2. 5 February 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 November 2016.
- Ward, Steven R. (2014). Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces. Georgetown University Press. p. 43. ISBN 978-1-62616-032-3. 5 February 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 November 2016.
- Herzig, Edmund; Kurkchiyan, Marina (2004). The Armenians: Past and Present in the Making of National Identity. Routledge. p. 47. ISBN 978-1-135-79837-6. 11 January 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 November 2016.
- H. Nahavandi, Y. Bomati, Shah Abbas, empereur de Perse (1587–1629) (Perrin, Paris, 1998)
- Bournoutian 2018, පිටු අංක: 6-7.
- Dowling, Timothy C. (2014). Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond [2 volumes]. ABC-CLIO. pp. 728–. ISBN 978-1-59884-948-6. 8 February 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 November 2016.
- Minahan, James (2010). The complete guide to national symbols and emblems. Santa Barbara, Calif.: Greenwood Press. p. 310. ISBN 978-0-313-34497-8. 25 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 August 2015.
- Kirakosian, J. S. (1972). Hayastane michazkayin divanakitut'yan ew sovetakan artakin kaghakakanut'yan pastateghterum, 1828–1923 [Armenia in the documents of international diplomacy and Soviet foreign policy, 1828–1923] (ආර්මේනියානු බසින්). Yerevan. pp. 149–358.
- Kifner, John (9 April 2018). "Armenian Genocide of 1915: An Overview". New York Times. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- Akçam, Taner (4 May 2023). "The Armenian Genocide". The Cambridge World History of Genocide. Cambridge University Press. pp. 67–92. doi:10.1017/9781108767118.004. ISBN 978-1-108-76711-8.
- Kieser, Hans-Lukas; Schaller, Dominik J. (2002) (in de), Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah, Chronos, p. 114,
- Walker, Christopher J. (1980), Armenia: The Survival of A Nation, London: Croom Helm, pp. 200–03
- "Extensive bibliography by University of Michigan on the Armenian genocide". Umd.umich.edu. 16 November 2001 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 December 2010.
- Suny 1993, පිටු අංකය: 106.
- "Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution". Armenian genocide. 3 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 February 2016.
- Robert Melson, Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian genocide and the Holocaust, University of Chicago Press, 15 October 1992, p. 147
- Q&A: Armenian genocide dispute . BBC News. 10 July 2008.
- "Tsitsernakaberd Memorial Complex". Armenian Genocide Museum-Institute. 20 January 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 February 2016.
- Vartan Matiossian (23 September 2021). The Politics of Naming the Armenian Genocide: Language, History and 'Medz Yeghern'. Bloomsbury Publishing. pp. 125–. ISBN 978-0-7556-4109-3. OCLC 1247655673.
- Hille, Charlotte Mathilde Louise (2010). State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Leiden, Netherlands: Brill. p. 151. ISBN 978-90-04-17901-1.
- Zarifian, J. (2024). The United States and the Armenian Genocide: History, Memory, Politics. Genocide, Political Violence, Human Rights. Rutgers University Press. p. 29. ISBN 978-1-9788-3794-2. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- Herzig, E.; Kurkchiyan, M. (2004). The Armenians: Past and Present in the Making of National Identity. Caucasus World: Peoples of the Caucasus. Taylor & Francis. p. 98. ISBN 978-1-135-79837-6. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- Hovannisian, Richard G. (1968). "The Allies and Armenia, 1915-18". Journal of Contemporary History. 3 (1). Sage Publications, Ltd.: 145–168. doi:10.1177/002200946800300108. ISSN 0022-0094. JSTOR 259971.
- Arhire, S.; Roşu, T. (2019). The Paris Peace Conference (1919-1920) and Its Aftermath: Settlements, Problems and Perceptions. Cambridge Scholars Publishing. p. 254. ISBN 978-1-5275-4395-9. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- Hovannisian, Richard, and Simon Payaslian. Armenian Cilicia. Costa Mesa: Mazda Publishers, Inc., 2008. 483. Print.
- Grote, R.; Röder, T.J. (2016). Constitutionalism, Human Rights, and Islam after the Arab Spring. Oxford University Press. p. 481. ISBN 978-0-19-062765-2. සම්ප්රවේශය 11 May 2024.
- Hovannisian 1996b, පිටු අංක: 389–390.
- Tsutsiev 2014, පිටු අංක: 74–76, 79.
- Panossian 2006, පිටු අංකය: 246.
- Panossian 2006, පිටු අංකය: 266.
- Shakarian 2025, පිටු අංකය: 49.
- Saparov 2015, පිටු අංක: 103-104.
- Suny 1993, පිටු අංකය: 140.
- Shakarian 2025, පිටු අංක: 14-15.
- Suny 1993, පිටු අංක: 156-157.
- Suny 1993, පිටු අංකය: 155.
- Hayrapetyan, Kanakara (2018). "Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Խորէն Ա. Մուրադբեկյանի մահվան առեղծվածի վերլուծությունը պատմագիտության մեջ" [Historiographical Analysis of the Mysterious Death of Khoren I Muradbekyan, Catholicos of All Armenians]. Ejmiatsin (Armenian බසින්). 75 (7): 145.
{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - Mouradian, Claire (1996). De Staline à Gorbatchev. Histoire d'une république soviétique (French බසින්). Paris: Ramsay. p. 49. ISBN 2859568379.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - Khudaverdyan, Konstantin S. (1984). "Սովետական Միության Հայրենական Մեծ Պատերազմ 1941–45". in Hambardzumyan, Viktor (in Armenian). Soviet Armenian Encyclopedia. 10. Yerevan: Armenian Academy of Sciences. pp. 542–547. https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/542.
- Shakarian 2025, පිටු අංක: 34-35.
- Panossian 2006, පිටු අංකය: 352.
- Panossian 2006, පිටු අංකය: 349.
- Lehmann, Maike (Spring 2015). "Apricot Socialism: The National Past, the Soviet Project, and the Imagining of Community in Late Soviet Armenia". Slavic Review. 74: 9–31. doi:10.5612/slavicreview.74.1.9.
- Suny 1993, පිටු අංක: 192-194.
- Malkasian, Mark (1996). Gha-ra-bagh!: The Emergence of the National Democratic Movement in Armenia. Detroit: Wayne State University Press. p. 41. ISBN 0-8143-2605-6.
- Saparov 2015, පිටු අංකය: 166.
- Tsutsiev 2014, පිටු අංකය: 113.
- National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Significant Earthquake Database. NOAA National Centers for Environmental Information. (1972). "Significant Earthquake Information". NOAA National Centers for Environmental Information. doi:10.7289/V5TD9V7K. සම්ප්රවේශය March 19, 2024.
- Notes from Baku: Black January සංරක්ෂණය කළ පිටපත 27 අගෝස්තු 2009 at the Wayback Machine. Rufat Ahmedov. EurasiaNet Human Rights.
- "The March Referendum". 15 October 2006 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 November 2008.
- Payaslian 2007, පිටු අංකය: 198.
- Sakwa, Richard (2021). Russian Politics and Society (5th ed.). London: Routledge. pp. 77–78.
- Verluise, Pierre; Chorbajian, Levon (1995). Armenia in Crisis: The 1988 Earthquake. Detroit: Wayne State University Press. pp. 115–116.
- "The Ties That Divide". Global Heritage Fund. 17 June 2006. 20 August 2006 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 July 2009.
- Tsutsiev 2014, පිටු අංකය: 114.
- A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh සංරක්ෂණය කළ පිටපත 1 ඔක්තෝබර් 2008 at the Wayback Machine. International Herald Tribune. 29 November 2003.
- "Heritage Index of Economic Freedom". The Heritage Foundation. Archived from the original on 29 September 2023. සම්ප්රවේශය 22 June 2023.
- "EU negotiations with Armenia and Georgia on Free Trade Agreements successfully concluded". EPP Group. 20 January 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 February 2016.
- "Armenia will significantly increase its revenues by reinforcing its role of a transit country between Europe, CIS and Middle East". Arka News Agency. 28 March 2013. 16 February 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 February 2016.
- "Europe Could Draw Gas Through Iran–Armenia Pipeline". European dialogue. 17 February 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 February 2016.
- ""Velvet Revolution" Takes Armenia into the Unknown". Crisis Group. 20 November 2020. 26 April 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 November 2020.
- "Armenia: Armen Sarkissian elected into new, less powerful presidential role | DW | 02.03.2018". Deutsche Welle. 18 April 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 May 2021.
- "Pashinyan elected as Armenia's new prime minister". Al Jazeera. 9 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 May 2021.
- "Fighting over Nagorno-Karabakh goes on despite US mediation". Associated Press. 24 October 2020. 4 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 November 2020.
- "Fury and celebrations as Russia brokers peace deal to end Nagorno-Karabakh war". The Independent. 11 November 2020. 4 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 November 2020.
- "Armenians vent fury at West after truce in bloody war in Nagorno-Karabakh". CBC News. 11 November 2020. 5 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 November 2020.
- "Nikol Pashinyan officially appointed Armenia's prime minister". The New Indian Express. 2 August 2021. 20 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 December 2021.
- "Armenian president resigns over lack of influence". www.aljazeera.com (ඉංග්රීසි බසින්). 4 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2022.
- "Vahagn Khachaturyan elected new Armenian president". www.aa.com.tr. 15 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 March 2022.
- Wesolowsky, Tony (7 May 2022). "Facing Mass Protests Calling For Him To Resign, Armenia's Prime Minister Is Running Out Of Options". Radio Free Europe/Radio Liberty (ඉංග්රීසි බසින්). 4 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 May 2022.
- "Armenia, Azerbaijan: Baku Launches Military Operation In Nagorno-Karabakh". Stratfor. 19 September 2023. 19 September 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 September 2023.
...the Russian peacekeeping contingent is incapable of preventing Azerbaijan's seizure of the region, despite this being a clear violation of the November 2020 ceasefire brokered by Russia that ended the last war.
- "Joint statement on Azerbaijan's attack on Nagorno-Karabakh". European Parliament. 22 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2023.
We condemn in the strongest terms today's pre-planned and unjustified attack of Azerbaijan against Nagorno-Karabakh...We recall that the attack takes place in the context of a major humanitarian crisis in Nagorno-Karabakh, following Azerbaijan's blockade of the Lachin Corridor for the past nine months, in violation of Baku's commitments under the ceasefire statement of 9 November 2020 and of the legally binding orders of the International Court of Justice. Humanitarian access to Nagorno-Karabakh needs to be fully and permanently restored.
- "Azerbaijani forces strike Armenian-controlled Karabakh, raising risk of new Caucasus war". Reuters. 19 September 2023. 19 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 September 2023.
- Ilyushina, Mary (19 September 2023). "Fighting flares between Azerbaijan and Armenia in Nagorno-Karabakh". The Washington Post. 19 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 September 2023.
Azerbaijan and Armenia have repeatedly clashed over Nagorno-Karabakh, which is internationally recognized as part of Azerbaijan but largely populated by ethnic Armenians and largely governed by the unrecognized Republic of Artsakh.
- Roth, Andrew (19 September 2023). "Azerbaijan launches 'anti-terrorist' campaign in disputed Nagorno-Karabakh region". The Guardian. 19 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 September 2023.
- "Russian-mediated ceasefire announced in Nagorno-Karabakh". Armenpress. 20 September 2023. 19 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 October 2023.
- "Ethnic Armenians accept Russia ceasefire plan after Azerbaijan offensive in Nagorno-Karabakh". CNN. 20 September 2023. 20 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 September 2023.
- "BREAKING: Stepanakert to disband army in ceasefire deal". CIVILNET. 20 September 2023. 20 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 September 2023.
- "МВД Нагорного Карабаха обвинило Азербайджан в нарушении договора о прекращении огня". Meduza. 21 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2023.
- "Aserbaidschan soll Waffenruhe gebrochen haben". Rheinische Post. 21 September 2023. 21 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2023.
- Moreno Ocampo, Luis (22 September 2023). "Call what is happening in Nagorno-Karabakh by its proper name". The Washington Post. 22 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 September 2023.
- U.S. secures strategic transit corridor in Armenia-Azerbaijan peace deal – Reuters
- Cancryn, Alejandra Jaramillo, Adam (8 August 2025). "Trump touts his favorite type of foreign deal — promoting peace in Armenia-Azerbaijan with some personal branding | CNN Politics". CNN (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 8 August 2025.
{{cite news}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - "Caucasus". www.britannica.com (ඉංග්රීසි බසින්). 18 March 2025. සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
The watershed of the Greater Caucasus, the backbone of the system, traditionally has been part of the line dividing Europe and Asia, but Europe's eastern boundary has been the subject of much debate. One widely accepted scheme draws the dividing line along the crest of the Greater Caucasus range, putting the portion of the region north of the line in Europe and the portion south of it in Asia. Another puts the western portion of the Caucasus region in Europe and the eastern part (the bulk of Azerbaijan and small portions of Armenia, Georgia, and Russia's Caspian Sea coast) in Asia. Still another scheme identifies the Aras River and the Turkish border as the line of continental demarcation, thereby locating Armenia, Azerbaijan, and Georgia in Europe.
- "Armenia country profile". BBC News (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). 16 March 2012. සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ආර්මේනියාවේ භූගෝලය Oxford University Pressනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- "Geographic Characteristic of The Republic of Armenia" (PDF). Marzes of the Republic of Armenia in Figures, 2002–2006. National Statistical Service of the Republic of Armenia. 2007. 25 March 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 July 2009.
- "Percentage of Mountain Area per Country (map)". 9 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
- Natasha May Azarian (2007). The Seeds of Memory: Narrative Renditions of the Armenian genocide Across Generations. p. 96. ISBN 978-0-549-53005-3. 28 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 April 2013.
Mount Ararat is considered the 'heart' of historical Armenia as it is Armenian folklore which considers the majestic mountain to be the place where Noah's Arc landed. Armenian businesses, households, and schools almost ubiquitously have at ...
- Rouben Paul Adalian (13 May 2010). Historical Dictionary of Armenia. Scarecrow Press. p. 85. ISBN 978-0-8108-7450-3. 28 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 April 2013.
Although the mythology associated with the pagan worship of the mountain is now lost to popular belief, Mount Ararat has played a very ...
- James Minahan (1998). Miniature empires: a historical dictionary of the newly independent states. Greenwood Publishing Group. pp. 2–3. ISBN 978-0-313-30610-5. 28 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 April 2013.
Mount Ararat, the legendary landing place of Noah's Ark, is located in what is now modern Turkey. Situated near the border, the peak is visible from nearly every area of Armenia. Historically, the mountain has been the Armenian people's most ...
- Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 October 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution" (PDF). Scientific Data. 5 (1): 180214. Bibcode:2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. PMC 6207062. PMID 30375988. 4 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2019.
- "Environmental Performance Index". epi.envirocenter.yale.edu (ඉංග්රීසි බසින්). 16 October 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 February 2018.
- Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.
- "Global Forest Resources Assessment 2020, Armenia". Food Agriculture Organization of the United Nations.
- ""We have good reasons to boast economic growth in the coming years" – Karen Karapetyan Pleased with 2017 Indices in Kotayk Marz". www.gov.am (ඉංග්රීසි බසින්). 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- "EU: Armenia nuclear plant should be shut down as soon as possible". news.am (ඉංග්රීසි බසින්). 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- "Modernization to increase the capacity of Armenian nuclear power plant by 10%". arka.am. 13 February 2018. 16 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- "Armenian Nuclear Power Plant upgrading program to continue in 2018". armenpress.am (ඉංග්රීසි බසින්). 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- Fischer Weltalmanach 2019- Zahlen Daten Fakten. Frankfurt am Main: Fischer. 1 July 2018. p. 45. ISBN 978-3-596-72019-4.
- "Global Data | Fragile States Index". fragilestatesindex.org. 15 July 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 October 2019.
- "Armenia 1995 (rev. 2005) Constitution - Constitute". www.constituteproject.org (ඉංග්රීසි බසින්). 2 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 February 2022.
- "Archive —". aceproject.org. 25 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 February 2022.
- "Armenia invited as observer for Arab League". Azad Hye. 19 January 2005. 21 April 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 May 2014.
- Leblanc, Daniel (9 October 2018). "Prime Minister Trudeau has last shot to help Michaëlle Jean stay on as Francophonie leader". Globe and Mail. 9 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 October 2018.
- "Nagorno-Karabakh: The Crisis in the Caucasus". 21 July 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 May 2019.
- "Armenia and Turkey sign peace deal". 14 October 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Nona Mikhelidze (5 March 2010). "The Turkish-Armenian Rapprochement at the Deadlock" (PDF). IAI Istituto Affari Internazionali. p. 3. 16 May 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 2 June 2020.
- "Protocol on the Establishment of Diplomatic Relations between the Republic of. Turkey and the Republic of Armenia" (PDF). Ministry of Foreign Affairs of Turkey. 26 July 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 2 June 2020.
- "Relations between Turkey and Armenia". Ministry of Foreign Affairs of Turkey. 26 July 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 June 2020.
- Ghazanchyan, Siranush (22 February 2017). "Russian base 'Very important component' of Armenia's security – Defense Minister". Public Radio of Armenia. සම්ප්රවේශය 17 October 2025.
- "Ancestry Data". U.S. Census Bureau. 2006. 4 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 July 2009. The 2001 Canadian Census සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 අප්රේල් 2013 at the Wayback Machine determined that there are 40,505 persons of Armenian ancestry currently living in Canada. However, these are liable to be low numbers, since people of mixed ancestry, very common in North America tend to be under-counted: the 1990 census US indicates සංරක්ෂණය කළ පිටපත 24 ජූලි 2017 at the Wayback Machine 149,694 people who speak the Armenian language at home. "The Armenian Embassy in Canada". 26 August 2006 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 June 2016. estimates 1 million ethnic Armenians in the US and 100,000 in Canada. The Armenian Church of America makes a similar estimate. By all accounts, over half of the Armenians in the United States live in California.
- European Parliament on the European Union's relations with the South Caucasus, https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A5-2002-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN, ප්රතිෂ්ඨාපනය 4 October 2020
- "RFE/RL Caucasus Report". Armenian Ministry of Foreign Affairs. 7 January 2005. 20 November 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 July 2009.
- "Interview with RA National Assembly Speaker Artur Baghdasaryan". ArmInfo News Agency. 26 October 2005. 13 January 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 July 2009.
- "Eurasian Economic Commission". www.eurasiancommission.org. 8 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 October 2015.
- "ДОГОВОР О ПРИСОЕДИНЕНИИ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ К ДОГОВОРУ О ЕВРАЗИЙСКОМ ЭКОНОМИЧЕСКОМ СОЮЗЕ ОТ 29 МАЯ 2014 ГОДА (Минск, 10 октября 2014 года)". www.customs-code.ru. 25 December 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 October 2015.
- "Armenia To Join Russian-Led Customs Union". Radio Free Europe/Radio Liberty. 3 September 2013. 13 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 September 2013.
- "New agreement signed between the European Union and Armenia set to bring tangible benefits to citizens". EEAS (ඉංග්රීසි බසින්). European Commission. 24 November 2017. 16 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 January 2018.
- "Joint Proposal for a Council Decision on the conclusion, on behalf of the European Union, of the Comprehensive and Enhanced Partnership Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and the Republic of Armenia, of the other part". EUR-Lex. 25 September 2017. 5 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 September 2020.
- "EU and Armenia take stock on Comprehensive and Enhanced Partnership Agreement implementation". EU Neighbours. 18 December 2019. 17 September 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 September 2020.
- Zahorka, Hans-Juergen. "How Armenia Could Approach the European Union" (PDF). Europäisches Institut GmbH. 28 April 2008 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 12 March 2013.
- "EU launches negotiations on Association Agreements with Armenia, Azerbaijan and Georgia". Europa (web portal). 15 July 2010. 4 December 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2011.
- "Armenia-EU association agreement may be concluded shortly | Armenia News". News.am. 8 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 September 2011.
- "3rd Plenary Round of the EU–Armenia Negotiation on the Association Agreement". Ec.europa.eu. 15 December 2010. 11 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 August 2012.
- Gavin, Gabriel (23 February 2024). "Putin loses grip on member of his military alliance". Politico.eu. 7 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2024.
- "Pashinyan warns of potential de jure freeze of Armenia's activities in CSTO if the current process continues". Armenpress. 28 February 2024. 28 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 March 2024.
- Leven, Denis (12 March 2024). "Armenia moves to expel Russian border guards from Yerevan's airport". Politico.eu. 12 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2024.
- "Armenia's bid for EU membership - Yerevan's shift away from Russia". trend.az. 2 March 2024. 16 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2024.
- "Will Armenia apply to become a candidate for EU membership in the coming days?". radar.am. 4 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2024.
- "NIKOL PASHINYAN SAID THAT YOU SHOULD APPLY TO BECOME A CANDIDATE FOR EU MEMBERSHIP BEFORE AUTUMN AT THE LATEST". hraparak.am. 5 March 2024. 14 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2024.
- "Armenia mulling EU membership application, foreign minister says". politico.eu. 9 March 2024. 10 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2024.
- "Armenia is considering seeking EU membership, foreign minister says". euractiv.com. 10 March 2024. 10 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2024.
- "Armenia approves EU membership bid further straining ties with Russia". www.intellinews.com. 9 January 2025.
- Armenian government approves bill to launch EU accession bid
- "The retreat of global democracy stopped in 2018". The Economist. 8 January 2019. ISSN 0013-0613. 9 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 January 2019.
- "Armenia". freedomhouse.org (ඉංග්රීසි බසින්). 31 January 2019. 7 February 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 February 2019.
- "Armenia". freedomhouse.org (ඉංග්රීසි බසින්). 6 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 February 2018.
- "Armenia: A revolution live-streamed | Reporters without borders". RSF (ඉංග්රීසි බසින්). 23 April 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 April 2019.
- "Armenia improves positions in World Press Freedom Index by 19 points: Pashinyan confident in continuation of progress". armenpress.am (ඉංග්රීසි බසින්). 18 April 2019. 18 April 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 April 2019.
- "The Human Freedom Index 2023" (PDF). Fraser Institute. 22 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 June 2023.
- "COUNTRY PROFILES" (PDF). 26 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- "Human Freedom Index". Cato Institute (ඉංග්රීසි බසින්). 1 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 January 2018.
- "The Armenian Parliament ratified the Rome Statute. What was it necessary for?". 3 October 2023. 5 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 October 2023.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ආර්මේනියාවේ රජය සහ දේශපාලනය 2022 Censusනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Demourian, Avet (19 October 2007). "Armenian Eyes, Ears on US Genocide Vote". The Washington Post. 25 April 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 July 2009.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය CIAනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Z. Lerman and A. Mirzakhanian, Private Agriculture in Armenia, Lexington Books, Lanham, MD, 2001.
- Statistical Yearbook 2007 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 3 ඔක්තෝබර් 2008 at the Wayback Machine, Armenia National Statistical Service, Yerevan
- "Country Trends". Global Footprint Network. 8 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 June 2020.
- Lin, David; Hanscom, Laurel; Murthy, Adeline; Galli, Alessandro; Evans, Mikel; Neill, Evan; Mancini, MariaSerena; Martindill, Jon; Medouar, FatimeZahra; Huang, Shiyu; Wackernagel, Mathis (2018). "Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012-2018". Resources (ඉංග්රීසි බසින්). 7 (3): 58. Bibcode:2018Resou...7...58L. doi:10.3390/resources7030058.
- Kiniry, Laura. "How Armenia Plans to Become the Next World-Class Hiking Destination". 5 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 February 2018.
- "Unemployment Armenia". Armenian Statistical Service of Republic of Armenia. 7 May 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 May 2016.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය Fischer-2018නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - "Index of Economic Freedom: Armenia". Heritage Organisation. Archived from the original on 28 August 2021. සම්ප්රවේශය 12 October 2022.
- "The head of the Central Bank of Armenia hopes for economic growth at the end of the year by 13%". AKM EN (ඉංග්රීසි බසින්). 20 October 2022. 27 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 October 2022.
- "IMF slashes forecast for Armenian economic growth for 2022". www.intellinews.com (ඉංග්රීසි බසින්). 18 March 2022. 27 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 October 2022.
- Erocal, Deniz; Yegorov, Igor (2015). Countries in the Black Sea basin. In: UNESCO Science Report: towards 2030 (PDF). Paris: UNESCO. pp. 324–41. ISBN 978-92-3-100129-1. 30 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 13 June 2017.
- "Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 29 November 2024.
- "Armenia ranking in the Global Innovation Index 2025". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-10-20.
- "5. ՍՈՑԻԱԼ-ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ" (PDF) (Armenian බසින්). ARMSTAT Statistical Committee of the Republic of Armenia. සම්ප්රවේශය 15 May 2025.
{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - "World Development Indicators – Google Public Data Explorer". www.google.com. 4 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 February 2018.
- Paul, Amanda. "Armenia's disappearing population". 27 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 July 2011.
- "World Development Indicators – Google Public Data Explorer". www.google.com. 4 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 February 2018.
- Turay, Anna. "Tarihte Ermeniler". Bolsohays:Istanbul Armenians Like many other ethnicities Armenians in India too have played a role historically and had an impact historically. Today however the community has been reduced to about a hundred living in Calcutta. 9 February 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 January 2007.
- "Jerusalem – The Old City: The Armenian Quarter". Jewish Virtual Library. https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/geo/armenianq.html. ප්රතිෂ්ඨාපනය 22 July 2009.
- "San Lazzaro degli Armeni – Venice for Visitors". Europeforvisitors.com. 22 November 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 December 2010.
- "Nagorno-Karabakh almost empty as most of population flees to Armenia". Radio France Internationale. 30 September 2023. 2 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 September 2023.
- "Population in Nagorno-Karabakh 2007" (PDF). National Statistical Service of Nagorno-Karabakh Republic. 31 March 2010 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 July 2009.
- "The Main Results of RA Census 2022, trilingual / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia". www.armstat.am. සම්ප්රවේශය 18 November 2024.
- Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (2002). The Ethnic Minorities of Armenia. Routledge., part of the OSCE
- "The Main Results of RA Census 2022". ArmStat. 20 May 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 February 2022.
- "The Transcaucasian Soviet Federation". Russian Review. 3 (24). Washington, D.C.: The Russian Information Bureau: 498. 15 December 1925. සම්ප්රවේශය 20 April 2022.
- (රුසියානු බසින්) The All-Union Population Census of 1989 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 ජනවාරි 2012 at the Wayback Machine. Demoscope.ru
- "New Index Shows Least-, Most-Accepting Countries for Migrants". Gallup.com (ඉංග්රීසි බසින්). 19 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 January 2018.
- Charles Dowsett, E. Peters. Sayat'-Nova. An 18th-century Troubadour: a Biographical and Literary Study. Peeters Publishers, 1997 ISBN 90-6831-795-4; p. xv
- Hacikyan et al. 2000, පිටු අංකය: 87.
- "The South Caucasus Between The EU and the Eurasian Union" (PDF). Caucasus Analytical Digest #51–52. Forschungsstelle Osteuropa, Bremen and Center for Security Studies, Zürich. 17 June 2013. pp. 22–23. ISSN 1867-9323. 29 October 2013 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 July 2013.
- Hacikyan et al. 2000, පිටු අංක: 75-76.
- Walker 1990, පිටු අංකය: 24.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ආර්මේනියාවේ ජන විකාශනය stringerනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Hacikyan et al. 2000, පිටු අංක: 77-79.
- "Armenian Census 2011" (PDF) (ආර්මේනියානු බසින්). p. 7. 21 November 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 25 October 2015.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ආර්මේනියාවේ ජන විකාශනය CIAනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - "Orthodox churches (Oriental) | World Council of Churches". www.oikoumene.org. සම්ප්රවේශය 2025-09-25.
- "Armenian Brotherhood Church of Yerevan". 31 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 31 March 2014.
- "Armenian Evangelical Christian Baptist". Armbaplife.am. 25 August 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 August 2012.
- "Despite poverty, Baptists prosper in Armenia" (PDF). Biblical Recorder. Baptist State convention of North Carolina. 17 July 2004. Archived from the original on 19 November 2008. සම්ප්රවේශය 28 June 2010.
- "Armenian Presbyterian Church to Commemorate 1700th Anniversary of Christianity in Armenia with Concert and Khachkar Dedication". The Armenian Reporter. 20 October 2001. 10 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 May 2011.
- Lane, Christel (1978). Christian religion in the Soviet Union: a sociological study. Albany: State univ. of New York P. p. 107. ISBN 978-0-87395-327-6. සම්ප්රවේශය 27 August 2015.
- "The Ethnic Minorities of Armenia" (PDF). Yerevan. 2002. 19 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 27 January 2021.
- Bardi, Ariel Sophia (11 November 2019). "Inside the world's biggest Yazidi temple in Armenia". Al Jazeera. 27 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 March 2022.
- Badalian, Susan (13 May 2019). "Minister Cautious About Corruption in Healthcare". «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» Ռադիոկայան. 31 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 January 2023.
- "Armenia's Basic Benefits Package and Universal Health Insurance Systems". 29 November 2021. 24 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 January 2023.
- "Armenia to introduce free healthcare for the under-18s". 27 June 2019. 27 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 January 2023.
- "Chart – World Development Indicators (Google Public Data Explorer)". www.google.com. 4 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 February 2018.
- "Chart – World Development Indicators (Google Public Data Explorer)". www.google.com. 4 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 February 2018.
- "Chart – World Development Indicators (Google Public Data Explorer)". www.google.com. 4 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 February 2018.
- Curtis, Glenn E. and Ronald G. Suny. "Education". Armenia: A Country Study සංරක්ෂණය කළ පිටපත 12 සැප්තැම්බර් 2009 at the Wayback Machine. Library of Congress Federal Research Division (March 1994). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
- "About us". araratbaccalaureate.am. 2 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 February 2018.
- "The Araratian Baccalaureate: A guide for universities" (PDF). 4 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 2 February 2018.
- "Chart – World Development Indicators (Google Public Data Explorer)". www.google.com. 26 July 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 February 2018.
- "Chart – World Development Indicators (Google Public Data Explorer)". www.google.com. 26 July 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 February 2018.
- "Arts of Armenia (Architecture)". armenianstudies.csufresno.edu. 15 February 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 October 2023.
- "Legislation: National Assembly of Armenia". Parliament.am. 1 July 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 April 2013.
- "2020 Press Freedom report". Reporters Without Borders. 14 October 2020. 23 April 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 April 2019.
- Stefes, C.; Paturyan, Yevgenya J. (25 August 2021). "After the Revolution: State, Civil Society, and Democratization in Armenia and Georgia". Frontiers in Political Science. 3 719478. doi:10.3389/fpos.2021.719478.
- "Concern about judicial harassment of Armenia's media" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 14 ඔක්තෝබර් 2020 at the Wayback Machine. Reporters Without Borders. 18 February 2020.
- "About - Armenian Cinema".
- Armenian Cinema 100, by Artsvi Bakhchinyan, Yerevan, 2012, pp. 111–112
- Cowe, S. Peter (2000). Parlakian, Nishan (ed.). Modern Armenian drama : an anthology. New York: Columbia University Press. p. 131. ISBN 978-0231116305
- Parlakian, Nishan (1 February 2001). Modern Armenian Drama: An Anthology (ඉංග්රීසි බසින්). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-50266-5.
- Tatiana Egorova. Soviet Film Music (Contemporary Music Studies). (London: Routledge, 1997), p. 54
- "Armenia Diaspora Conference Official Site". 27 September 2007. 27 September 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 April 2025.
- "Ambassadors in Sport?: Independent Armenia far below the glory of Soviet times on the pitch, mat". ArmeniaNow. 15 December 2006. 28 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 January 2018.
- "Inter Milan sign Mkhitaryan on free transfer". BBC Sport (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). 29 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2023.
- Thomas A. Green, ed. (2001). Martial arts of the world: en encyclopedia. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. p. 718. ISBN 978-1-57607-150-2.
- "Armenia: the cleverest nation on earth". BBC World Service. 18 October 2009. 24 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 January 2018.
විකිපීඩියා, විකි, විශ්වකෝෂය, පොත, පුස්තකාලය, ලිපිය, කියවීම, නොමිලේ බාගත කිරීම, ආර්මේනියාව පිළිබඳ තොරතුරු, ආර්මේනියාව යනු කුමක්ද? ආර්මේනියාව යනු කුමක් දර්ශනය කරන්නේ?