ටුවාලු (i/tuːˈvɑːluː/ too-VAH-loo) යනු පැසිෆික් සාගරයේ ඕෂනියාවේ පොලිනීසියානු උප කලාපයේ, හවායි සහ ඕස්ට්රේලියාව අතර මැද භාගයේ පිහිටි දූපත් රටකි. එය සැන්ටා කෲස් දූපත් (සොලමන් දූපත් වලට අයත්) නැගෙනහිර-ඊසාන දෙසින්, වනුවාටු හි ඊසාන දෙසින්, නාවුරු හි ගිනිකොන දෙසින්, කිරිබාටි හි දකුණින්, ටොකෙලාවු හි බටහිරින්, සැමෝවා සහ වැලිස් සහ ෆුටුනා හි වයඹ දෙසින් සහ ෆීජි හි උතුරින් පිහිටා ඇත.
ටුවාලු | |
|---|---|
ධජය ලාංඡනය | |
| උද්යෝග පාඨය: Tuvalu mo te Atua (Tuvaluan) "සර්වබලධාරි දෙවියන් සඳහා ටුවාලු" | |
| ජාතික ගීය: Tuvalu mo te Atua (Tuvaluan) "සර්වබලධාරි දෙවියන් සඳහා ටුවාලු" රාජකීය ගීය: “God Save the King” | |
| අගනුවර සහ විශාලතම නගරය | ෆුනාෆුටි 8°31′S 179°12′E / 8.517°S 179.200°E |
| නිල භාෂා(ව) |
|
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2022) |
|
| ආගම (2022) |
|
| ජාති නාම(ය) | ටුවාලුවන් |
| රජය | ඒකීය පාර්ලිමේන්තු ව්යවස්ථාමය රාජාණ්ඩුව |
• රාජාණ්ඩුව | III වන චාල්ස් |
• ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් | ටොෆිගා වේවාලු ෆලානි |
• අගමැති | ෆෙලෙටි ටියෝ |
| ව්යවස්ථාදායකය | පාර්ලිමේන්තුව |
| ස්වාධීනත්වය | |
• එක්සත් රාජධානියෙන් | 1978 ඔක්තෝබර් 1 |
| වර්ග ප්රමාණය | |
• සම්පූර්ණ | 25.14 km2 (9.71 sq mi) (192 වෙනි) |
• ජලය (%) | නොසැලකිය හැකි |
| ජනගහණය | |
• 2022 ජන සංගණනය | 10,643 (194 වෙනි) |
• ජන ඝණත්වය | 423/km2 (1,095.6/sq mi) (27 වෙනි) |
| දදේනි (ක්රශසා) | 2023 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් මිලියන 68.603 |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 6,076 |
| දදේනි (නාමික) | 2023 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් මිලියන 63 |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 6,113 |
| ගිනි (2022) | 39 මධ්යම |
| මාසද (2023) | 0.689 මධ්යම · 129 වෙනි |
| ව්යවහාර මුදල |
|
| වේලා කලාපය | UTC+12 |
| රිය ධාවන මං තීරුව | වම |
| ඇමතුම් කේතය | +688 |
| අන්තර්ජාල TLD | .tv |
ටුවාලු යනු 5° සහ 10° දකුණේ අක්ෂාංශ අතර සහ 176° සහ 180° දේශාංශ අතර පැතිරුණු ගල්පර දූපත් තුනකින් සහ පරමාණු හයකින් සමන්විත වේ. ඒවා ජාත්යන්තර දින රේඛාවට බටහිරින් පිහිටා ඇත. 2022 සංගණනයෙන් ටුවාලු හි ජනගහනය 10,643 ක් බව තීරණය විය,(පිටුව5) එය වතිකානු නගරයට පසුව ලෝකයේ දෙවන අඩුම ජනගහනය සහිත රට බවට පත් කළේය. ටුවාලු හි මුළු භූමි ප්රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 25.14 (වර්ග සැතපුම් 9.71) වේ.
ටුවාලු හි පළමු වැසියන් වූයේ වසර තුන්දහසකට පමණ පෙර ආරම්භ වූ පැසිෆික් කලාපයට පොලිනීසියානුවන් සංක්රමණය වීමේ කොටසක් ලෙස පැමිණි පොලිනීසියානුවන් ය. පැසිෆික් දූපත් සමඟ යුරෝපීය සම්බන්ධතා ඇති කර ගැනීමට බොහෝ කලකට පෙර, පොලිනීසියානුවන් දූපත් අතර ඔරුවෙන් නිතර ගමන් කළහ. පොලිනීසියානු නාවික කුසලතා නිසා ඔවුන්ට ද්විත්ව ලෙලි සහිත රුවල් ඔරුවලින් හෝ ඕටර්රිගර් ඔරුවලින් සවිස්තරාත්මකව සැලසුම් කළ ගමන් කිරීමට හැකි විය. විද්වතුන් විශ්වාස කරන්නේ පොලිනීසියානුවන් සැමෝවා සහ ටොංගා සිට ටුවාලුවා දූපත් දක්වා පැතිර ගිය බවත්, පසුව එය මෙලනීසියාවේ සහ මයික්රොනීසියාවේ පොලිනීසියානු පිටස්තර ප්රදේශවලට තවදුරටත් සංක්රමණය වීම සඳහා පියවරක් ලෙස ක්රියා කළ බවත්ය.
1568 දී, ස්පාඤ්ඤ ගවේෂක සහ සිතියම් විද්යාඥ අල්වාරෝ ද මෙන්ඩානා, ටෙරා ඕස්ට්රේලිස් සොයා ඔහු කළ ගවේෂණයකදී නුයි දූපත දුටු අතර, දූපත් සමූහය හරහා යාත්රා කළ පළමු යුරෝපීයයා බවට පත්විය. දැනට අගනුවර ලෙස සේවය කරන ෆුනාෆුටි දූපත 1819 දී එලිස්ගේ දූපත ලෙස නම් කරන ලදී. පසුව, ඉංග්රීසි ජල විද්යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් ජෝර්ජ් ෆින්ඩ්ලේ විසින් මුළු කණ්ඩායමම එලිස් දූපත් ලෙස නම් කරන ලදී. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, මහා බ්රිතාන්යය එලිස් දූපත් පාලනය කිරීමට හිමිකම් කියමින්, ඒවා ඔවුන්ගේ බලපෑම් ක්ෂේත්රය තුළ ඇති බව නම් කළේය. 1892 ඔක්තෝබර් 9 සහ 16 අතර, එච්එම්එස් කුරකෝවා හි කපිතාන් හර්බට් ගිබ්සන් එලිස් දූපත් එක් එක් බ්රිතාන්ය ආරක්ෂිත ප්රදේශයක් ලෙස ප්රකාශ කළේය. බ්රිතාන්යය විසින් එලිස් දූපත් බ්රිතාන්ය බටහිර පැසිෆික් ප්රදේශවල (BWPT) කොටසක් ලෙස පරිපාලනය කිරීම සඳහා නේවාසික කොමසාරිස්වරයෙකු පත් කරන ලදී. 1916 සිට 1975 දක්වා, ඒවා ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදයේ කොටසක් ලෙස කළමනාකරණය කරන ලදී.
ගිල්බට් දූපත් සහ එලිස් දූපත් එක් එක් දූපත් වලට තමන්ගේම පරිපාලනයක් තිබිය යුතුද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා 1974 දී ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලදී. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදය 1975 ඔක්තෝබර් 1 වන දින නීත්යානුකූලව පැවතීම නතර විය; 1976 ජනවාරි 1 වන දින, පැරණි පරිපාලනය නිල වශයෙන් වෙන් කරන ලදී, සහ වෙනම බ්රිතාන්ය යටත් විජිත දෙකක් වන කිරිබාති සහ ටුවාලු පිහිටුවන ලදී. 1978 ඔක්තෝබර් 1 වන දින, ටුවාලු පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය තුළ ස්වෛරී රාජ්යයක් ලෙස සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන වූ අතර, ටුවාලු හි රජු ලෙස III වන චාල්ස් සමඟ ව්යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවකි. 2000 සැප්තැම්බර් 5 වන දින, ටුවාලු එක්සත් ජාතීන්ගේ 189 වන සාමාජිකයා බවට පත්විය.
දූපත් වල සැලකිය යුතු ප්රමාණයක් පස නොමැති බැවින්, රට ආහාර සඳහා ආනයනය සහ මසුන් ඇල්ලීම මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. ජාත්යන්තර සමාගම්වලට ධීවර බලපත්ර සඳහා බලපත්ර ලබා දීම, ප්රදාන සහ ආධාර ව්යාපෘති සහ භාණ්ඩ නැව්වල සේවය කරන ටුවාලු නාවිකයින්ගෙන් ඔවුන්ගේ පවුල්වලට මුදල් ප්රේෂණය කිරීම ආර්ථිකයේ වැදගත් කොටස් වේ. එය පහත් බිම් දූපත් රාජ්යයක් වන නිසා, දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ අවදානමට ටුවාලු අතිශයින් ගොදුරු වේ. එය කුඩා දූපත් රාජ්ය සන්ධානයේ කොටසක් ලෙස ජාත්යන්තර දේශගුණික සාකච්ඡා සඳහා ක්රියාකාරී වේ.
ඉතිහාසය
ප්රාග් ඉතිහාසය
ටුවාලු ජනතාවගේ මූලාරම්භය වසර 3,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ වූ පැසිෆික් සාගරයට සංක්රමණය වීම පිළිබඳ න්යායන් තුළ සඳහන් වේ. පූර්ව-යුරෝපීය-සම්බන්ධතා කාලවලදී, සැමෝවා සහ ටොංගා ඇතුළු ආසන්න දූපත් අතර නිතර කැනෝ මුහුදු ගමන් සිදු විය. ටුවාලු දූපත් නවයෙන් අටක් ජනාවාස විය. ටුවාලු භාෂාවෙන් 'එකට සිටගෙන සිටින අට' යන අර්ථය ඇති ටුවාලු යන නමේ ආරම්භය මෙය පැහැදිලි කරයි (ප්රෝටෝ-ඔස්ට්රොනීසියානු භාෂාවෙන් 'අට' යන අර්ථය ඇති *වාලු හා සසඳන්න). නනුමන්ගා ගුහාවල මිනිසා විසින් සාදන ලද ගිනි තැබීම් පිළිබඳ විය හැකි සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් වසර දහස් ගණනක් දූපත් වල වාසය කර ඇති බවයි.
ටුවාලු දූපත් වල වැදගත් නිර්මාණ මිථ්යාවක් වන්නේ ටුවාලු දූපත් නිර්මාණය කළ බව කියන ටෙ පුසි මෝ ටෙ අලි (ඊල් සහ ෆ්ලවුන්ඩර්) ගේ කතාවයි. ටෙ අලි (ෆ්ලවුන්ඩර්) ටුවාලුහි පැතලි පරමාණුවල ආරම්භය යැයි විශ්වාස කෙරෙන අතර ටෙ පුසි (ඊල්) ටුවාලු වැසියන්ගේ ජීවිතවල වැදගත් වන පොල් ගස් සඳහා ආකෘතියයි. ටුවාලුවන්ගේ මුතුන් මිත්තන්ගේ කථා දිවයිනෙන් දිවයිනට වෙනස් වේ. නියුටාඕ, ෆුනාෆුටි සහ වයිටුපු හි, ආරම්භක මුතුන් මිත්තෙකු සැමෝවාහි සිට පැමිණි බව විස්තර කර ඇති අතර, නනුමියා හි, ආරම්භක මුතුන් මිත්තෙකු ටොංගා සිට පැමිණි බව විස්තර කර ඇත.
වෙනත් සංස්කෘතීන් සමඟ මුල් කාලීන සම්බන්ධතා
1568 ජනවාරි 16 වන දින ස්පාඤ්ඤයේ ඇල්වාරෝ ද මෙන්ඩානාගේ මුහුදු ගමනේදී යුරෝපීයයන් විසින් ටුවාලු මුලින්ම දුටුවේය. ඔහු නුයි පසුකර යාත්රා කර එය ඉස්ලා ද ජෙසුස් (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් "ජේසුස් වහන්සේගේ දූපත") ලෙස නම් කළේය. මන්ද පෙර දිනය ශුද්ධ නාමයේ මංගල්යය වූ බැවිනි. මෙන්ඩානා දූපත් වැසියන් සමඟ සම්බන්ධතා පැවැත්වූ නමුත් ගොඩබෑමට නොහැකි විය. මෙන්ඩානාගේ පැසිෆික් සාගරය හරහා දෙවන මුහුදු ගමනේදී, ඔහු 1595 අගෝස්තු 29 වන දින නියුලකිටා පසු කළ අතර එය ඔහු ලා සොලිටේරියා ලෙස නම් කළේය.
කපිතාන් ජෝන් බයිරන් 1764 දී ඩොල්ෆින් කපිතාන්වරයා ලෙස ලොව වටා ගමන් කරන අතරතුර (1751) ටුවාලු දූපත් හරහා ගමන් කළේය. ඔහු කලපු දූපත් ලෙස පරමාණු ප්රස්ථාරගත කළේය. යුරෝපීයයන් විසින් නනුමියාව මුලින්ම දුටු බවට වාර්තා වන්නේ ස්පාඤ්ඤ නාවික නිලධාරියෙකු වන ෆ්රැන්සිස්කෝ මොරෙල් ඩි ලා රූවා විසිනි. ඔහු 1781 මැයි 5 වන දින පිලිපීනයේ සිට නිව් ස්පාඤ්ඤය දක්වා පැසිෆික් සාගරය හරහා දකුණු දෙසට ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර ලා ප්රින්සෙසා නෞකාවේ කපිතාන්වරයා ලෙස එය පසුකර ගියේය. ඔහු නැනුමියාව සැන් ඔගස්ටින් ලෙස ප්රස්ථාරගත කළේය. කීත් එස්. චේම්බර්ස් සහ ඩග් මුන්රෝ (1980) 1781 මැයි 5 වන දින මොරෙල් ද යාත්රා කළ දූපත ලෙස නියුටාඕ හඳුනා ගත් අතර එමඟින් යුරෝපීයයන් ග්රාන් කොකල්හි අභිරහස ලෙස හැඳින්වූ දෙය විසඳීය. මොරෙල්ගේ සිතියම සහ දිනපොත දූපත එල් ග්රාන් කොකල් ('මහා පොල් වගාව') ලෙස නම් කළේය; කෙසේ වෙතත්, අක්ෂාංශ සහ දේශාංශ අවිනිශ්චිත විය. 18 වන සියවසේ අග භාගය වන තෙක් නිවැරදි කාලමානක ලබා ගත නොහැකි වූ බැවින්, එකල දේශාංශ ගණනය කළ හැක්කේ දළ වශයෙන් පමණි.
1809 දී, බ්රිග් එලිසබෙත් නෞකාවේ කපිතාන් පැටර්සන්, ඕස්ට්රේලියාවේ සිඩ්නි හි පෝර්ට් ජැක්සන් සිට චීනය දක්වා වෙළඳ ගමනක යෙදී සිටියදී උතුරු ටුවාලු ජලය හරහා ගමන් කරමින් සිටියදී නනුමියාව දුටුවේය. 1819 මැයි මාසයේදී, නිව්යෝර්ක්හි ඇරන්ට් ෂුයිලර් ඩි පේස්ටර්, සන්නද්ධ බ්රිගන්ටයින් හෝ පුද්ගලික රෙබෙකාගේ කපිතාන්, බ්රිතාන්ය වර්ණ යටතේ යාත්රා කරමින්, දකුණු ටුවාලුවන් ජලය හරහා ගමන් කළේය. ඩි පේස්ටර් නුකුෆෙටෝ සහ ෆුනාෆුටි දුටු අතර, ඔහු එලිස්ගේ දූපත ලෙස නම් කළේ කොවෙන්ට්රි පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රී සහ රෙබෙකාගේ භාණ්ඩ ප්රවාහනයේ හිමිකරු වූ ඉංග්රීසි දේශපාලනඥයෙකු වන එඩ්වඩ් එලිස් විසිනි. ඉංග්රීසි ජල විද්යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් ජෝර්ජ් ෆින්ඩ්ලේගේ කෘතියෙන් පසුව දූපත් නවයටම එලිස් යන නම යොදන ලදී.
1820 දී, රුසියානු ගවේෂක මිහායිල් ලාසරෙව්, මිර්නි හි අණ දෙන නිලධාරියා ලෙස නුකුෆෙටෝ වෙත ගියේය. ලා කොක්විල් නෞකාවේ කපිතාන් ලුවී-ඉසිඩෝර් ඩුපෙරේ, 1824 මැයි මාසයේදී පෘථිවිය වටා සංක්රමණය කිරීමේදී (1822–1825) නනුමන්ගා පසුකර යාත්රා කළේය. කපිතාන් කෝර්සන් යටතේ මාරියා රීගර්ස්බර්ග් නෞකාව සහ කපිතාන් සී. ඊග් යටතේ කොර්වෙට් පොලක්ස් විසින් ලන්දේසි ගවේෂණයක් 1825 ජුනි 14 වන දින උදෑසන නුයි සොයා ගත් අතර ප්රධාන දූපත (ෆෙනුවා ටැපු) නෙඩර්ලන්ඩ්ෂ් අයිලන්ඩ් ලෙස නම් කරන ලදී.
තල්මසුන් පැසිෆික් සාගරයේ සැරිසැරීමට පටන් ගත් නමුත්, ඔවුන් ටුවාලු වෙත පැමිණියේ අතොළුවලට ගොඩබෑමේ දුෂ්කරතා නිසා කලාතුරකිනි. නැන්ටුකට් තල්මසුන් ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් II හි ඇමරිකානු කපිතාන් ජෝර්ජ් බැරට් ටුවාලු අවට ජලය දඩයම් කළ පළමු තල්මසුන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඔහු 1821 නොවැම්බර් මාසයේදී නුකුලේලේ ජනතාවගෙන් පොල් හුවමාරු කර ගත් අතර නියුලකිටා වෙතද ගියේය. ඔහු නුකුෆෙටෝ හි සකලුවා දූපතේ වෙරළ කඳවුරක් ස්ථාපිත කළ අතර, එහිදී තල්මසුන්ගේ බ්ලබර් දිය කිරීම සඳහා ගල් අඟුරු භාවිතා කරන ලදී.
කුක් දූපත් වල මනිහිකි හි සභා පල්ලියක උපස්ථායකයෙකු වූ එලේකානා 1861 මැයි 10 වන දින නුකුලේලේ වෙත ගොඩ බැසීමට පෙර කුණාටුවකට හසු වී සති අටක් පාවී ගිය විට ක්රිස්තියානි ධර්මය ටුවාලු වෙත පැමිණියේය. එලේකානා ක්රිස්තියානි ධර්මය දේශනා කිරීමට පටන් ගත්තේය. ටුවාලු පල්ලිය පිහිටුවීමේ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර ඔහු සැමෝවා හි ලන්ඩන් මිෂනාරි සංගමයේ (LMS) පාසලක් වන මලුවා දේවධර්ම විද්යාලයේ පුහුණුව ලැබීය. 1865 දී, රෙපරමාදු සභාවාදී මිෂනාරි සමාජයක් වන LMS හි පූජ්ය ආචිබෝල්ඩ් රයිට් මරේ පළමු යුරෝපීය මිෂනාරිවරයා ලෙස පැමිණියේය; ඔහු ටුවාලු වැසියන් අතර එවැන්ජලිස්ත සේවය කළේය. 1878 වන විට සෑම දූපතකම දේශකයින් සිටි බැවින් රෙපරමාදු ආගම හොඳින් ස්ථාපිත යැයි සැලකේ. 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, ටුවාලු පල්ලිය (ටෙ එකලේසියා කෙලිසියානෝ ටුවාලු) බවට පත් වූ ස්ථානයේ දේවසේවකයින් ප්රධාන වශයෙන් සැමෝවා ජාතිකයන් වූ අතර, ඔවුන් ටුවාලු භාෂාව සහ ටුවාලු සංගීතය වර්ධනයට බලපෑම් කළහ.
1862 සහ 1863 අතර වසරකටත් අඩු කාලයක්, පේරු නැව් ඊනියා "කළු කුරුළු" වෙළඳාමේ නිරත වූ අතර, එමඟින් ඔවුන් කම්කරුවන් බඳවා ගත් හෝ ආකර්ෂණය කර ගත් අතර, නැගෙනහිර පැසිෆික් සාගරයේ පාස්කු දූපතේ සිට ටුවාලු සහ ගිල්බට් දූපත් වල දකුණු අතොළු දක්වා පොලිනීසියාවේ කුඩා දූපත් පීරා ඇත (දැන් කිරිබාටි). පේරු හි දැඩි ශ්රම හිඟය පිරවීම සඳහා ඔවුන් බඳවා ගැනීම් සෙව්වා. ෆුනාෆුටි සහ නුකුලේලේ හි, පදිංචි වෙළඳුන් "කළු කුරුළු" විසින් දූපත් වැසියන් බඳවා ගැනීමට පහසුකම් සැලසූහ. ටුවාලු හි මුල්ම යුරෝපීය මිෂනාරිවරයා වූ පූජ්ය ආචිබෝල්ඩ් රයිට් මරේ, වාර්තා කළේ 1863 දී ෆුනාෆුටි වෙතින් පුද්ගලයින් 170 ක් පමණ සහ නුකුලේලේ වෙතින් පුද්ගලයින් 250 ක් පමණ රැගෙන ගිය බවයි, මන්ද 1861 දී නුකුලේලේ හි ජීවත් වූ බවට වාර්තා වූ 300 දෙනාගෙන් 100 කටත් වඩා අඩු පිරිසක් සිටි බැවිනි.
1892 ඔක්තෝබර් 9 සහ 16 අතර, HMS කුරකෝවා හි කපිතාන් හර්බට් ගිබ්සන් විසින් එලිස් දූපත් එක් එක් බ්රිතාන්ය ආරක්ෂිත ප්රදේශයක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කරන ලද 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, මෙම දූපත් බ්රිතාන්යයේ බලපෑම් ක්ෂේත්රයට ඇතුළත් විය.
වෙළඳ සමාගම් සහ වෙළඳුන්
19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ටුවාලු හි වෙළඳ සමාගම් ක්රියාකාරී විය; වෙළඳ සමාගම් දූපත් වල ජීවත් වූ සුදු (පලගි) වෙළඳුන් සම්බන්ධ කර ගත්හ. ජෝන් (ජැක් ලෙසද හැඳින්වේ) ඕ'බ්රයන් ටුවාලු හි පදිංචි වූ පළමු යුරෝපීයයා විය; ඔහු 1850 ගණන්වල ෆුනාෆුටි හි වෙළෙන්දෙකු බවට පත්විය. ඔහු ෆුනාෆුටි හි පරමාධිපති ප්රධානියාගේ දියණිය වන සලායි සමඟ විවාහ විය. පසුව ලේඛකයෙකු ලෙස සාර්ථක වූ ලුවී බෙක්, 1880 අප්රේල් සිට එම වසරේ අගභාගයේදී සුළි කුණාටුවකින් වෙළඳ ස්ථානය විනාශ වන තෙක් නනුමන්ගා හි වෙළෙන්දෙකු විය. පසුව ඔහු නුකුෆෙටෝ හි වෙළෙන්දෙකු බවට පත්විය.
1892 දී, HMS රෝයලිස්ට් හි කපිතාන් එඩ්වඩ් ඩේවිස් වෙළඳ ක්රියාකාරකම් පිළිබඳව වාර්තා කළ අතර එක් එක් දූපත්වල වෙළෙන්දෝ සංචාරය කළහ. කැප්ටන් ඩේවිස් එලිස් සමූහයේ පහත සඳහන් වෙළඳුන් හඳුනා ගත්තේය: එඩ්මන්ඩ් ඩෆි (නනුමියා); ජැක් බක්ලන්ඩ් (නියුටාඕ); හැරී නිට්ස් (වයිටුපු); ජැක් ඕ'බ්රයන් (ෆුනාෆුටි); ඇල්ෆ්රඩ් රෙස්ටියෝක්ස් සහ එමිල් ෆෙනිසොට් (නුකුෆෙටෝ); සහ මාටින් ක්ලයිස් (නුයි). මෙම කාලය තුළ, වෙළඳ සමාගම් සඳහා නියෝජිතයන් ලෙස ක්රියා කරමින්, පලගි වෙළඳුන් වැඩිම සංඛ්යාවක් ජීවත් වූයේ පරමාණුවල ය. සමහර දූපත් වලට තරඟකාරී වෙළඳුන් සිටිනු ඇති අතර, වියළන දූපත් වලට තනි වෙළෙන්දෙකු පමණක් සිටිය හැකිය.
1890 ගණන්වලදී, පැසිෆික් වෙළඳ සමාගම්වල ක්රියාකාරිත්වයේ ව්යුහාත්මක වෙනස්කම් සිදු විය; ඔවුන් එක් එක් දූපතේ වෙළෙන්දන් පදිංචි කිරීමේ පුරුද්දෙන්, නෞකාවක් දූපතකට ගිය විට සුපිරි භාණ්ඩ (වෙළඳ නෞකාවක භාණ්ඩ කළමනාකරු) දූපත්වාසීන් සමඟ සෘජුවම ගනුදෙනු කරන ව්යාපාරික මෙහෙයුමක් බවට පත්විය. 1880 ගණන්වල උච්චතම අවස්ථාවෙන් පසු, ටුවාලු හි පලගි වෙළඳුන්ගේ සංඛ්යාව අඩු විය; ඔවුන්ගෙන් අවසාන අය වූයේ නියුටාඕ හි ෆ්රෙඩ් විබ්ලි, නුකුෆෙටෝ හි ඇල්ෆ්රඩ් රෙස්ටියෝක්ස්, සහ නුයි හි මාටින් ක්ලයිස් ය. 1909 වන විට වෙළඳ සමාගම් නියෝජනය කරන පදිංචි පලගි වෙළඳුන් තවදුරටත් නොසිටි අතර, විබ්ලි, රෙස්ටියෝක්ස් සහ ක්ලයිස් මිය යන තුරුම දූපත් වල රැඳී සිටියහ.
විද්යාත්මක ගවේෂණ සහ සංචාරකයින්
චාල්ස් විල්ක්ස් යටතේ එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණය 1841 දී ෆුනාෆුටි, නුකුෆෙටෝ සහ වයිටුපු වෙත ගියේය. මෙම ගවේෂණය අතරතුර, කැටයම්කරුවෙකු සහ චිත්ර ශිල්පියෙකු වන ඇල්ෆ්රඩ් තෝමස් ඇගට් නුකුෆෙටෝ හි මිනිසුන්ගේ ඇඳුම් සහ පච්ච රටා පටිගත කළේය.
1885 හෝ 1886 දී, නවසීලන්ත ඡායාරූප ශිල්පී තෝමස් ඇන්ඩෲ ෆුනාෆුටි සහ නුයි වෙත ගියේය.
1890 දී, රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන්, ඔහුගේ බිරිඳ ෆැනී වැන්ඩෙග්රිෆ්ට් ස්ටීවන්සන් සහ ඇගේ පුත් ලොයිඩ් ඔස්බෝන් නවසීලන්තයේ ඕක්ලන්ඩ් හි හෙන්ඩර්සන් සහ මැක්ෆාර්ලේන් සතු වෙළඳ වාෂ්ප නෞකාවක් වන ජැනට් නිකොල් හි යාත්රා කළ අතර එය සිඩ්නි සහ ඕක්ලන්ඩ් අතර මධ්යම පැසිෆික් සාගරයට ක්රියාත්මක විය. ජැනට් නිකොල් එලිස් දූපත් තුනකට සංචාරය කළේය; ඔවුන් ෆුනාෆුටි, නියුටාඕ සහ නනුමියා වෙත ගොඩබෑ බව ෆැනී වාර්තා කරන අතර, ජේන් රෙස්චර් යෝජනා කරන්නේ ඔවුන් ෆුනාෆුටිට වඩා නුකුෆෙටෝ වෙත ගොඩ බැස්ස බවයි, ෆැනී ඇල්ෆ්රඩ් රෙස්ටියෝක්ස් සහ ඔහුගේ බිරිඳ ලිටියා හමුවීම විස්තර කරන පරිදි; කෙසේ වෙතත්, ඔවුන් 1880 ගණන්වල සිට නුකුෆෙටෝ හි ජීවත් වූහ. මෙම මුහුදු ගමන පිළිබඳ විස්තරයක් ෆැනී ස්ටීවන්සන් විසින් ලියා ඇති අතර රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන් සහ ලොයිඩ් ඔස්බෝන් විසින් ගන්නා ලද ඡායාරූප සමඟ ද කෲස් ඔෆ් ද ජැනට් නිකොල් යන මාතෘකාව යටතේ ප්රකාශයට පත් කරන ලදී.
1894 දී, කවුන්ට් රුඩොල්ෆ් ෆෙස්ටෙටික්ස් ඩි ටොල්නා, ඔහුගේ බිරිඳ එයිලා (නී හැගින්) සහ ඇගේ දියණිය බ්ලැන්චේ හැගින් ලෙ ටොල්නා යාත්රාවෙන් ෆුනාෆුටි වෙත පැමිණියහ. කවුන්ට් ෆුනාෆුටි හි පිරිමින් සහ කාන්තාවන් ඡායාරූප ගත කරමින් දින කිහිපයක් ගත කළේය.
වර්තමානයේ ඩාවින්ගේ සරඹය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ෆුනාෆුටි හි සිදුරු, පැසිෆික් පරමාණුවල කොරල්වල ගැඹුරින් නොගැඹුරු ජල ජීවීන්ගේ අංශු සොයා ගත හැකිද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා කොරල් පර සෑදීම විමර්ශනය කිරීමේ අරමුණින් ලන්ඩන් රාජකීය සංගමය විසින් සිදු කරන ලද කැණීම්වල ප්රතිඵලයකි. මෙම විමර්ශනය පැසිෆික් සාගරයේ චාල්ස් ඩාවින් විසින් සිදු කරන ලද කොරල් පරවල ව්යුහය සහ ව්යාප්තිය පිළිබඳ කාර්යයෙන් පසුව සිදු විය. කැණීම් 1896, 1897 සහ 1898 දී සිදු විය.සිඩ්නි විශ්ව විද්යාලයේ මහාචාර්ය එජ්වර්ත් ඩේවිඩ්, මහාචාර්ය විලියම් සොලස් යටතේ 1896 "රාජකීය සංගමයේ ෆුනාෆුටි කොරල් පර නීරස ගවේෂණය" හි සාමාජිකයෙකු වූ අතර 1897 දී ගවේෂණය මෙහෙයවීය. මෙම චාරිකාවල ඡායාරූප ශිල්පීන් ෆුනාෆුටි හි පුද්ගලයින්, ප්රජාවන් සහ දර්ශන පටිගත කළහ.
ඕස්ට්රේලියානු කෞතුකාගාරයේ ස්වභාව විද්යාඥයෙකු වන චාල්ස් හෙඩ්ලි 1896 ගවේෂණය සමඟ එක් වූ අතර, ෆුනාෆුටි හි රැඳී සිටියදී ඔහු අපෘෂ්ඨවංශික සහ ජනවාර්ගික වස්තූන් එකතු කළේය. මේවා පිළිබඳ විස්තර 1896 සහ 1900 අතර ඕස්ට්රේලියානු කෞතුකාගාරයේ මතක සටහන් III හි සිඩ්නි හි ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. හෙඩ්ලි ෆුනාෆුටි ඇටෝල් හි සාමාන්ය ගිණුම, ෆුනාෆුටි හි ජනවාර්ගික විද්යාව, සහ ෆුනාෆුටි හි මොලුස්කා ද ලිවීය. එඩ්ගර් වේට් 1896 ගවේෂණයේ කොටසක් වූ අතර ෆුනාෆුටි හි ක්ෂීරපායින්, උරගයින් සහ මාළු ප්රකාශයට පත් කළේය. විලියම් රේන්බෝ ෆුනාෆුටි හි කෘමි සත්ත්ව විශේෂයේ ෆුනාෆුටි හි එකතු කරන ලද මකුළුවන් සහ කෘමීන් විස්තර කළේය.
කපිතාන්වරයාගේ ලිපිකරු සහ ඡායාරූප ශිල්පියා වන හැරී ක්ලිෆර්ඩ් ෆැසෙට්, 1900 දී පැසිෆික් පරමාණුවල කොරල් පර සෑදීම පිළිබඳව එක්සත් ජනපද මත්ස්ය කොමිසම විමර්ශනය කරන විට USFC ඇල්බට්රොස් හි සංචාරයකදී ෆුනාෆුටි හි පුද්ගලයින්, ප්රජාවන් සහ දර්ශන පටිගත කළේය.
යටත් විජිත පරිපාලනය
ගිල්බට් දූපත් පදනම් කරගත් නේවාසික කොමසාරිස්වරයෙකු විසින් එලිස් දූපත් 1892 සිට 1916 දක්වා බ්රිතාන්ය ආරක්ෂක ප්රදේශයක් ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී. බිල්බට් දූපත් වල පරිපාලනය 1916 දී අවසන් වූ අතර, ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදය ස්ථාපිත කරන ලද අතර එය 1975 ඔක්තෝබර් දක්වා පැවතුනි.
දෙවන ලෝක යුද්ධය
දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී, බ්රිතාන්ය යටත් විජිතයක් ලෙස එලිස් දූපත් යුද්ධයේ මිත්ර පාක්ෂිකයින් සමඟ පෙලගැසී සිටියේය. යුද්ධයේ මුල් අවධියේදී, ජපන් ජාතිකයින් දැන් කිරිබාති හි මාකින්, තාරාවා සහ අනෙකුත් දූපත් ආක්රමණය කර අත්පත් කර ගත්හ. එක්සත් ජනපද මැරීන් බළකාය 1942 ඔක්තෝබර් 2 වන දින ෆුනාෆුටි වෙත ගොඩ බැස්සේය, සහ 1943 අගෝස්තු මාසයේදී නනුමියා සහ නුකුෆෙටෝ වෙත ගොඩ බැස්සේය. ජපන් හමුදා විසින් අල්ලාගෙන සිටි ගිල්බට් දූපත් (කිරිබාටි) වෙත පසුව එල්ල වූ මුහුදු ප්රහාර සඳහා සූදානම් වීම සඳහා ෆුනාෆුටි කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.
දූපත් වැසියන් ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ෆුනාෆුටි, නනුමියා සහ නුකුෆෙටෝ හි ගුවන් තොටුපළවල් ඉදිකිරීමට සහ නැව් වලින් සැපයුම් බෑමට සහාය විය. ෆුනාෆුටි හි, ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ෆොන්ගාෆේල් හි ගුවන් තොටුපළ සහ නාවික කඳවුර ෆුනාෆුටි ඉදිකිරීමට ඉඩ සැලසෙන පරිදි දූපත් වැසියන් කුඩා දූපත් වෙත මාරු විය. නාවික ඉදිකිරීම් බලඇණියක් (මුහුදු මීයන්) විසින් කෙටි හා දිගු දුර මුහුදු ගුවන් යානා මෙහෙයුම් සඳහා ෆොන්ගාෆේල් දූපතේ කලපු පැත්තේ මුහුදු ගුවන් යානා බෑවුමක් ඉදිකරන ලද අතර, ෆොන්ගාෆේල් හි සංයුක්ත කොරල් ධාවන පථයක් ද ඉදිකරන ලද අතර, නනුමියා ගුවන් තොටුපළ සහ නුකුෆෙටෝ ගුවන් තොටුපළ නිර්මාණය කිරීම සඳහා ධාවන පථ ද ඉදිකරන ලදී. USN මුර සංචාර ටෝර්පිඩෝ බෝට්ටු (PTs) සහ මුහුදු ගුවන් යානා 1942 නොවැම්බර් 2 සිට 1944 මැයි 11 දක්වා නාවික කඳවුර ෆුනාෆුටි හි පිහිටා තිබුණි.
1943 නොවැම්බර් 20 වන දින ආරම්භ වූ තාරාවා සටන සහ මැකින් සටන සඳහා සූදානම් වීමේ දී ටුවාලු හි පරමාණු වේදිකා කණු ලෙස ක්රියා කළ අතර ඒවා "ගැල්වනික් මෙහෙයුම" ක්රියාත්මක කිරීමේ කොටසක් විය. යුද්ධයෙන් පසු, ෆුනාෆුටි හි හමුදා ගුවන් තොටුපළ ෆුනාෆුටි ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළ බවට සංවර්ධනය කරන ලදී.
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු - නිදහසට සංක්රමණය
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිහිටුවීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, එක්සත් ජාතීන්ගේ යටත් විජිතකරණය පිළිබඳ විශේෂ කමිටුව යටත් විජිතකරණයෙන් නිදහස් කිරීමේ ක්රියාවලියකට කැප විය; එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, පැසිෆික් කලාපයේ බ්රිතාන්ය යටත් විජිත ස්වයං නිර්ණය සඳහා මාවතකට පිවිසියේය.
1974 දී, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ වෙනසක් හරහා ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදයට අමාත්ය රජය හඳුන්වා දෙන ලදී. එම වසරේදී මහ මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, ගිල්බට් දූපත් සහ එලිස් දූපත් වලට තමන්ගේම පරිපාලනයක් තිබිය යුතුද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා 1974 දී ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලදී. ජනමත විචාරණයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, වෙන්වීම අදියර දෙකකින් සිදු විය. 1975 ඔක්තෝබර් 1 වන දින සිට ක්රියාත්මක වූ ටුවාලු නියෝගය 1975, ටුවාලු තමන්ගේම රජයක් සහිත වෙනම කිරීටක ජනපදයක් ලෙස පිළිගත්තේය. දෙවන අදියර 1976 ජනවාරි 1 වන දින සිදු වූ අතර, එහිදී ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදයේ සිවිල් සේවයෙන් වෙනම පරිපාලන නිර්මාණය කරන ලදී.:169
1976 දී, ටුවාලු ටුවාලු ඩොලරය සම්මත කරන ලද අතර, එහි මුදල් ඕස්ට්රේලියානු ඩොලරය සමඟ සංසරණය වේ, එය කලින් 1966 දී සම්මත කරන ලදී.
ටුවාලු හි බ්රිතාන්ය යටත් විජිතයේ මන්ත්රී මණ්ඩලයට මැතිවරණ 1977 අගෝස්තු 27 වන දින පවත්වන ලද අතර, 1977 ඔක්තෝබර් 1 වන දින ටුවාලු ජනපදයේ මන්ත්රී මණ්ඩලයේ ප්රධාන අමාත්යවරයා ලෙස ටොරිපි ලවුටි පත් කරන ලදී. 1978 ජූලි මාසයේදී මන්ත්රී මණ්ඩලය විසුරුවා හරින ලද අතර, 1981 මැතිවරණය පැවැත්වෙන තෙක් ටොරිපි ලවුටිගේ රජය භාරකාර රජයක් ලෙස පැවතුනි.
නිදහස
1978 ඔක්තෝබර් 1 වන දින ටුවාලු ස්වාධීන රාජ්යයක් බවට පත් වූ විට, ටොරිපි ලෞටි පළමු අගමැති ධුරයට පත්විය.:153–177 එම දිනය රටේ නිදහස් දිනය ලෙසද සමරනු ලබන අතර එය රජයේ නිවාඩු දිනයකි.
1982 ඔක්තෝබර් 26 වන දින, දෙවන එලිසබෙත් රැජින ටුවාලු වෙත විශේෂ රාජකීය සංචාරයක් කළේය.
2000 සැප්තැම්බර් 5 වන දින, ටුවාලු එක්සත් ජාතීන්ගේ 189 වන සාමාජිකයා බවට පත්විය.
2022 නොවැම්බර් 15 වන දින, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම මධ්යයේ, ටුවාලු සිය සංස්කෘතික උරුමය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා මෙටාවර්ස් හි ස්වයං-ඩිජිටල් අනුරුවක් තැනූ ලොව පළමු රට ලෙස සැලසුම් නිවේදනය කළේය.
2023 නොවැම්බර් 10 වන දින, ටුවාලු ඕස්ට්රේලියාව සමඟ ෆලේපිලි යුනියන් ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය. ෆලෙපිලි ටුවාලු භාෂාවෙන් යහපත් අසල්වැසිභාවය, සැලකිල්ල සහ අන්යෝන්ය ගෞරවය යන සාම්ප්රදායික වටිනාකම් විස්තර කරයි. ගිවිසුම දේශගුණික විපර්යාස සහ ආරක්ෂාව ආමන්ත්රණය කරයි, ප්රධාන ස්වාභාවික විපත්, සෞඛ්ය වසංගත සහ සාම්ප්රදායික ආරක්ෂක තර්ජන ඇතුළත් ආරක්ෂක තර්ජන සමඟ. ගිවිසුම ක්රියාත්මක කිරීමේදී ඕස්ට්රේලියාව ටුවාලු භාර අරමුදලට සහ ටුවාලු වෙරළබඩ අනුවර්තන ව්යාපෘතියට තම දායකත්වය වැඩි කිරීමට සම්බන්ධ වනු ඇත. ටුවාලු වැසියන්ට දේශගුණයට අදාළ සංචලනය සක්රීය කිරීම සඳහා ඕස්ට්රේලියාව සෑම වසරකම ටුවාලු පුරවැසියන් 280 දෙනෙකුට ඕස්ට්රේලියාවට සංක්රමණය වීමට මාර්ගයක් ද සපයනු ඇත.
භූගෝලය සහ පරිසරය
භූගෝලය
ටුවාලු යනු ගිනිකඳු දූපත් සමූහයක් වන අතර එය ගල්පර දූපත් තුනකින් (නනුමන්ගා, නියුටාඕ සහ නියුලකිටා) සහ සැබෑ අතොළු හයකින් (ෆුනෆුටි, නනුමියා, නුයි, නුකුෆෙටෝ, නුකුලේලේ සහ වයිටුපු) සමන්විත වේ. එහි කුඩා, විසිරී ඇති පහත් බිම් පරමාණු සමූහය දුර්වල පසකින් යුක්ත වන අතර වර්ග කිලෝමීටර 26 ක් (වර්ග සැතපුම් 10) පමණ වන මුළු භූමි ප්රමාණය එය ලෝකයේ සිව්වන කුඩාම රට බවට පත් කරයි. නියුලකිටා හි ඉහළම උන්නතාංශය මීටර් 4.6 (අඩි 15) කි; කෙසේ වෙතත්, ටුවාලු හි පහත් බිම් පරමාණු සහ පරමාණු දූපත් සුළි සුළං සහ කුණාටු වලදී මුහුදු ජල ගංවතුරට ගොදුරු වේ. ෆුනෆුටි වඩදිය බාදිය මාපකයේ මුහුදු මට්ටම වසරකට මි.මී. 3.9 කින් ඉහළ ගොස් ඇති අතර එය ගෝලීය සාමාන්යයට වඩා දෙගුණයකි. කෙසේ වෙතත්, දශක හතරක් පුරා, වර්ග කිලෝමීටර 0.74 (වර්ග සැතපුම් 0.3) (2.9%) ක් වන දූපත් වල භූමි ප්රමාණයේ ශුද්ධ වැඩිවීමක් සිදුවී ඇත, නමුත් වෙනස්කම් ඒකාකාරී නොවේ, 74% කින් වැඩි වන අතර ප්රමාණයෙන් 27% කින් අඩු වේ. 2018 වාර්තාවක සඳහන් වූයේ මුහුදු මට්ටම් ඉහළ යාම ගල්පර මතුපිට හරහා තරංග ශක්තිය වැඩි වීමක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති බවත්, එමඟින් වැලි මාරු වන බවත්, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස දූපත් වෙරළ තීරයන්ට සමුච්චය වීමක් සිදුවන බවත්ය. මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස දූපත් වැසියන්ට අනුවර්තනය වීමට "විකල්ප" උපාය මාර්ග ඇති බවට වාර්තාවේ ඇඟවීමට ටුවාලු අග්රාමාත්යවරයා විරුද්ධ වූ අතර, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස භූගත ජල වගු වලට ලුණු ජලය ඇතුළු වීම වැනි ගැටළු නොසලකා හැරීම සම්බන්ධයෙන් එය විවේචනය කළේය.
ෆුනාෆුටි යනු විශාලතම අතොළුව වන අතර මධ්යම කලපුවක් වටා ඇති දූපත් රාශියකින් සමන්විත වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් 25.1 (සැතපුම් 15.6) (N-S) 18.4 කින් (11.4 සැතපුම්) (W-E), 179°7'E සහ 8°30' මත කේන්ද්රගත වේ. පරමාණු මත, ස්වාභාවික ගල්පර නාලිකා හතක් සහිත කලපුව වටා වළයාකාර ගල්පර දාරයක් ඇත. නානුමියා, නුකුලේලා සහ ෆුනාෆුටි හි ගල්පර වාසස්ථාන පිළිබඳ සමීක්ෂණ 2010 මැයි මාසයේදී සිදු කරන ලදී; මෙම ටුවාලු සමුද්ර ජීව අධ්යයනයේදී මුළු මත්ස්ය විශේෂ 317ක් වාර්තා විය. ටුවාලු හි මීට පෙර වාර්තා නොවූ විශේෂ 66ක් සමීක්ෂණ මගින් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එමඟින් හඳුනාගත් මුළු විශේෂ සංඛ්යාව 607 දක්වා ඉහළ යයි. ටුවාලු හි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (EEZ) ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 900,000 ක සාගර ප්රදේශයක් ආවරණය කරයි.
ටුවාලු 1992 දී ජෛව විවිධත්වය පිළිබඳ සම්මුතියට (CBD) අත්සන් කළ අතර 2002 දෙසැම්බර් මාසයේදී එය අනුමත කළේය. ටුවාලු දූපත් වල ප්රමුඛතම වෘක්ෂලතා වර්ගය වන්නේ වගා කරන ලද පොල් වනාන්තර වන අතර එය භූමියෙන් 43% ක් ආවරණය කරයි. ස්වදේශික පළල් පත්ර වනාන්තරයේ වෘක්ෂලතා වර්ග වලින් 4.1% කට සීමා වේ. ටුවාලු හි බටහිර පොලිනීසියානු නිවර්තන තෙතමනය සහිත වනාන්තර භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපය අඩංගු වේ.
පාරිසරික පීඩන
දෙවන ලෝක සංග්රාමයේදී ගුවන් තොටුපළ (දැන් ෆුනාෆුටි ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපළ) ඉදිකරන විට ෆොන්ගාෆේල් හි ෆුනාෆුටි කලපුවේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරය වෙනස් කරන ලදී. ධාවන පථය නිර්මාණය කිරීම සඳහා පරමාණුවේ කොරල් පදනම පිරවීමක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ගොඩගැසුණු වලවල් මිරිදිය ජලධරයට බලපෑම් කළේය. ෆුනාෆුටි හි පහත් බිම් ප්රදේශවල, මුහුදු ජලය සිදුරු සහිත කොරල් පර්වතය හරහා බුබුලු වී සෑම ඉහළ වඩදියකදීම තටාක සාදනු දැකිය හැකිය. 2014 දී, ටුවාලු ගොඩගැසුණු වලවල් ප්රතිකර්ම (BPR) ව්යාපෘතිය අනුමත කරන ලද අතර එමඟින් ගොඩගැසුණු වලවල් 10 ක් කලපුවෙන් වැලි වලින් පුරවනු ලබන අතර, ස්වාභාවික පොකුණක් වන ටෆුවා පොකුණ ඉතිරි වේ. නවසීලන්ත රජය BPR ව්යාපෘතියට අරමුදල් සැපයීය. මෙම ව්යාපෘතිය 2015 දී සිදු කරන ලද අතර, සිදුරු පුරවා දිවයිනේ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා කලපුවෙන් වර්ග මීටර් 365,000 ක වැලි කැණීම් කරන ලදී. මෙම ව්යාපෘතිය මගින් ෆොන්ගාෆේල් හි භාවිතා කළ හැකි භූමි ප්රමාණය සියයට අටකින් වැඩි කරන ලදී.
දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, ෆුන්ගාෆේල් කලපුවේ ෆොන්ගාෆේල් හි තොටුපළවල් කිහිපයක් ද ඉදිකරන ලදී; වෙරළ ප්රදේශ පුරවා ගැඹුරු ජල ප්රවේශ මාර්ග කැණීම් කරන ලදී. ගල්පර සහ වෙරළ තීරයට සිදු කරන ලද මෙම වෙනස් කිරීම් හේතුවෙන් රළ රටා වෙනස් වූ අතර, පෙර කාලයට සාපේක්ෂව වෙරළ තීරයන් සෑදීමට වැලි එකතු වීම අඩු විය. වෙරළ තීරය ස්ථාවර කිරීමට ගත් උත්සාහයන් අපේක්ෂිත බලපෑම ලබා ගත්තේ නැත. 2022 දෙසැම්බර් මාසයේදී, ටුවාලු වෙරළ අනුවර්තන ව්යාපෘතියේ කොටසක් වන ෆුන්ගාෆේල් ගොඩකිරීමේ ව්යාපෘතියේ වැඩ ආරම්භ කරන ලදී. මීටර් 780 ක් දිග සහ මීටර් 100 ක් පළල ෆොන්ගාෆේල් දූපතේ වේදිකාවක් ඉදිකිරීම සඳහා කලපුවෙන් වැලි හාරා ඇති අතර, එහි මුළු භූමි ප්රමාණය හෙක්ටයාර 7.8 ක් පමණ වේ. (අක්කර 19.27), එය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට ඉහළින් සහ 2100 වසරෙන් ඔබ්බට කුණාටු රළ ළඟා වීමට නිර්මාණය කර ඇත. වේදිකාව ක්වීන් එලිසබෙත් උද්යානය (QEP) ගොඩකිරීමේ ප්රදේශයේ උතුරු මායිමෙන් ආරම්භ වී උතුරු ටවුසෝවා වෙරළ ග්රොයින් සහ කැටලිනා රැම්ප් වරාය දක්වා විහිදේ.
1998 සහ 2001 අතර සිදු වූ එල් නිනෝ සිදුවීම් වලදී ෆුනාෆුටි හි ගල්පර වලට හානි සිදු වූ අතර, සාගර උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස ස්ටැගෝර්න් (ඇක්රොපෝරා විශේෂ) කොරල් වලින් සාමාන්යයෙන් 70% ක් සුදු පැහැයට හැරුණි. ගල්පර ප්රතිසංස්කරණ ව්යාපෘතියක් ගල්පර ප්රතිසංස්කරණ ශිල්පීය ක්රම විමර්ශනය කර ඇත; ජපානයේ පර්යේෂකයින් ෆෝරමිනිෆෙරා හඳුන්වාදීම හරහා කොරල් පර නැවත ගොඩනැගීම පිළිබඳව විමර්ශනය කර ඇත. ජපාන ජාත්යන්තර සහයෝගිතා ඒජන්සියේ ව්යාපෘතිය සැලසුම් කර ඇත්තේ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට එරෙහිව ටුවාලු වෙරළ තීරයේ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වැඩි කිරීම සඳහා, පරිසර පද්ධති පුනරුත්ථාපනය සහ පුනර්ජනනය සහ වැලි නිෂ්පාදනය සඳහා සහාය වීම හරහා.
ජනගහනය වැඩිවීම හේතුවෙන් මත්ස්ය තොග සඳහා ඉල්ලුම වැඩි වී ඇති අතර, ඒවා ආතතියට ලක්ව ඇත, ෆුනාෆුටි සංරක්ෂණ ප්රදේශය නිර්මාණය කිරීම හේතුවෙන් ෆුනාෆුටි කලපුව පුරා මත්ස්ය ජනගහනය පවත්වා ගැනීමට ධීවර බැහැර කිරීමේ ප්රදේශයක් සපයා ඇත. ෆුනාෆුටි හි සම්පත් මත ජනගහන පීඩනය සහ ප්රමාණවත් සනීපාරක්ෂක පද්ධති නොමැතිකම දූෂණයට හේතු වී ඇත. 2009 අපද්රව්ය මෙහෙයුම් සහ සේවා පනත මඟින් පාරිසරික සනීපාරක්ෂක පද්ධතිවල කාබනික අපද්රව්ය කොම්පෝස්ට් කිරීම සඳහා යුරෝපීය සංගමය විසින් අරමුදල් සපයන ලද අපද්රව්ය කළමනාකරණය සහ දූෂණ පාලන ව්යාපෘති සඳහා නීතිමය රාමුවක් සපයයි. පරිසර ආරක්ෂණ (කුණු සහ අපද්රව්ය පාලනය) නියාමනය 2013 ජෛව හායනයට ලක් නොවන ද්රව්ය ආනයනය කළමනාකරණය වැඩිදියුණු කිරීමට අදහස් කෙරේ. ප්ලාස්ටික් අපද්රව්ය ටුවාලු හි ගැටලුවකි, මන්ද බොහෝ ආනයනික ආහාර සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ ප්ලාස්ටික් බහාලුම්වල හෝ ඇසුරුම්වල සපයනු ලැබේ.
2023 දී ටුවාලු සහ දේශගුණික විපර්යාසවලට ගොදුරු විය හැකි අනෙකුත් දූපත් (ෆීජි, නියු, සොලමන් දූපත්, ටොංගා සහ වනුවාටු) රජයන් "පොසිල ඉන්ධන රහිත පැසිෆික් කලාපයකට සාධාරණ සංක්රාන්තියක් සඳහා පෝර්ට් විලා ඇමතුම" දියත් කළ අතර, පොසිල ඉන්ධන ක්රමයෙන් ඉවත් කිරීම සහ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය වෙත 'වේගවත් හා සාධාරණ සංක්රාන්තිය' සහ පරිසර විනාශයේ අපරාධ හඳුන්වා දීම ඇතුළු පාරිසරික නීතිය ශක්තිමත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.
දේශගුණය
ටුවාලු දූපත් වල නොවැම්බර් සිට අප්රේල් දක්වා වැසි සමයක් සහ මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා වියළි සමයක් දක්නට ලැබේ. නොවැම්බර් සිට අප්රේල් දක්වා ප්රධාන කාලගුණික තත්ත්වයන් වන්නේ බටහිර සුළි කුණාටු සහ තද වැසි වන අතර, එම කාලය ටෝ-ඕ-ලාලෝ ලෙස හැඳින්වේ, එම කාලය මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා නැගෙනහිර සුළං මගින් මධ්යස්ථ වේ.
ටුවාලු දූපත් වල එල් නිනෝ සහ ලා නිනා බලපෑම් අත්විඳින අතර එය සමකයේ සහ මධ්යම පැසිෆික් කලාපයේ සාගර උෂ්ණත්වයේ වෙනස්වීම් නිසා ඇතිවේ. එල් නිනෝ බලපෑම් නිවර්තන කුණාටු සහ සුළි සුළං ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව වැඩි කරන අතර ලා නිනා බලපෑම් නියඟයේ සම්භාවිතාව වැඩි කරයි. සාමාන්යයෙන් ටුවාලු දූපත් වලට මසකට මිලිමීටර් 200 ත් 400 ත් (අඟල් 8 ත් 16 ත්) අතර වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. මධ්යම පැසිෆික් සාගරයේ ලා නිනා කාලවල සිට එල් නිනෝ කාල පරිච්ඡේද දක්වා වෙනස්කම් අත්විඳියි.
| ෆුනාෆුටි (Köppen Af) සඳහා කාලගුණ දත්ත | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| මාසය | ජන | පෙබ | මාර් | අප්රි | මැයි | ජුනි | ජූලි | අගෝ | සැප් | ඔක් | නොවැ | දෙසැ | වසර |
| වාර්තාගත ඉහළම °C (°F) | 33.8 (92.8) | 34.4 (93.9) | 34.4 (93.9) | 33.2 (91.8) | 33.9 (93.0) | 33.9 (93.0) | 32.8 (91.0) | 32.9 (91.2) | 32.8 (91.0) | 34.4 (93.9) | 33.9 (93.0) | 33.9 (93.0) | 34.4 (93.9) |
| මධ්යන්ය දෛනික උපරිමය °C (°F) | 30.7 (87.3) | 30.8 (87.4) | 30.6 (87.1) | 31.0 (87.8) | 30.9 (87.6) | 30.6 (87.1) | 30.4 (86.7) | 30.4 (86.7) | 30.7 (87.3) | 31.0 (87.8) | 31.2 (88.2) | 31.0 (87.8) | 30.8 (87.4) |
| දෛනික සාමාන්යය °C (°F) | 28.2 (82.8) | 28.1 (82.6) | 28.1 (82.6) | 28.2 (82.8) | 28.4 (83.1) | 28.3 (82.9) | 28.1 (82.6) | 28.1 (82.6) | 28.2 (82.8) | 28.2 (82.8) | 28.4 (83.1) | 28.3 (82.9) | 28.2 (82.8) |
| මධ්යන්ය දෛනික අවමය °C (°F) | 25.5 (77.9) | 25.3 (77.5) | 25.4 (77.7) | 25.7 (78.3) | 25.8 (78.4) | 25.9 (78.6) | 25.7 (78.3) | 25.8 (78.4) | 25.8 (78.4) | 25.7 (78.3) | 25.8 (78.4) | 25.7 (78.3) | 25.8 (78.4) |
| වාර්තාගත අවම °C (°F) | 22.0 (71.6) | 22.2 (72.0) | 22.8 (73.0) | 23.0 (73.4) | 20.5 (68.9) | 23.0 (73.4) | 21.0 (69.8) | 16.1 (61.0) | 20.0 (68.0) | 21.0 (69.8) | 22.8 (73.0) | 22.8 (73.0) | 16.1 (61.0) |
| සාමාන්ය වර්ෂාපතනය mm (inches) | 413.7 (16.29) | 360.6 (14.20) | 324.3 (12.77) | 255.8 (10.07) | 259.8 (10.23) | 216.6 (8.53) | 253.1 (9.96) | 275.9 (10.86) | 217.5 (8.56) | 266.5 (10.49) | 275.9 (10.86) | 393.9 (15.51) | 3,512.6 (138.29) |
| සාමාන්ය වර්ෂාපතන දින (≥ 1.0 mm) | 20 | 19 | 20 | 19 | 18 | 19 | 19 | 18 | 16 | 18 | 17 | 19 | 223 |
| සාමාන්ය සාපේක්ෂ ආර්ද්රතාවය (%) | 82 | 82 | 82 | 82 | 82 | 82 | 83 | 82 | 81 | 81 | 80 | 81 | 82 |
| මාසික සාමාන්ය හිරු එළිය පැය | 179.8 | 161.0 | 186.0 | 201.0 | 195.3 | 201.0 | 195.3 | 220.1 | 210.0 | 232.5 | 189.0 | 176.7 | 2,347.7 |
| දෛනික සාමාන්ය හිරු එළිය පැය | 5.8 | 5.7 | 6.0 | 6.7 | 6.3 | 6.7 | 6.3 | 7.1 | 7.0 | 7.5 | 6.3 | 5.7 | 6.4 |
| Source: Deutscher Wetterdienst | |||||||||||||
දේශගුණික විපර්යාසවල බලපෑම
අවට නොගැඹුරු රාක්කයක් නොමැති පහත් බිම් දූපත් ලෙස, ටුවාලු ප්රජාවන් මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්වීම් සහ නොකැඩෙන කුණාටු වලට විශේෂයෙන් ගොදුරු වේ. එහි උපරිමයේදී, ටුවාලු මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4.6 (අඩි 15) ක් පමණක් ඉහළින් පිහිටා ඇත. මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ බලපෑම් පිළිබඳව ටුවාලු නායකයින් සැලකිලිමත් වී ඇත. ඉදිරි වසර 100 තුළ සෙන්ටිමීටර (7.9–15.7 අටල්) 20–40 කින් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම ටුවාලු ජනාවාස කළ නොහැකි බවට ගණන් බලා ඇත. 2018 දී ප්රකාශයට පත් කරන ලද අධ්යයනයකින් 1971 සහ 2014 අතර ටුවාලු හි අටොල් නවයේ සහ ගල්පර දූපත් 101 ක භූමි ප්රමාණයේ වෙනස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ දූපත් වලින් 75% ක් භූමි ප්රමාණයෙන් වර්ධනය වී ඇති බවත්, සමස්තයක් වශයෙන් 2% කට වඩා වැඩි වී ඇති බවත්ය. එවකට ටුවාලු හි අගමැතිනිය වූ එනේල් සොපෝගා, ටුවාලු ප්රසාරණය නොවන බවත්, වාසයට සුදුසු අමතර ඉඩම් ලබාගෙන නොමැති බවත් ප්රකාශ කරමින් පර්යේෂණයට ප්රතිචාර දැක්වීය. දූපත් ඉවත් කිරීම අවසාන විසඳුම බව සොපෝගා ද පවසා ඇත.
ටුවාලු දූපත් වලට සාපේක්ෂව මුහුදු මට්ටමේ මැනිය හැකි වෙනස්කම් තිබේද යන්න විවාදාත්මක ගැටළුවකි. 1993 ට පෙර ෆුනාෆුටි වෙතින් මුහුදු මට්ටමේ වාර්තා සමඟ සම්බන්ධ ගැටළු ඇති වූ අතර එමඟින් විශ්ලේෂණය සඳහා වඩාත් විශ්වාසදායක දත්ත සැපයීම සඳහා පටිගත කිරීමේ තාක්ෂණය වැඩිදියුණු විය. ටුවාලු දූපත් වලට සාපේක්ෂව මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්කම් ඇස්තමේන්තු කිරීම පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාවයේ තරම, 2002 දී ලබා ගත හැකි දත්ත වලින් කරන ලද නිගමනවලින් පිළිබිඹු විය. මෙම වඩදිය මාපකයේ දත්තවල නිරවද්යතාවය පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාවයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස 1993 දී ඕස්ට්රේලියානු ජාතික උදම් පහසුකම (NTF) විසින් AusAID අනුග්රහය දක්වන දකුණු පැසිෆික් මුහුදු මට්ටම සහ දේශගුණික අධීක්ෂණ ව්යාපෘතියේ කොටසක් ලෙස නවීන Aquatrak ධ්වනි මාපකයක් ස්ථාපනය කරන ලදී. ඕස්ට්රේලියානු රජය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද පැසිෆික් දේශගුණික විපර්යාස විද්යා වැඩසටහනේ 2011 වාර්තාව, නිගමනය කරන්නේ: "1993 සිට චන්ද්රිකා උන්නතාංශ මගින් මනිනු ලබන ටුවාලු අසල මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම වසරකට 5 mm (අඟල් 0.2) පමණ වේ."
පසුගිය වසර දහයේ සිට පහළොව දක්වා කාලය තුළ නිරීක්ෂණය කළ හැකි පරිවර්තනයන් ටුවාලු වැසියන්ට මුහුදු මට්ටම්වල වෙනස්කම් සිදුවී ඇති බව පෙන්නුම් කරන බැවින් ටුවාලු ජාතික ක්රියාකාරී සැලැස්මක් අනුගමනය කර ඇත. මේවාට මුහුදු ජලය සිදුරු සහිත කොරල් පර්වතය හරහා බුබුලු දමා ඉහළ වඩදියකදී තටාක සෑදීම සහ වසන්ත වඩදිය බාදිය සහ රජ වඩදිය බාදිය අතරතුර ගුවන් තොටුපළ ඇතුළු පහත් ප්රදේශ ගංවතුරට ලක්වීම ඇතුළත් වේ.
2022 නොවැම්බර් මාසයේදී, අධිකරණ, සන්නිවේදන සහ විදේශ කටයුතු අමාත්ය සයිමන් කෝෆ් ප්රකාශ කළේ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම සහ ගෝලීය උණුසුමට එරෙහිව සටන් කිරීමට බාහිර ලෝකය විසින් සිදු කරන ලද අසාර්ථකත්වයන්ට ප්රතිචාර වශයෙන්, රට එහි ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතිය ආරක්ෂා කර ගැනීමේ උත්සාහයක් ලෙස එහි අථත්ය අනුවාදයක් මෙටාවර්ස් වෙත උඩුගත කරන බවයි.
දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ප්රධාන උත්සුකයන් ජාතික අනුවර්තන ක්රියාකාරී වැඩසටහන (NAPA) දියත් කිරීමට සහ සංවර්ධනය කිරීමට හේතු වී තිබේ. දේශගුණික විපර්යාසවලින් ඇතිවන අහිතකර බලපෑම්වල ප්රමාණය සහ පරිමාව අඩු කිරීම සඳහා මෙම අනුවර්තන පියවර අවශ්ය වේ. NAPA විසින් විවිධ තේමාවන් සහිත අනුවර්තන ව්යාපෘති හතක් තෝරාගෙන ඇත. ඒවා නම්: වෙරළබඩ, කෘෂිකාර්මික, ජලය, සෞඛ්ය, ධීවර කටයුතු (වෙනස් ව්යාපෘති දෙකක්) සහ ව්යසනය. උදාහරණයක් ලෙස, "වෙරළබඩ" ව්යාපෘතිය වැනි මෙම ව්යාපෘතිවලින් එකක "ඉලක්කයක්" වන්නේ "වෙරළබඩ ප්රදේශවල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට ජනාවාස වීම" ය. තවද "ජලය" ව්යාපෘතිය සඳහා එය "ගෘහස්ථ ජල ධාරිතාව වැඩි කිරීම, ජල එකතු කිරීමේ උපාංග සහ ජල සංරක්ෂණ ශිල්පීය ක්රම හරහා නිතර සිදුවන ජල හිඟයන්ට අනුවර්තනය වීම" වේ.
ඉහළ මුහුදු මට්ටම් හේතුවෙන් ඇතිවන අභියෝගවලට මුහුණ දීම සඳහා ටුවාලු දූපත් වල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වැඩි දියුණු කිරීමේ අරමුණින් ටුවාලු වෙරළ අනුවර්තන ව්යාපෘතිය (TCAP) 2017 දී දියත් කරන ලදී. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනේ සහාය ඇතිව හරිත දේශගුණික අරමුදලෙන් දේශගුණික මූල්ය ලබා ගත් පැසිෆික් කලාපයේ පළමු රට ටුවාලු ය. 2022 දෙසැම්බර් මාසයේදී ෆුනාෆුටි ගොඩකිරීමේ ව්යාපෘතියේ කටයුතු ආරම්භ විය. මෙම ව්යාපෘතිය මඟින් ෆුනාෆුටි හි කලපුවෙන් වැලි හෑරීම සඳහා මීටර් 780 (අඩි 2,560) දිග සහ මීටර් 100 (අඩි 330) පළල වේදිකාවක් ඉදිකිරීමට නියමිත අතර, එහි මුළු භූමි ප්රමාණය හෙක්ටයාර 7.8 (අක්කර 19.27) ක් පමණ වන අතර එය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට ඉහළින් සහ 2100 වසරෙන් ඔබ්බට කුණාටු රළ පහරවල් වලට ළඟා විය හැකි ලෙස නිර්මාණය කර ඇත. ඕස්ට්රේලියානු විදේශ කටයුතු සහ වෙළඳ දෙපාර්තමේන්තුව (DFAT) ද TCAP සඳහා අරමුදල් සපයන ලදී. TCAP හි කොටසක් වන තවත් ව්යාපෘති වන්නේ කුණාටු හේතුවෙන් වෙරළබඩ හානිවලට නිරාවරණය වීම අඩු කිරීම අරමුණු කරගත් නනුමියා සහ නනුමාගා පිටත දූපත් වල ප්රාග්ධන කටයුතු ය.
සුළි සුළං සහ රජ වඩදිය
සුළි සුළං
අඩු උන්නතාංශය නිසා, මෙම රට සෑදී ඇති දූපත් නිවර්තන සුළි සුළං වල බලපෑමට සහ වත්මන් සහ අනාගත මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ තර්ජනයට ගොදුරු වේ. ඉරිඩියම් චන්ද්රිකා ජාලය භාවිතා කරන අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතියක් 2016 දී හඳුන්වා දෙන ලද අතර, එය බාහිර දූපත් ස්වභාවික විපත් සඳහා වඩා හොඳින් සූදානම් වීමට ඉඩ සලසයි.
නියුලකිටා හි මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4.6 (අඩි 15) ක උසකින් යුක්ත වේ. මේ අනුව, ටුවාලු හි දෙවන අඩුම උපරිම උන්නතාංශය (මාලදිවයිනෙන් පසු) ඇත. ඉහළම උන්නතාංශ සාමාන්යයෙන් දූපත් වල සාගර පැත්තේ පටු කුණාටු කඳු වල පිහිටා ඇති අතර ඒවා නිවර්තන සුළි සුළං වලදී ඉක්මවා යාමට ඉඩ ඇත, එය 1972 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ටුවාලු දූපත් හරහා ගමන් කළ ඉතා මුල් කාලීන කුණාටුවක් වූ බෙබේ සුළි කුණාටුව සමඟ සිදු විය. බෙබේ සුළි කුණාටුව ෆුනාෆුටි නගරය ජලයෙන් යට කළ අතර, දිවයිනේ ව්යුහයන්ගෙන් 95% ක් විනාශ වූ අතර, සුළි කුණාටුවෙන් පුද්ගලයින් 6 දෙනෙකු අහිමි විය. පද්ධතියේ කුණාටු රළ පහර සහ මිරිදිය මූලාශ්ර ගංවතුර හේතුවෙන් පානීය ජල මූලාශ්ර දූෂිත විය.
ෆුනාෆුටි හි වෙළෙන්දෙකු වන ජෝර්ජ් වෙස්ට්බෲක්, 1883 දෙසැම්බර් 23-24 දිනවල ෆුනාෆුටි නගරයට බලපෑ සුළි කුණාටුවක් වාර්තා කළේය. 1886 මාර්තු 17-18 දිනවල නුකුලේලේ නගරයට සුළි කුණාටුවක් බලපෑවේය. 1894 දී සුළි කුණාටුවක් දූපත් වලට දැඩි හානියක් සිදු කළේය.
ටුවාලු 1940 සහ 1970 අතර දශකයකට සාමාන්යයෙන් සුළි කුණාටු තුනක් අත්විඳින ලදී; කෙසේ වෙතත්, 1980 ගණන්වල අටක් සිදුවිය. තනි සුළි කුණාටු වල බලපෑම සුළං බලය සහ සුළි කුණාටුවක් ඉහළ වඩදිය බාදිය සමඟ සමපාත වේද යන්න ඇතුළු විචල්යයන්ට යටත් වේ. 1979 දී ෆුනාෆුටි හි ටෙපුකා විලි විලි දූපත සුළි කුණාටුව මගින් විනාශයට පත් වූ අතර, එහි සියලුම වෘක්ෂලතාදිය සහ එහි වැලි බොහොමයක් සුළි කුණාටුව අතරතුර ගසාගෙන ගියේය. දින කිහිපයකට පසු දූපත් වලට බලපෑ නිවර්තන අවපාතයක් සමඟ, දරුණු නිවර්තන ඕෆා සුළි කුණාටුව ටුවාලු වලට ප්රධාන බලපෑමක් ඇති කළ අතර බොහෝ දූපත් වෘක්ෂලතා සහ බෝග වලට හානි වාර්තා කළේය. ගැවින් සුළි කුණාටුව ප්රථම වරට හඳුනාගනු ලැබුවේ 1997 මාර්තු 2 වන දින වන අතර, 1996-97 සුළි කුණාටු සමයේදී ටුවාලු වලට බලපෑ නිවර්තන සුළි කුණාටු තුනෙන් පළමුවැන්න වූ අතර, එම කන්නයේ පසුව හිනා සහ කෙලි සුළි කුණාටු ඇති විය.
2015 මාර්තු මාසයේදී, පෑම් සුළි කුණාටුව මගින් නිර්මාණය කරන ලද සුළං සහ කුණාටු රළ හේතුවෙන් මීටර් 3 සිට 5 දක්වා (අඩි 9.8 සිට 16.4 දක්වා) රළ ඇති වූ අතර, එමඟින් පිටත දූපත් වල ගල්පරය මතින් නිවාස, බෝග සහ යටිතල පහසුකම් වලට හානි සිදු විය. හදිසි තත්වයක් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. නුයි හි මිරිදිය ජල මූලාශ්ර විනාශ වී හෝ දූෂිත විය. නුයි සහ නුකුෆෙටෝ හි ගංවතුර හේතුවෙන් බොහෝ පවුල් ඉවත් කිරීමේ මධ්යස්ථානවල හෝ වෙනත් පවුල් සමඟ නවාතැන් ගැනීමට සිදු විය. නුයි මධ්යම දූපත් තුනෙන් (නුයි, නුකුෆෙටෝ සහ වයිටුපු) වැඩිම හානියක් සිදු විය; නුයි සහ නුකුෆෙටෝ යන දෙකම බෝග වලින් 90% ක් අහිමි විය. උතුරු දූපත් තුනෙන් (නනුමන්ගා, නියුටාඕ සහ නනුමියා) නනුමන්ගා වැඩිම හානියක් සිදු වූ අතර, නිවාස 60 සිට 100 දක්වා ප්රමාණයක් ජලයෙන් යට වූ අතර, රළ පහරින් සෞඛ්ය පහසුකම් වලටද හානි සිදුවිය. ෆුනාෆුටි සංරක්ෂණ ප්රදේශයේ කොටසක් වන වාසෆුවා දූපත, පෑම් සුළි කුණාටුවෙන් දැඩි ලෙස හානි විය. පොල් ගස් ගසාගෙන ගොස්, දූපත වැලි කැටයක් ලෙස ඉතිරි විය.
ටුවාලු රජය විසින් පෑම් සුළි කුණාටුවෙන් දූපත් වලට සිදු වූ හානිය තක්සේරු කරන ලද අතර වෛද්ය ආධාර, ආහාර මෙන්ම කුණාටු සුන්බුන් පිරිසිදු කිරීම සඳහා ආධාර ලබා දී ඇත. WHO, UNICEF EAPRO, UNDP ආසියා-පැසිෆික් සංවර්ධන තොරතුරු වැඩසටහන, OCHA, ලෝක බැංකුව, DFAT, නවසීලන්ත රතු කුරුස සහ IFRC, ෆීජි ජාතික විශ්ව විද්යාලය සහ නවසීලන්තය, නෙදර්ලන්තය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය, තායිවානය සහ එක්සත් ජනපදය යන රජයන් ඇතුළුව යථා තත්ත්වයට පත්වීම සඳහා සහාය වීම සඳහා රජයේ සහ රාජ්ය නොවන සංවිධාන තාක්ෂණික, අරමුදල් සහ ද්රව්යමය සහාය ටුවාලු වෙත ලබා දුන්නේය.
දූපත් රාජ්යයේ දකුණට කිලෝමීටර 500 (සැතපුම් 310) ඉක්මවා ගියද, ටිනෝ සුළි කුණාටුව සහ ඒ ආශ්රිත අභිසාරී කලාපය 2020 ජනවාරි 16 - 19 අතර කාලය තුළ මුළු ටුවාලු ප්රදේශයටම බලපෑවේය.
රජ වඩදිය
ටුවාලු ප්රදේශයට පෙරිජියන් වසන්ත වඩදිය සිදුවීම් ද බලපාන අතර එමඟින් මුහුදු මට්ටම සාමාන්ය ඉහළ වඩදියකට වඩා ඉහළ යයි. ටුවාලු කාලගුණ විද්යා සේවය විසින් වාර්තා කරන ලද ඉහළම උච්චතම වඩදිය 2006 පෙබරවාරි 24 වන දින සහ නැවතත් 2015 පෙබරවාරි 19 වන දින මීටර් 3.4 (අඩි 11) වේ. ඓතිහාසික මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, රජුගේ වඩදිය සිදුවීම් පහත් බිම් ප්රදේශ ගංවතුරට හේතු වන අතර, ලා නිනා බලපෑම් හෝ දේශීය කුණාටු සහ රළ මගින් මුහුදු මට්ටම තවදුරටත් ඉහළ යන විට එය සංකීර්ණ වේ.
ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව
ටුවාලු හි මිරිදිය ජලයේ ප්රධාන මූලාශ්රය වැසි ජලය රැස් කිරීමයි. තිරසාර භූගත ජල සැපයුම් ඇති එකම දූපත් වන්නේ නුකුෆෙටෝ, වයිටුපු සහ නනුමියා ය. වහලවල්, කාණු සහ පයිප්ප නඩත්තු කිරීම දුර්වල වීම නිසා වැසි ජලය රැස් කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාව අඩු වේ. ඕස්ට්රේලියාවේ සහ යුරෝපීය සංගමයේ ආධාර වැඩසටහන් ෆුනාෆුටි සහ පිටත දූපත් වල ගබඩා ධාරිතාව වැඩි දියුණු කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.
ප්රතිලෝම ඔස්මෝසිස් (R/O) ලවණ ඉවත් කිරීමේ ඒකක ෆුනාෆුටි හි වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා අතිරේක වේ. ඝන මීටර් 65 ලවණ ඉවත් කිරීමේ බලාගාරය දිනකට ඝන මීටර් 40 පමණ සැබෑ නිෂ්පාදන මට්ටමකින් ක්රියාත්මක වේ. R/O ජලය නිෂ්පාදනය කිරීමට අදහස් කරන්නේ ගබඩාව 30% ට වඩා අඩු වූ විට පමණි; කෙසේ වෙතත්, ටැංකි මගින් ලබා දෙන ජලයෙන් ගෘහස්ථ ගබඩා සැපයුම් නැවත පිරවීම සඳහා ඇති ඉල්ලුමෙන් අදහස් වන්නේ R/O ලවණ ඉවත් කිරීමේ ඒකක අඛණ්ඩව ක්රියාත්මක වන බවයි. ජලය m3 සඳහා ඕස්ට්රේලියානු ඩොලර් 3.50 ක වියදමින් බෙදා හරිනු ලැබේ. නිෂ්පාදන සහ බෙදා හැරීමේ පිරිවැය ඝන මීටරයක් සඳහා ඕස්ට්රේලියානු ඩොලර් 6 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, වෙනස රජය විසින් සහනාධාර ලබා දෙනු ලැබේ.
2012 ජූලි මාසයේදී, එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකරුවෙකු ටුවාලු රජයෙන් ඉල්ලා සිටියේ ආරක්ෂිත පානීය ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්රවේශය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ජාතික ජල උපාය මාර්ගයක් සකස් කරන ලෙසයි. 2012 දී, ටුවාලු විසින් ඒකාබද්ධ ජල සම්පත් කළමනාකරණ (IWRM) ව්යාපෘතිය සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට අනුවර්තනය වීමේ (PACC) ව්යාපෘතිය යටතේ ජාතික ජල සම්පත් ප්රතිපත්තියක් සකස් කරන ලද අතර, ඒවා ගෝලීය පරිසර අරමුදල/SOPAC විසින් අනුග්රහය දක්වනු ලැබේ. පානීය ජලය, පිරිසිදු කිරීම, ප්රජා සහ සංස්කෘතික ක්රියාකාරකම් සැලකිල්ලට ගනිමින් රජයේ ජල සැලසුම්කරණය මගින් පුද්ගලයෙකුට දිනකට ජලය ලීටර් 50 ත් 100 ත් අතර ඉලක්කයක් ස්ථාපිත කර ඇත.
ෆොංගාෆේල් හි සෙප්ටික් ටැංකි වලින් කොම්පෝස්ට් වැසිකිළි ක්රියාත්මක කිරීමට සහ අපජල අපද්රව්ය පිරිපහදු කිරීම වැඩිදියුණු කිරීමට ටුවාලු දකුණු පැසිෆික් ව්යවහාරික භූ විද්යා කොමිසම (SOPAC) සමඟ කටයුතු කරයි, මන්ද සෙප්ටික් ටැංකි අටොල්හි උප මතුපිට මෙන්ම සාගරයේ සහ කලපුවේ මිරිදිය කාචයට කාන්දු වන බැවිනි. කොම්පෝස්ට් වැසිකිළි මගින් ජල භාවිතය 30% දක්වා අඩු කරයි.
රජය
පාර්ලිමේන්තු ප්රජාතන්ත්රවාදය
ටුවාලු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ සඳහන් වන්නේ එය "ටුවාලුහි උත්තරීතර නීතිය" බවත් "අනෙකුත් සියලුම නීති මෙම ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට යටත්ව අර්ථ නිරූපණය කර ක්රියාත්මක කළ යුතු බවත්" ය; එය අයිතිවාසිකම් පනතේ මූලධර්ම සහ මූලික අයිතිවාසිකම් සහ නිදහස ආරක්ෂා කිරීම දක්වා ඇත. 2023 සැප්තැම්බර් 5 වන දින, ටුවාලු පාර්ලිමේන්තුව 2023 ටුවාලු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා පනත සම්මත කළ අතර, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ වෙනස්කම් සමඟ 2023 ඔක්තෝබර් 1 වන දින සිට බලාත්මක විය.
ටුවාලු යනු ටුවාලුහි රජු ලෙස III වන චාල්ස් සමඟ පාර්ලිමේන්තු ප්රජාතන්ත්රවාදය සහ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය රාජධානියකි. රජු එක්සත් රාජධානියේ වාසය කරන බැවින්, ඔහු ටුවාලුහි ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්වරයෙකු විසින් නියෝජනය කරනු ලබන අතර, ඔහු ටුවාලුහි අගමැතිගේ උපදෙස් මත ඔහු පත් කරයි. රාජාණ්ඩුව අහෝසි කර ජනරජයක් පිහිටුවීම සඳහා 1986 සහ 2008 දී ජනමත විචාරණ පවත්වන ලද නමුත් අවස්ථා දෙකේදීම රාජාණ්ඩුව රඳවා ගන්නා ලදී.
1974 (ටුවාලු බ්රිතාන්ය යටත් විජිතයක් නිර්මාණය කිරීම) සිට නිදහස දක්වා, ටුවාලු හි ව්යවස්ථාදායක මණ්ඩලය සභා මන්දිරය හෝ ෆේල් අයි ෆෝනෝ ලෙස හැඳින්විණි. 1978 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, සභා මන්දිරය ටුවාලු පාර්ලිමේන්තුව හෝ පලමේන් ඕ ටුවාලු ලෙස නම් කරන ලදී. පාර්ලිමේන්තුව රැස්වන ස්ථානය වයිකු මනීපා ලෙස හැඳින්වේ. සෑම දූපතකම මනීපා යනු ප්රධානීන් සහ වැඩිහිටියන් සාකච්ඡා කර තීරණ ගන්නා විවෘත රැස්වීම් ස්ථානයකි.
ඒක මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවට සාමාජිකයින් 16 දෙනෙකු සිටින අතර, සෑම වසර හතරකට වරක් මැතිවරණ පැවැත්වේ. පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රීවරුන් විසින් අගමැති (රජයේ ප්රධානියා) සහ පාර්ලිමේන්තුවේ කථානායකවරයා තෝරා ගනු ලැබේ. කැබිනට් මණ්ඩලය පිහිටුවන අමාත්යවරුන් අගමැතිගේ උපදෙස් මත ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ. විධිමත් දේශපාලන පක්ෂ නොමැත; මැතිවරණ ව්යාපාර බොහෝ දුරට පුද්ගලික/පවුල් සබඳතා සහ කීර්ති නාමයන් මත පදනම් වේ.
2023 ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධන මගින් ෆලේකාපුලේ ටුවාලු දූපත්වල සාම්ප්රදායික පාලන බලධාරීන් ලෙස පිළිගනී.
ටුවාලු ජාතික පුස්තකාලය සහ ලේඛනාගාරය "ටුවාලුහි සංස්කෘතික, සමාජීය සහ දේශපාලනික උරුමය පිළිබඳ වැදගත් ලියකියවිලි" තබා ඇති අතර, යටත් විජිත පරිපාලනයෙන් ඉතිරිව ඇති වාර්තා මෙන්ම ටුවාලු රජයේ ලේඛනාගාර ද ඇතුළත් වේ.
ටුවාලු යනු පහත සඳහන් මානව හිමිකම් ගිවිසුම් සඳහා රාජ්ය පාර්ශවයකි: ළමා අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සම්මුතිය (CRC); කාන්තාවන්ට එරෙහි සියලු ආකාරයේ වෙනස්කම් කිරීම් තුරන් කිරීමේ සම්මුතිය (CEDAW) සහ; ආබාධ සහිත පුද්ගලයින්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සම්මුතිය (CRPD). විශ්වීය ආවර්තිතා සමාලෝචනය (UPR) සහ තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක (SDGs) යටතේ මානව හිමිකම්වලට ගරු කරන බව සහතික කිරීමට ටුවාලු කැපවී සිටී.
ජාතික උපාය මාර්ග සැලැස්ම වන ටේ කෙටේ - තිරසාර සංවර්ධනය සඳහා වූ ජාතික උපායමාර්ගය 2021–2030 ටුවාලු රජයේ සංවර්ධන න්යාය පත්රය දක්වා ඇත, එය ටෙ කකීගා III - තිරසාර සංවර්ධනය සඳහා වූ ජාතික උපායමාර්ගය-2016-2020 (TK III) න්යාය පත්රය අනුගමනය කරයි. මෙම උපායමාර්ගික සැලසුම්වල සංවර්ධන ක්ෂේත්ර අතර අධ්යාපනය; දේශගුණික විපර්යාස; පරිසරය; සංක්රමණය සහ නාගරීකරණය ඇතුළත් වේ.
ටුවාලු ජාතික කාන්තා කවුන්සිලය රට පුරා රාජ්ය නොවන කාන්තා අයිතිවාසිකම් කණ්ඩායම් සඳහා ඒකාබද්ධ සංවිධානයක් ලෙස ක්රියා කරන අතර රජය සමඟ සමීපව කටයුතු කරයි.
නීති පද්ධතිය
දූපත් අධිකරණ සහ ඉඩම් අධිකරණ අටක් ඇත; ඉඩම් ආරවුල් සම්බන්ධයෙන් අභියාචනා ඉඩම් අධිකරණ අභියාචනා මණ්ඩලයට ඉදිරිපත් කෙරේ. දූපත් අධිකරණ සහ ඉඩම් අධිකරණ අභියාචනා මණ්ඩලයෙන් අභියාචනා මහේස්ත්රාත් අධිකරණයට ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර, එය ටුවාලුවන් ඩොලර් 10,000 දක්වා සිවිල් නඩු විභාග කිරීමට අධිකරණ බලය ඇත. ටුවාලු නීතිය තීරණය කිරීමට සහ පහළ අධිකරණවලින් අභියාචනා විභාග කිරීමට අසීමිත මුල් අධිකරණ බලයක් ඇති බැවින් උසස් අධිකරණය ටුවාලු මහාධිකරණයයි. මහාධිකරණයේ තීන්දු ටුවාලු අභියාචනාධිකරණයට අභියාචනා කළ හැකිය. අභියාචනාධිකරණයෙන්, උන්වහන්සේගේ කවුන්සිලයේ මහරජතුමාට, එනම් ලන්ඩනයේ ප්රිවි කවුන්සිලයට අභියාචනා කිරීමේ අයිතියක් ඇත.
අධිකරණය සම්බන්ධයෙන්, "පළමු කාන්තා දූපත් අධිකරණ මහේස්ත්රාත්වරිය 1980 ගණන්වල නනුමියා හි දූපත් අධිකරණයට සහ 1990 ගණන්වල මුල් භාගයේදී නුකුලේලේ හි තවත් මහේස්ත්රාත්වරියක් පත් කරන ලදී." "ටුවාලු මහේස්ත්රාත් අධිකරණයේ එක් කාන්තා මහේස්ත්රාත්වරියක් පමණක් සේවය කළ අතීතයට" සාපේක්ෂව (2007 වන විට) ටුවාලු දූපත් අධිකරණවල කාන්තා මහේස්ත්රාත්වරියන් 7 දෙනෙක් සිටියහ.
ටුවාලු නීතියට ටුවාලු පාර්ලිමේන්තුව විසින් නීතියට ඡන්දය දුන් පනත් සහ නීතිය බවට පත්වන ව්යවස්ථාපිත උපකරණ ඇතුළත් වේ; එක්සත් රාජධානියේ පාර්ලිමේන්තුව විසින් සම්මත කරන ලද ඇතැම් පනත් (ටුවාලු බ්රිතාන්ය ආරක්ෂිත ප්රදේශයක් හෝ බ්රිතාන්ය යටත් විජිතයක් වූ කාලය තුළ); පොදු නීතිය; සහ චාරිත්රානුකූල නීතිය (විශේෂයෙන් ඉඩම් හිමිකම සම්බන්ධයෙන්). ඉඩම් හිමිකාරීත්ව ක්රමය බොහෝ දුරට කයිටාසි (දිගු පවුල් හිමිකම) මත පදනම් වේ.
විදේශ සබඳතා
ටුවාලු පැසිෆික් ප්රජාවේ (SPC) කටයුතුවලට සහභාගී වන අතර පැසිෆික් දූපත් සංසදයේ, පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි. එය 2000 සිට නිව්යෝර්ක් නගරයේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මෙහෙවරක් පවත්වාගෙන යයි. ටුවාලු 1993 දී ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ සාමාජිකයෙකු බවට පත් වූ අතර, 2010 දී ලෝක බැංකුවේ සාමාජිකයෙකු බවට පත් විය.
ටුවාලු ෆීජි, නවසීලන්තය, ඕස්ට්රේලියාව (2018 සිට ටුවාලු හි මහ කොමසාරිස් කාර්යාලයක් පවත්වාගෙන යයි), ජපානය, දකුණු කොරියාව, තායිවානය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, එක්සත් රාජධානිය සහ යුරෝපීය සංගමය සමඟ සමීප සබඳතා පවත්වයි. එය තායිවානය සමඟ රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා පවත්වයි; එය ටුවාලු හි තානාපති කාර්යාලයක් පවත්වාගෙන යන අතර දූපත් වල විශාල ආධාර වැඩසටහනක් ඇත.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය තුළ, දකුණු අප්රිකාවේ ජොහැන්නස්බර්ග් හි 2002 පෘථිවි සමුළුවේදී සහ අනෙකුත් ජාත්යන්තර සංසදවලදී ටුවාලු සඳහා ප්රධාන ජාත්යන්තර ප්රමුඛතාවයක් වන්නේ ගෝලීය උණුසුම සහ විය හැකි මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම පිළිබඳ කනස්සල්ල ප්රවර්ධනය කිරීමයි. ටුවාලු කියෝතෝ ප්රොටෝකෝලය අනුමත කිරීම සහ ක්රියාත්මක කිරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටී. 2009 දෙසැම්බර් මාසයේදී, කෝපන්හේගන්හි පැවති එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණික විපර්යාස සමුළුවේදී දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ සාකච්ඡා දූපත් විසින් අත්හිටුවන ලදී, තවත් සමහර සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් කාබන් විමෝචනය අඩු කිරීම සඳහා බන්ධන ගිවිසුම්වලට සම්පූර්ණයෙන්ම කැපවී නොසිටිනු ඇතැයි බිය විය. ඔවුන්ගේ ප්රධාන සාකච්ඡාකරු ප්රකාශ කළේ, "ටුවාලු යනු දේශගුණික විපර්යාසවලට ලෝකයේ වඩාත්ම අවදානමට ලක්විය හැකි රටවලින් එකක් වන අතර අපගේ අනාගතය මෙම රැස්වීමේ ප්රතිඵලය මත රඳා පවතී" යනුවෙනි.
ගෝලීය දේශගුණික විපර්යාසවල අහිතකර බලපෑම්වලට ඔවුන්ගේ අවදානම පිළිබඳව සැලකිලිමත් වන කුඩා දූපත් සහ පහත් බිම් වෙරළබඩ රටවල සන්ධානයක් වන කුඩා දූපත් රාජ්ය සන්ධානයට (AOSIS) ටුවාලු සහභාගී වේ. 2013 සැප්තැම්බර් 5 වන දින අත්සන් කරන ලද මජුරෝ ප්රකාශනය යටතේ, ටුවාලු 100% පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන් (2013 සහ 2020 අතර) විදුලි උත්පාදනය ක්රියාත්මක කිරීමට කැපවී ඇති අතර, එය සූර්ය PV (ඉල්ලුමෙන් 95%) සහ ජෛව ඩීසල් (ඉල්ලුමෙන් 5%) භාවිතයෙන් ක්රියාත්මක කිරීමට යෝජිතය. සුළං බලශක්ති උත්පාදනයේ ශක්යතාව සලකා බලනු ලැබේ. ටුවාලු පැසිෆික් දූපත් ව්යවහාරික භූ විද්යා කොමිසමේ (SOPAC) සහ පැසිෆික් කලාපීය පරිසර වැඩසටහනේ ලේකම් කාර්යාලයේ (SPREP) මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගී වේ.
ටුවාලු එක්සත් ජනපදය සමඟ මිත්රත්ව ගිවිසුමකට පාර්ශවකරුවෙකු වන අතර, නිදහසින් පසු ඉක්මනින් අත්සන් කරන ලද අතර 1983 දී එක්සත් ජනපද සෙනෙට් සභාව විසින් අනුමත කරන ලද අතර, ඒ යටතේ එක්සත් ජනපදය 1856 ගුවානෝ දූපත් පනත යටතේ ටුවාලු දූපත් හතරකට (ෆුනාෆුටි, නුකුෆෙටෝ, නුකුලේලේ සහ නියුලකිටා) පෙර භෞමික හිමිකම් ප්රතික්ෂේප කළේය.
ටුවාලු දූපත පැසිෆික් දූපත් සංසද ධීවර ඒජන්සියේ (FFA) සහ බටහිර සහ මධ්යම පැසිෆික් ධීවර කොමිසමේ (WCPFC) මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගී වේ. ටුවාලු රජය, එක්සත් ජනපද රජය සහ අනෙකුත් පැසිෆික් දූපත් වල රජයන් 1988 දී බලාත්මක වූ දකුණු පැසිෆික් ටූනා ගිවිසුමේ (SPTT) පාර්ශවකරුවන් වේ. ටුවාලු නිවර්තන බටහිර පැසිෆික් කලාපයේ ටූනා පර්ස් සීන් මසුන් ඇල්ලීම කළමනාකරණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කරන නාඌරූ ගිවිසුමේ ද සාමාජිකයෙකි. එක්සත් ජනපදය සහ පැසිෆික් දූපත් රටවල් එක්සත් ජනපද ටූනා බෝට්ටු සඳහා බටහිර සහ මධ්යම පැසිෆික් කලාපයේ ධීවර කටයුතු සඳහා ප්රවේශය තහවුරු කිරීම සඳහා බහුපාර්ශ්වික ධීවර ගිවිසුම (දකුණු පැසිෆික් ටූනා ගිවිසුම ඇතුළත්) සාකච්ඡා කර ඇත. ටුවාලු සහ පැසිෆික් දූපත් සංසදයේ ධීවර ඒජන්සියේ (FFA) අනෙකුත් සාමාජිකයින් සහ එක්සත් ජනපදය 2015 සඳහා ටූනා ධීවර ගිවිසුමක් අවසන් කර ඇත; දිගුකාලීන ගිවිසුමක් සාකච්ඡා කරනු ලැබේ. මෙම ගිවිසුම නාඌරූ ගිවිසුමේ දිගුවක් වන අතර ටූනා ධීවර කර්මාන්තය සහ එක්සත් ජනපද-රජයේ දායකත්වයන් මගින් උපයා ඇති ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 90 ක ගෙවීමක් සඳහා එක්සත් ජනපද ධජය සහිත පර්ස් සේන් යාත්රාවලට කලාපයේ දින 8,300 ක් මසුන් ඇල්ලීමට ඉඩ සලසයි. 2015 දී, ටුවාලු තමන්ගේම ධීවර කර්මාන්තය සංවර්ධනය කිරීමට සහ පවත්වා ගැනීමට ටුවාලු මුලපිරීම් අවහිර කර ඇති ඇතැම් ජාතීන්ට සහ බලඇණිවලට ධීවර දින විකිණීම ප්රතික්ෂේප කළේය. 2016 දී, ස්වභාවික සම්පත් අමාත්යවරයා WCPF සම්මුතියේ 30 වන වගන්තිය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය, එය කළමනාකරණ පියවර කුඩා දූපත් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රාජ්යයන් මත පැටවිය හැකි අසමානුපාතික බර සලකා බැලීමට සාමාජිකයින්ගේ සාමූහික බැඳීම විස්තර කරයි.
2013 ජූලි මාසයේදී, පැසිෆික් ACP රාජ්යයන් සහ යුරෝපීය සංගමය අතර ආර්ථික හවුල්කාරිත්ව ගිවිසුමක් (EPA) සඳහා වූ සාකච්ඡා සන්දර්භය තුළ, 2006 දී ආරම්භ කරන ලද පැසිෆික් කලාපීය වෙළඳ හා සංවර්ධන පහසුකම ස්ථාපිත කිරීම සඳහා ටුවාලු අවබෝධතා ගිවිසුමට (MOU) අත්සන් කළේය. මෙම පහසුකම නිර්මාණය කිරීමේ තාර්කිකත්වය වන්නේ, වෙළඳාම සඳහා ආධාර (AfT) අවශ්යතා සපුරාලීම සඳහා පැසිෆික් දූපත් රටවලට ආධාර බෙදා හැරීම වැඩිදියුණු කිරීමයි. පැසිෆික් ACP රාජ්යයන් යනු යුරෝපීය සංගමය සමඟ කොටොනො ගිවිසුමට අත්සන් කර ඇති පැසිෆික් කලාපයේ රටවල් වේ. 2017 මැයි 31 වන දින කොටොනො ගිවිසුම යටතේ ටුවාලු සහ යුරෝපීය සංගමය අතර පළමු වැඩිදියුණු කළ ඉහළ මට්ටමේ දේශපාලන සංවාදය ෆුනාෆුටි හිදී පැවැත්විණි.
2016 පෙබරවාරි 18 වන දින, ටුවාලු පැසිෆික් දූපත් සංවර්ධන සංසද ප්රඥප්තියට අත්සන් තැබූ අතර පැසිෆික් දූපත් සංවර්ධන සංසදයට (PIDF) විධිමත් ලෙස සම්බන්ධ විය. 2017 ජුනි මාසයේදී, ටුවාලු සමීප ආර්ථික සබඳතා පිළිබඳ පැසිෆික් ගිවිසුම (PACER) අත්සන් කළේය. ටුවාලු 2022 ජනවාරි මාසයේදී PACER ගිවිසුම අනුමත කළේය. ගිවිසුමේ අත්සන්කරුවන් අතර වෙළඳ බාධක අඩු කිරීම සඳහා ගිවිසුම සැලසුම් කර ඇත. පවතින ආනයන ගාස්තු බිංදුව දක්වා අඩු කරනු ඇති අතර, රේගු ක්රියා පටිපාටි සහ සම්භවය පිළිබඳ නීති රීති සමපාත කිරීම මෙන්ම සේවා වෙළඳාමට ඇති සීමාවන් ඉවත් කිරීම සහ රටවල් අතර ශ්රම සංචලතා යෝජනා ක්රම වැඩිදියුණු කිරීම ඇතුළුව වෙළඳ බාධක අඩු කිරීම සඳහා අමතර ක්රියාමාර්ග ගිවිසුම සලකා බලයි.
ආරක්ෂක සහ නීතිය ක්රියාත්මක කිරීම
ටුවාලු දූපතට නිත්ය හමුදා බලකායක් නොමැති අතර, හමුදාව සඳහා මුදල් වියදම් නොකරයි. ෆුනාෆුටි හි මූලස්ථානය වන එහි ජාතික පොලිස් බලකාය වන ටුවාලු පොලිස් බලකායට සමුද්රීය නිරීක්ෂණ ඒකකයක්, රේගු, බන්ධනාගාර සහ සංක්රමණ ඇතුළත් වේ. පොලිස් නිලධාරීන් බ්රිතාන්ය විලාසිතාවේ නිල ඇඳුම් අඳිති.
1994 සිට 2019 දක්වා ටුවාලු දූපත එහි කිලෝමීටර් 200 ක සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය ඕස්ට්රේලියාව විසින් සපයන ලද පැසිෆික් පන්තියේ මුර සංචාර බෝට්ටුවක් වන HMTSS Te Mataili සමඟින් නඩත්තු කළේය. 2019 දී ඕස්ට්රේලියාව ආදේශකයක් ලෙස ගාඩියන් පන්තියේ මුර සංචාර බෝට්ටුවක් තෑගි කළේය. HMTSS Te Mataili II ලෙස නම් කර ඇති මෙය සමුද්රීය නිරීක්ෂණ, ධීවර මුර සංචාර සහ සෙවීම් සහ ගලවා ගැනීමේ මෙහෙයුම් සඳහා භාවිතා කිරීමට අදහස් කෙරේ. ("HMTSS" යනු ඔහුගේ/ඇයගේ මහරජතුමාගේ ටුවාලු රාජ්ය නෞකාව හෝ ඔහුගේ/ඇයගේ මහරජතුමාගේ ටුවාලු නිරීක්ෂණ නෞකාවයි.) ටෙ මාතාලි II සුළි කුණාටු වලින් දැඩි ලෙස හානි විය. 2024 ඔක්තෝබර් 16 වන දින ඕස්ට්රේලියාව විසින් HMTSS Te Mataili III ලෙස නම් කරන ලද ගාඩියන් පන්තියේ මුර සංචාර බෝට්ටුවක් ටුවාලු වෙත භාර දෙන ලදී.
2023 මැයි මාසයේදී ටුවාලු රජය නෙදර්ලන්තයේ පිහිටි සී ෂෙපර්ඩ් ග්ලෝබල් සමඟ අවබෝධතා ගිවිසුමක් (MoU) අත්සන් කළේ ටුවාලු හි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයේ (EEZ) නීති විරෝධී, වාර්තා නොකළ සහ නියාමනය නොකළ (IUU) මසුන් ඇල්ලීමට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා ය. ටුවාලු හි නීතිය ක්රියාත්මක කිරීමේ ක්රියාකාරකම් සඳහා සහාය වීම සඳහා සී ෂෙපර්ඩ් ග්ලෝබල් විසින් 54.6 මීටර් (අඩි 179) මෝටර් යාත්රාවක් වන ඇලන්කේ ලබා දෙනු ඇත. ටුවාලු හි EEZ හි IUU ක්රියාකාරකම්වල නියැලී සිටින ධීවර යාත්රාවලට නැගීමට, පරීක්ෂා කිරීමට සහ අත්අඩංගුවට ගැනීමට බලය ඇති ටුවාලු පොලිස් බලකායේ නිලධාරීන්ට ඇලන්කේ විසින් නවාතැන් දෙනු ඇත.
ටුවාලු හි පිරිමි සමලිංගිකත්වය නීති විරෝධී ය. ඵලදායී අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය පද්ධතියක් තිබීම මෙන්ම ෆලේකාපුලේ (සෑම දිවයිනකම වැඩිහිටියන්ගේ සාම්ප්රදායික රැස්වීම) බලපෑම සහ ටුවාලු ප්රජාව තුළ ආගමික ආයතනවල කේන්ද්රීය භූමිකාව හේතුවෙන් ටුවාලු හි අපරාධ සැලකිය යුතු සමාජ ගැටලුවක් නොවේ.
පරිපාලන අංශ
ටුවාලු දූපත් දූපත් දූපත් හයකින් සහ පරමාණු දූපත් තුනකින් සමන්විත වන අතර, ඒ සෑම එකක්ම රටේ දිස්ත්රික්කයක් සාදයි. කුඩාම දූපත වන නියුලකිටා, නියුටාඕ හි කොටසක් ලෙස පරිපාලනය කෙරේ. 2022 සංගණනයට අනුව දිස්ත්රික්ක, ඒවායේ දූපත් ගණන සහ ඒවායේ ජනගහනය පහත පරිදි වේ:
සෑම දූපතකටම තමන්ගේම ඉහළ ප්රධානීන් (උලු-අලිකි), උප ප්රධානීන් කිහිප දෙනෙකු (අලිකි) සහ ප්රජා කවුන්සිලයක් (ෆලෙකාපුලේ) ඇත. ටෙ සිනා ඕ ෆෙනුවා (දේශයේ අළු හිසකෙස්) ලෙසද හැඳින්වෙන ෆලෙකාපුලේ යනු වැඩිහිටියන්ගේ සාම්ප්රදායික රැස්වීමයි.
උලු-අලිකි සහ ඇලිකි ප්රාදේශීය මට්ටමින් අවිධිමත් අධිකාරිය ක්රියාත්මක කරන අතර, පළමුවැන්න පරම්පරාව අනුව තෝරා ගනු ලැබේ. 1997 දී ෆලෙකාපුලේ පනත සම්මත වීමෙන් පසු, ෆලෙකාපුලේ හි බලතල සහ කාර්යයන් එක් එක් අතොළුවේ තේරී පත් වූ ගම් සභාපතිවරයෙකු වන පුලේ ඕ කපුලේ සමඟ බෙදා ගනු ලැබේ.
ටුවාලු හි එක් නගර සභාවක් (ෆුනෆුටි) සහ දූපත් කවුන්සිල හතක් සඳහා ISO 3166-2 කේත අර්ථ දක්වා ඇත. දැන් තමන්ගේම දූපත් කවුන්සිලයක් ඇති නියුලකිටා ලැයිස්තුගත කර නොමැත, මන්ද එය නියුටාඕ හි කොටසක් ලෙස පරිපාලනය කෙරේ.
සමාජය
ජන විකාශනය
2002 සංගණනයේදී ජනගහනය 9,561 ක් වූ අතර, 2017 සංගණනයේදී ජනගහනය 10,645 ක් විය. 2020 දී කරන ලද නවතම ඇගයීමට අනුව ජනගහනය 11,342 කි. ටුවාලු හි ජනගහනය ප්රධාන වශයෙන් පොලිනීසියානු ජනවාර්ගිකත්වයට අයත් වන අතර, ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 5.6% ක් ගිල්බටීස් භාෂාව කතා කරන මයික්රොනීසියානුවන් වේ, විශේෂයෙන් නුයි හි.
ටුවාලු හි කාන්තාවන්ගේ ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 70.2 ක් සහ පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 65.6 කි (2018 ඇස්තමේන්තුගත). රටේ ජනගහන වර්ධන අනුපාතය 0.86% කි (2018 ඇස්තමේන්තුගත). ශුද්ධ සංක්රමණ අනුපාතය ජනගහනය 1,000 කට සංක්රමණිකයින් −6.6 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත (2018 ඇස්තමේන්තුගත). ටුවාලු හි ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාමේ තර්ජනය තවමත් සංක්රමණය සඳහා ප්රමුඛ පෙළඹවීමක් නොවේ, මන්ද ජීවන රටාව, සංස්කෘතිය සහ අනන්යතාවය හේතු කොටගෙන ටුවාලු වැසියන් දූපත් වල ජීවත් වීමට කැමැත්තක් දක්වන බව පෙනේ.
1947 සිට 1983 දක්වා, වයිටුපු සිට ටුවාලු වැසියන් ගණනාවක් ෆීජි හි දූපතක් වන කියෝවා වෙත සංක්රමණය විය. ටුවාලු සිට පදිංචිකරුවන්ට 2005 දී ෆීජි පුරවැසිභාවය ප්රදානය කරන ලදී. මෑත වසරවලදී, නවසීලන්තය සහ ඕස්ට්රේලියාව සංක්රමණ හෝ සෘතුමය වැඩ සඳහා ප්රධාන ගමනාන්ත වී ඇත.
2014 දී, ටුවාලු පවුලක් "දේශගුණික විපර්යාස සරණාගතයින්" යන පදනම මත පිටුවහල් කිරීමට එරෙහිව නවසීලන්ත ආගමන හා ආරක්ෂණ විනිශ්චය සභාවට අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු විය, ඔවුන් ටුවාලු හි පාරිසරික හායනය හේතුවෙන් දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ දෙනු ඇත. කෙසේ වෙතත්, පසුව පවුලට පදිංචි බලපත්ර ලබා දීම සරණාගත හිමිකම් පෑමට සම්බන්ධ නොවන හේතු මත සිදු කරන ලදී. අදාළ සංක්රමණ නීති යටතේ, පදිංචි බලපත්ර ප්රදානය කිරීම සාධාරණීකරණය කරන "මානුෂීය ස්වභාවයේ සුවිශේෂී තත්වයන්" තිබූ බැවින්, පවුල නවසීලන්තයට ඵලදායී ලෙස සංක්රමණය වූ සැලකිය යුතු විස්තෘත පවුලක් සමඟ නවසීලන්ත සමාජයට ඒකාබද්ධ කර ඇති බැවින් පවුල ඔවුන්ගේ අභියාචනයේදී සාර්ථක විය. ඇත්ත වශයෙන්ම, 2013 දී කිරිබාති මිනිසෙකු සරණාගතයින්ගේ තත්ත්වය (1951) සම්බන්ධ සම්මුතිය යටතේ "දේශගුණික විපර්යාස සරණාගතයෙකු" බවට කරන ලද ප්රකාශයක් නවසීලන්ත මහාධිකරණය විසින් පිළිගත නොහැකි බව තීරණය කරන ලදී, මන්ද නියම කර ඇති සරණාගත සම්මුති හේතු පහෙන් එකකට අදාළව කිසිදු පීඩාවක් හෝ බරපතල හානියක් සිදු නොවීය. පවුල් නැවත එක්වීම වැනි ඕස්ට්රේලියාවට සහ නවසීලන්තයට ස්ථිර සංක්රමණය සඳහා එම රටවල සංක්රමණ නීතිවලට අනුකූල වීම අවශ්ය වේ.
නවසීලන්තය 2001 දී පැසිෆික් ප්රවේශ කාණ්ඩය ප්රකාශයට පත් කළ අතර, එය ටුවාලුවන් සඳහා වාර්ෂික වැඩ බලපත්ර 75 ක කෝටාවක් ලබා දුන්නේය. අයදුම්කරුවන් පැසිෆික් ප්රවේශ කාණ්ඩයේ (PAC) ඡන්ද පත්රිකා සඳහා ලියාපදිංචි වේ; ප්රධාන නිර්ණායකය වන්නේ ප්රධාන අයදුම්කරුට නවසීලන්ත සේවා යෝජකයෙකුගෙන් රැකියා දීමනාවක් තිබිය යුතු බවයි. 2007 දී හඳුන්වා දුන් පිළිගත් සෘතුමය සේවායෝජක (RSE) වැඩ ප්රතිපත්තිය යටතේ නවසීලන්තයේ උද්යාන විද්යාව සහ මිදි වගා කර්මාන්තවල සෘතුමය රැකියා සඳහා ටුවාලු වැසියන්ට ප්රවේශය ඇත. ටුවාලු සහ අනෙකුත් පැසිෆික් දූපත් වලින් සේවකයින් 5,000 ක් දක්වා රැකියා සඳහා ඉඩ සලසයි. ටුවාලු වැසියන්ට ඕස්ට්රේලියානු පැසිෆික් සෘතුමය සේවක වැඩසටහනට සහභාගී විය හැකි අතර, එමඟින් පැසිෆික් දූපත් වැසියන්ට ඕස්ට්රේලියානු කෘෂිකර්මාන්තයේ, විශේෂයෙන් කපු සහ උක් මෙහෙයුම්වල; ධීවර කර්මාන්තයේ, විශේෂයෙන් ජලජීවී වගාවේ; සහ සංචාරක කර්මාන්තයේ නවාතැන් සපයන්නන් සමඟ සෘතුමය රැකියා ලබා ගැනීමට ඉඩ සලසයි.
2023 නොවැම්බර් 10 වන දින, ටුවාලු වැසියන්ට ඕස්ට්රේලියාව සමඟ ද්විපාර්ශ්වික රාජ්ය තාන්ත්රික සම්බන්ධතාවයක් වන ෆලෙපිලි සංගමයට අත්සන් තැබූ අතර, ඒ යටතේ ඕස්ට්රේලියාව ටුවාලු වැසියන්ට දේශගුණයට අදාළ සංචලනය සක්රීය කිරීම සඳහා ටුවාලු පුරවැසියන්ට ඕස්ට්රේලියාවට සංක්රමණය වීමට මාර්ගයක් සපයනු ඇත.
භාෂා
ටුවාලු භාෂාව සහ ඉංග්රීසි යනු ටුවාලු හි ජාතික භාෂා වේ. ටුවාලු භාෂාව පොලිනීසියානු භාෂා වල එලිසියානු කාණ්ඩයට අයත් වන අතර, හවායි, මාඕරි, ටහිටියානු, රාපා නුයි, සැමෝවා සහ ටොංගන් වැනි අනෙකුත් සියලුම පොලිනීසියානු භාෂාවලට දුරස්ථව සම්බන්ධ වේ. එය මයික්රොනීසියාවේ සහ උතුරු සහ මධ්යම මෙලනේසියාවේ පොලිනීසියානු පිටස්තර ප්රදේශවල කතා කරන භාෂාවන්ට වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වේ. 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ ක්රිස්තියානි මිෂනාරිවරුන් ප්රධාන වශයෙන් සැමෝවා භාෂාවෙන් සිටීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස ටුවාලු භාෂාව සැමෝවා භාෂාවෙන් ණයට ගෙන ඇත.
ටුවාලු භාෂාව සෑම කෙනෙකුම පාහේ කතා කරන අතර ගිල්බටීස් භාෂාවට බෙහෙවින් සමාන මයික්රොනීසියානු භාෂාවක් නුයි හි කතා කරයි. ඉංග්රීසි ද නිල භාෂාවක් වන නමුත් දෛනික භාවිතයේ කතා නොකෙරේ. පාර්ලිමේන්තුව සහ නිල කාර්යයන් ටුවාලු භාෂාවෙන් පවත්වනු ලැබේ.
ලොව පුරා ටුවාලු කථිකයන් 13,000 ක් පමණ සිටිති. රේඩියෝ ටුවාලු ටුවාලු භාෂාව ටුවාලුවාන් භාෂා වැඩසටහන් සම්ප්රේෂණය කරයි.
ආගම
කැල්වින්වාදී සම්ප්රදායේ කොටසක් වන ටුවාලු හි සභා ක්රිස්තියානි පල්ලිය ටුවාලු හි රාජ්ය පල්ලියයි; ප්රායෝගිකව මෙය "ප්රධාන ජාතික සිදුවීම් වලදී විශේෂ සේවාවන් ඉටු කිරීමේ වරප්රසාදය" සඳහා පමණක් හිමිකම් කියයි. එහි අනුගාමිකයින් දූපත් සමූහයේ 10,632 (2022 සංගණන) වැසියන්ගෙන් 86% ක් පමණ වේ. ටුවාලු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව ආගමික නිදහස සහතික කරයි, එයට ඇදහීමේ නිදහස, ආගම වෙනස් කිරීමේ නිදහස, පාසලේදී ආගමික උපදෙස් ලබා නොගැනීමට හෝ පාසලේදී ආගමික උත්සවවලට සහභාගී නොවීමට ඇති අයිතිය සහ "ඔහුගේ ආගමට හෝ විශ්වාසයට පටහැනි දිවුරුමක් නොගැනීමට හෝ සහතිකයක් නොකිරීමට" ඇති අයිතිය ඇතුළත් වේ.
අනෙකුත් ක්රිස්තියානි කණ්ඩායම් අතරට ෆුනාෆුටි හි මිෂන් සුයි යුරිස් (1%) විසින් සේවය කරන කතෝලික ප්රජාව සහ ජනගහනයෙන් 2% ක් සිටින සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් ඇතුළත් වේ. ටුවාලු සහෝදර පල්ලියේ ජනගහනයෙන් 3% ක් ඇත.
බහායි ඇදහිල්ල ටුවාලු හි විශාලතම සුළුතර ආගම වන අතර විශාලතම ක්රිස්තියානි නොවන ආගම වේ. ජනගහනයෙන් 1% ක් පමණ බහායිවරුන් වන අතර, නනුමියාව, සහ ෆුනාෆුටි යන ප්රදේශවලද බහායිවරු සිටිති. අහමදියා මුස්ලිම් ප්රජාව සාමාජිකයින් 50 දෙනෙකුගෙන් (ජනගහනයෙන් 0.4%) පමණ සමන්විත වේ.
ක්රිස්තියානි ආගම හඳුන්වාදීමත් සමඟ මුතුන් මිත්තන්ගේ ආත්මයන් සහ අනෙකුත් දෙවිවරුන්ට නමස්කාර කිරීම (සත්යවාදය) අවසන් විය. සහ වාකා-අටුවා (පැරණි ආගම්වල පූජකයන්) ගේ බලය අවසන් විය. 1870 දී පූජ්ය සැමුවෙල් ජේම්ස් විට්මි විසින් මුතුන් මිත්තන්ගේ නමස්කාරය පොදු පිළිවෙතක් ලෙස විස්තර කළද, ලාමුවා කෝෆේ නමස්කාරයේ වස්තූන් දිවයිනෙන් දිවයිනට වෙනස් වන බව විස්තර කරයි.
සෘඛ්යය
සෞඛ්යය
ෆුනාෆුටි හි ප්රින්සස් මාග්රට් රෝහල ටුවාලු හි ඇති එකම රෝහල වන අතර වෛද්ය සේවා සපයන ප්රධාන සැපයුම්කරු වේ.
20 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට, ටුවාලු හි ඇති විශාලතම සෞඛ්ය ගැටලු තරබාරුකම හා සම්බන්ධ වී ඇත. මරණයට ප්රධානතම හේතුව හෘද රෝග වන අතර, එය දියවැඩියාව සහ අධි රුධිර පීඩනයට සමීපව පසුවේ. 2016 දී මරණවලින් වැඩි ප්රමාණයක් හෘද රෝග නිසා සිදු වූ අතර, දියවැඩියාව, අධි රුධිර පීඩනය, තරබාරුකම සහ මස්තිෂ්ක-සනාල රෝග මරණයට හේතු විය.
අධ්යාපනය
ටුවාලු හි අධ්යාපනය අවුරුදු 6 ත් 15 ත් අතර නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වේ. සෑම දූපතකටම ප්රාථමික පාසලක් ඇත. මොටුෆූවා ද්විතීයික පාසල වයිටුපු හි පිහිටා ඇත. පාසල් වාරය තුළ සිසුන් පාසලට පැමිණෙන අතර, සෑම පාසල් නිවාඩුවක් තුළම තම මව් දූපත් වෙත ආපසු යති. ටුවාලු පල්ලිය විසින් ක්රියාත්මක කරනු ලබන දිවා පාසලක් වන ෆෙටුවලු ද්විතීයික පාසල ෆුනාෆූටි හි පිහිටා ඇත.
ෆෙටුවලු කේම්බ්රිජ් විෂය නිර්දේශය ඉදිරිපත් කරයි. මොටුෆූවා 10 වන ශ්රේණියේදී ෆීජි කනිෂ්ඨ සහතිකය (FJC), 11 වන ශ්රේණියේදී ටුවාලුවා සහතිකය සහ 12 වන ශ්රේණියේදී පැසිෆික් ජ්යෙෂ්ඨ ද්විතීයික සහතිකය (PSSC) පිරිනමනු ලබන අතර එය ෆීජි පදනම් කරගත් විභාග මණ්ඩලය වන SPBEA විසින් සකසා ඇත. ඔවුන්ගේ PSSC සමත් වන හයවන ශ්රේණියේ සිසුන් ටුවාලු රජය විසින් අරමුදල් සපයනු ලබන වර්ධිත පදනම් වැඩසටහනට ඇතුළත් වේ. මෙම වැඩසටහන ටුවාලු වලින් පිටත තෘතීයික අධ්යාපන වැඩසටහන් සඳහා අවශ්ය වන අතර ෆුනාෆූටි හි දකුණු පැසිෆික් විශ්ව විද්යාලයේ (USP) ව්යාප්ති මධ්යස්ථානයෙන් ලබා ගත හැකිය.
පාසලේ අනිවාර්ය පැමිණීම පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 10 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 11 කි (2001). වැඩිහිටි සාක්ෂරතා අනුපාතය 99.0% (2002). 2010 දී, ගුරුවරුන් 109 දෙනෙකු විසින් ඉගැන්වූ සිසුන් 1,918 ක් සිටියහ (සහතික කළ 98 ක් සහ සහතික නොකළ 11 ක්). ටුවාලු හි ප්රාථමික පාසල් සඳහා ගුරු-ශිෂ්ය අනුපාතය 1:27 අනුපාතයක් ඇති නාවුටි පාසල හැර අනෙකුත් සියලුම පාසල් සඳහා 1:18 ක් පමණ වේ. ෆුනාෆුටි හි නාවුටි පාසල සිසුන් 900 කට වඩා සිටින ටුවාලු හි විශාලතම ප්රාථමික පාසලයි (මුළු ප්රාථමික පාසල් ඇතුළත් වීමෙන් සියයට 45 ක්). සමස්ත පැසිෆික් කලාපයට සාපේක්ෂව ටුවාලු සඳහා ශිෂ්ය-ගුරු අනුපාතය අඩුය (1:29 අනුපාතය).
සෑම පරමාණුවකම ප්රාථමික පාසල් තුළ ප්රජා පුහුණු මධ්යස්ථාන (CTC) ස්ථාපිත කර ඇත. ද්විතීයික අධ්යාපනය සඳහා ඇතුළත් වීමේ සුදුසුකම් අසමත් වීම නිසා 8 ශ්රේණිය ඉක්මවා නොයන සිසුන්ට ඔවුන් වෘත්තීය පුහුණුව ලබා දෙයි. CTCs මූලික වඩු කර්මාන්තය, ගෙවතු වගාව සහ ගොවිතැන, මැහුම් සහ ඉවුම් පිහුම් පිළිබඳ පුහුණුව ලබා දෙයි. ඔවුන්ගේ අධ්යයන කටයුතු අවසානයේ උපාධිධාරීන්ට මොටුෆූවා ද්විතීයික පාසලේ හෝ ටුවාලු සමුද්රීය පුහුණු ආයතනයේ (TMTI) අධ්යයන කටයුතු දිගටම කරගෙන යාමට අයදුම් කළ හැකිය. වැඩිහිටියන්ට CTCs හි පාඨමාලා සඳහා ද සහභාගී විය හැකිය.
තෘතීයික ආයතන හතරක් තාක්ෂණික සහ වෘත්තීය පාඨමාලා පිරිනමයි: ටුවාලු සමුද්රීය පුහුණු ආයතනය (TMTI), ටුවාලු ඇටෝල් විද්යා තාක්ෂණ පුහුණු ආයතනය (TASTII), ඕස්ට්රේලියානු පැසිෆික් පුහුණු සන්ධානය (APTC) සහ දකුණු පැසිෆික් විශ්ව විද්යාලය (USP) ව්යාප්ති මධ්යස්ථානය.
1966 ටුවාලු රැකියා ආඥා පනත මගින් වැටුප් සහිත රැකියා සඳහා අවම වයස අවුරුදු 14 ලෙස නියම කර ඇති අතර වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ළමයින් අනතුරුදායක වැඩ කිරීම තහනම් කරයි.
සංස්කෘතිය
ගෘහ නිර්මාණ
ටුවාලු හි සාම්ප්රදායික ගොඩනැගිලි සඳහා ස්වදේශික පළල් පත්ර වනාන්තරයෙන් ලබාගත් ශාක සහ ගස් භාවිතා කරන ලදී, පූකා (හර්නැන්ඩියා පෙල්ටාටා); න්ජියා හෝ ඉන්ජියා බුෂ් (පෙම්ෆිස් ඇසිඩුලා); මිරෝ (තෙස්පීසියා පොපුල්නියා); ටොන්ගා (රයිසෝෆෝරා මුක්රොනාටා); ෆවු හෝ ෆෝ ෆැෆිනි, හෝ කාන්තා තන්තු ගස (හිබිස්කස් ටිලියාසියස්) වලින් ලබාගත් දැව ඇතුළුව. තන්තු පොල් වලින් ලබා ගනී; ෆෙරා, ස්වදේශික අත්තික්කා (ෆිකස් ඇස්පෙම්); ෆාලා, ඉස්කුරුප්පු පයින් හෝ පැන්ඩනස්. ගොඩනැගිලි ඉදිකර ඇත්තේ නියපොතු නොමැතිව, වියළි පොල් කෙඳි වලින් අතින් සාදන ලද ගෙතූ සෙනිට් ලණුවකින් එකට ගසා ඇත.
යුරෝපීයයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් පසුව, නියපොතු සහ රැලි සහිත වහල ද්රව්ය ඇතුළු යකඩ නිෂ්පාදන භාවිතා කරන ලදී. ටුවාලු හි නවීන ගොඩනැගිලි ආනයනික දැව සහ කොන්ක්රීට් ඇතුළු ආනයනික ගොඩනැගිලි ද්රව්ය වලින් ඉදිකර ඇත.
පල්ලිය සහ ප්රජා ගොඩනැගිලි (මනියපා) සාමාන්යයෙන් සුදු පැහැති තීන්ත ආලේප කර ඇති අතර එය ලේස් ලෙස හැඳින්වේ, එය මිය ගිය කොරල් විශාල ප්රමාණයක් දර සමඟ පුළුස්සා දැමීමෙන් සාදා ඇත. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ලැබෙන සුදු පැහැති කුඩු ජලය සමඟ මිශ්ර කර ගොඩනැගිලි මත පින්තාරු කරනු ලැබේ.
කලාව
ටුවාලුහි කාන්තාවන් සාම්ප්රදායික අත්කම් නිර්මාණ සඳහා කව්රි සහ අනෙකුත් ෂෙල් වෙඩි භාවිතා කරයි. ටුවාලුහි කලාත්මක සම්ප්රදායන් සාම්ප්රදායිකව ඇඳුම් නිර්මාණය සහ පැදුරු සහ විදුලි පංකා අලංකාර කිරීම වැනි සාම්ප්රදායික අත්කම් නිර්මාණ වලින් ප්රකාශ කර ඇත. කිඹුලා (කොලෝස්) යනු ටුවාලු කාන්තාවන් විසින් අනුගමනය කරන කලා ආකාරවලින් එකකි. ටුවාලුහි සාම්ප්රදායික නැටුම් ගීතවල ප්රසංගවල දිගටම භාවිතා වන කාන්තා සාය (ටිටි), මුදුන් (ටියුගා සාකා), හිස් පටි, අත් පටි සහ මැණික් කටු නිර්මාණය, සමකාලීන ටුවාලුවියානු කලාව සහ නිර්මාණය නියෝජනය කරයි. ටුවාලුහි ද්රව්යමය සංස්කෘතිය, එදිනෙදා ජීවිතයේදී භාවිතා කරන කෞතුක වස්තු වල සාම්ප්රදායික නිර්මාණ අංග භාවිතා කරයි, එනම් සාම්ප්රදායික ද්රව්ය වලින් සාදන ලද කැනෝ සහ මාළු කොකු නිර්මාණය කිරීම වැනි දේ.
2015 දී, ටුවාලු කලාවේ ෆුනාෆුටි පිළිබඳ ප්රදර්ශනයක් පවත්වන ලද අතර, කලාකරුවන්ගේ ඇස් හරහා දේශගුණික විපර්යාස ආමන්ත්රණය කරන ලද කෘති සහ ටුවාලු සංස්කෘතියේ විවිධ කෞතුක වස්තු ප්රදර්ශනයක් වන කෝප් ඔටේ ඔලගා (ජීවිතයේ දේපළ) ප්රදර්ශනය කරන ලදී.
නැටුම් සහ සංගීතය
ටුවාලුහි සාම්ප්රදායික සංගීතය ෆකාසීයා, ෆකානාවු සහ ෆාටේල් ඇතුළු නැටුම් ගණනාවකින් සමන්විත වේ. ෆේටල්, එහි නවීන ස්වරූපයෙන්, ප්රජා උත්සවවලදී සහ නායකයින් සහ අනෙකුත් ප්රමුඛ පුද්ගලයින් සැමරීම සඳහා සිදු කරනු ලැබේ, උදාහරණයක් ලෙස 2012 සැප්තැම්බර් මාසයේදී කේම්බ්රිජ් ආදිපාදවරයා සහ ආදිපාදවරියගේ සංචාරය වැනි. ටුවාලුවන් විලාසිතාව "සමකාලීන සහ පැරණි ශෛලීන් සහජීවනයෙන් පවතින පොලිනීසියාවේ සංගීත ක්ෂුද්ර ලෝකයක් ලෙස" විස්තර කළ හැකිය.
ආහාර පිසීම
ටුවාලුවන්ගේ ආහාර පිසීම පදනම් වී ඇත්තේ පොල් වල ප්රධාන ආහාරය සහ සාගරයේ සහ අතොළු වල කලපු වල දක්නට ලැබෙන බොහෝ මත්ස්ය විශේෂ මත ය. දූපත් වල සාදන ලද අතුරුපස අතර සත්ව කිරි වෙනුවට පොල් සහ පොල් කිරි ඇතුළත් වේ. ටුවාලු හි අනුභව කරන සාම්ප්රදායික ආහාර වන්නේ පුලකා, ටාරෝ, කෙසෙල්, පාන් පලතුරු සහ පොල් ය. ටුවාලුවන් ද මුහුදු ආහාර අනුභව කරයි, පොල් කකුළුවන් සහ කලපුවේ සහ සාගරයේ මාළු ද ඇතුළුව. තවත් සාම්ප්රදායික ආහාර ප්රභවයක් වන්නේ මුහුදු පක්ෂීන් (ටේකේටේක් හෝ කළු නෝඩි සහ අකියාකි හෝ සුදු ටර්න්), ඌරු මස් බොහෝ දුරට ෆේටල්ස් (හෝ උත්සව සැමරීම සඳහා නැටුම් සහිත සාද) වලදී අනුභව කරනු ලැබේ.
පුලක යනු කාබෝහයිඩ්රේට් සඳහා ප්රධාන ප්රභවයයි. මුහුදු ආහාර ප්රෝටීන් සපයයි. කෙසෙල් සහ දෙල් අතිරේක බෝග වේ. පොල් යුෂ සඳහා, වෙනත් පාන වර්ග (රා වැනි) සෑදීමට සහ සමහර කෑම වර්ගවල රසය වැඩි දියුණු කිරීමට යොදා ගනී.
ටුවාලු හි ජලජීවී වගාව පවත්වා ගැනීම සඳහා වයිටුපු හි 1996 දී වර්ග මීටර් 1560 ක පොකුණක් ඉදිකරන ලදී.
පියාඹන මසුන් ආහාර ප්රභවයක් ලෙස ද අල්ලා ගනු ලැබේ; සහ උද්යෝගිමත් ක්රියාකාරකමක් ලෙස, පියාඹන මසුන් ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා බෝට්ටුවක්, සමනල දැලක් සහ ස්පොට්ලයිට් භාවිතා කරයි.
උරුමය
සාම්ප්රදායික ප්රජා ක්රමය තවමත් ටුවාලු හි බොහෝ දුරට නොනැසී පවතී. සෑම පවුලකටම තමන්ගේම කාර්යයක් හෝ සලංගයක් ඇත, එනම් මසුන් ඇල්ලීම, නිවාස ඉදිකිරීම හෝ ආරක්ෂාව වැනි ප්රජාව වෙනුවෙන් ඉටු කිරීමට. පවුලක කුසලතා දෙමාපියන්ගෙන් දරුවන්ට සම්ප්රේෂණය වේ.
බොහෝ දූපත් වල තමන්ගේම ෆුසි, ප්රජාව සතු පහසුව සඳහා වෙළඳසැල් වලට සමාන වෙළඳසැල් ඇත, එහිදී ටින් කළ ආහාර සහ සහල් මලු මිලදී ගත හැකිය. භාණ්ඩ ලාභදායී වන අතර ෆුසිස් ඔවුන්ගේම නිෂ්පාදන සඳහා වඩා හොඳ මිලක් ලබා දෙයි.
තවත් වැදගත් ගොඩනැගිල්ලක් වන්නේ ෆලේකාපුලේ හෝ මනීපා, සාම්ප්රදායික දූපත් රැස්වීම් ශාලාවයි, එහිදී වැදගත් කරුණු සාකච්ඡා කරනු ලබන අතර එය මංගල උත්සව සහ සංගීතය, ගායනය සහ නැටුම් ඇතුළත් ෆේටේල් වැනි ප්රජා ක්රියාකාරකම් සඳහා ද භාවිතා වේ. ෆලේකාපුලේ වැඩිහිටි කවුන්සිලයේ නම ලෙසද භාවිතා වේ - සෑම දූපතකම සාම්ප්රදායික තීරණ ගැනීමේ ආයතනය. ෆලේකාපුලේ පනත යටතේ, ෆලේකාපුලේ යන්නෙහි තේරුම "සෑම දූපතකම සාම්ප්රදායික රැස්වීම ... එක් එක් දූපතේ අගනු අනුව රචනා කර ඇත" යන්නයි. අගනු යනු සාම්ප්රදායික සිරිත් විරිත් සහ සංස්කෘතියයි.
ටුවාලු හි කිසිදු කෞතුකාගාරයක් නොමැත; කෙසේ වෙතත්, ටුවාලු ජාතික සංස්කෘතික මධ්යස්ථානයක් සහ කෞතුකාගාරයක් නිර්මාණය කිරීම 2018–24 සඳහා රජයේ උපායමාර්ගික සැලැස්මේ කොටසකි.
සාම්ප්රදායික තනි-පිටුපස ඔරුව
පාඕපාඕ (සමෝවා භාෂාවෙන්, තනි ලී කොටයකින් සාදන ලද කුඩා ධීවර ඔරුවක් යන අර්ථය ඇති), ටුවාලුහි සාම්ප්රදායික තනි-පිටුපස ඔරුව වන අතර, එයින් විශාලතම වැඩිහිටි ඔරු හතරක් හෝ හය දෙනෙකු රැගෙන යා හැකිය. වයිටුපු සහ නනුමියාවේ සංවර්ධනය කරන ලද තනි-පිටුපස ඔරුවල වෙනස්කම් ගල්පර වර්ගයේ හෝ පැඩල් කරන ලද ඔරු විය; එනම්, ඒවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ යාත්රා කිරීමට වඩා ගල්පරය මතින් ගෙනයාමට සහ පැදවීමටයි. නුයි සිට පැමිණි ඔරු පැදීමේ බෝට්ටු වක්ර ආකාරයේ ඔරු පැදීමේ ඇමිණුමකින් ඉදිකර ඇති අතර බඳ ද්විත්ව කෙළවරක් ඇති අතර, වෙනස් දුන්නක් සහ අවර කොටසක් නොමැත. මෙම ඔරු පැදීමේ බෝට්ටු නුයි කලපුව හරහා යාත්රා කිරීමට නිර්මාණය කර ඇත. අනෙකුත් දූපත් වලින් ලබාගත් ඔරු පැදීමේ අනෙකුත් මෝස්තරවල දක්නට ලැබෙන ඒවාට වඩා දිගු වේ. මෙය රුවල් සමඟ භාවිතා කරන විට නුයි ඔරු පැදීමේ බෝට්ටුව අනෙකුත් මෝස්තරවලට වඩා ස්ථායී කළේය.
ක්රීඩාව සහ විනෝදාස්වාදය
ටුවාලු හි ක්රීඩා කරන සාම්ප්රදායික ක්රීඩාවක් වන්නේ කිලිකිටි, එය ක්රිකට් ක්රීඩාවට සමානයි. ටුවාලු සඳහා විශේෂිත වූ ජනප්රිය ක්රීඩාවක් වන්නේ ටෙ ඇනෝ (බෝලය) වන අතර එය සෙන්ටිමීටර 12 (අඟල් 5) ක විෂ්කම්භයක් සහිත වටකුරු බෝල දෙකකින් ක්රීඩා කරනු ලැබේ. ටෙ ඇනෝ යනු වොලිබෝල් ක්රීඩාවට සමාන සාම්ප්රදායික ක්රීඩාවක් වන අතර, එහිදී පැන්ඩනස් කොළ වලින් සාදන ලද තද බෝල දෙක ඉතා වේගයෙන් වොලි කරනු ලබන අතර කණ්ඩායම් සාමාජිකයන් පන්දුව බිම වැටෙන විට එය නැවැත්වීමට උත්සාහ කරයි. 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සාම්ප්රදායික ක්රීඩා වූයේ පාද ධාවන තරඟ, හෙන්ස් විසි කිරීම, ක්වාටර්ස්ටාෆ් වැට සහ මල්ලවපොර ය, නමුත් ක්රිස්තියානි මිෂනාරිවරු මෙම ක්රියාකාරකම් අනුමත නොකළහ.
ටුවාලු හි ජනප්රිය ක්රීඩා අතර කිලිකිටි, ටෙ ඇනෝ, සංගම් පාපන්දු, ෆුට්සල්, වොලිබෝල්, අත්පන්දු, පැසිපන්දු සහ රග්බි සෙවන්ස් ඇතුළත් වේ. ටුවාලු හි මලල ක්රීඩා, බැඩ්මින්ටන්, ටෙනිස්, මේස පන්දු, වොලිබෝල්, පාපන්දු, පැසිපන්දු, රග්බි සංගමය, බර ඉසිලීම සහ බල එසවීම සඳහා ක්රීඩා සංවිධාන ඇත. 2013 පැසිෆික් කුඩා ක්රීඩා උළෙලේදී, ටුවාවු ලපුවා ලපුවා කිලෝග්රෑම් 62 බර ඉසිලීමේ පිරිමි ස්නැච් ඉසව්වෙන් ජාත්යන්තර තරඟයකදී ටුවාලුගේ පළමු රන් පදක්කම දිනා ගත්තේය. (ඔහු ක්ලීන් ඇන්ඩ් ජර්ක් ඉසව්වෙන් ලෝකඩ පදක්කම ද දිනා ගත් අතර ඒකාබද්ධ ඉසව්ව සඳහා සමස්ත රිදී පදක්කම ලබා ගත්තේය.) 2015 දී, ටෙලූපේ අයෝසෙෆා පැසිෆික් ක්රීඩා උළෙලේදී ටුවාලු විසින් කිලෝග්රෑම් 120 ක බර ඉසිලීමේ පිරිමි අංශයේ පළමු රන් පදක්කම ලබා ගත්තේය.
ටුවාලු හි පාපන්දු සමාජ සහ ජාතික කණ්ඩායම් මට්ටමින් ක්රීඩා කෙරේ. ටුවාලු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම ෆුනාෆුටි හි ටුවාලු ක්රීඩා පිටියේ පුහුණුවීම් කරන අතර පැසිෆික් ක්රීඩා උළෙලට තරඟ කරයි. ටුවාලු ජාතික පාපන්දු සංගමය ඕෂනියා පාපන්දු සම්මේලනයේ (OFC) සහකාර සාමාජිකයෙකු වන අතර FIFA හි සාමාජිකත්වය අපේක්ෂා කරයි. ටුවාලු ජාතික ෆුට්සල් කණ්ඩායම ඕෂනියා ෆුට්සල් ශූරතාවලියට සහභාගී වේ.
ප්රධාන ක්රීඩා ඉසව්වක් වන්නේ වාර්ෂිකව ඔක්තෝබර් 1 වන දින පැවැත්වෙන "නිදහස් දින ක්රීඩා උළෙල" ය. රට තුළ ඇති වැදගත්ම ක්රීඩා ඉසව්ව වන්නේ 2008 සිට වාර්ෂිකව පවත්වනු ලබන ටුවාලු ක්රීඩා උළෙලයි. ටුවාලු ප්රථම වරට 1978 දී පැසිෆික් ක්රීඩා උළෙලට සහ 1998 දී මැලේසියාවේ ක්වාලාලම්පූර් හි පැවති ක්රීඩා උළෙලට බර ඉසිලීමේ ක්රීඩකයෙකු සහභාගී වූ විට සහභාගී විය. එංගලන්තයේ මැන්චෙස්ටර් හි 2002 පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ක්රීඩා උළෙලට මේස පන්දු ක්රීඩකයින් දෙදෙනෙක් සහභාගී වූහ; ටුවාලු 2006 ඕස්ට්රේලියාවේ මෙල්බර්න් හි පැවති පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ක්රීඩා උළෙලේදී වෙඩි තැබීම, මේස පන්දු සහ බර ඉසිලීම සඳහා තරඟකරුවන්ට සහභාගී විය; 2010 දී ඉන්දියාවේ දිල්ලි හි පැවති පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ක්රීඩා උළෙලට ක්රීඩක ක්රීඩිකාවන් තිදෙනෙක් සහභාගී වූහ, කවපෙත්ත, වෙඩි තැබීම සහ බර ඉසිලීමේ ඉසව්වලට සහභාගී වූහ; සහ බර ඉසිලීමේ ක්රීඩකයින් 3 දෙනෙකුගෙන් සහ මේස පන්දු ක්රීඩකයින් 2 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් 2014 දී ග්ලාස්ගෝ හි පැවති පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ක්රීඩා උළෙලට සහභාගී වූහ. 2009 සිට ලෝක මලල ක්රීඩා ශූරතාවලියේදී පිරිමි සහ කාන්තා මීටර් 100 කෙටි දුර ධාවන ඉසව් සඳහා ටුවාලු ක්රීඩක ක්රීඩිකාවන් ද සහභාගී වී ඇත.
ටුවාලු ක්රීඩා සංගමය සහ ජාතික ඔලිම්පික් කමිටුව (TASNOC) 2007 ජූලි මාසයේදී ජාතික ඔලිම්පික් කමිටුවක් ලෙස පිළිගැනීමට ලක් විය. ටුවාලු ප්රථම වරට චීනයේ බීජිං හි පැවති 2008 ගිම්හාන ක්රීඩා උළෙලේදී පිරිමි සහ කාන්තා මීටර් 100 කෙටි දුර ධාවන ඉසව්වේදී බර ඉසිලීමේ ක්රීඩකයෙකු සහ ක්රීඩක ක්රීඩිකාවන් දෙදෙනෙකු සමඟ ඔලිම්පික් ක්රීඩා උළෙලට පිවිසියේය. එකම ඉසව්වල ක්රීඩක ක්රීඩිකාවන් සිටින කණ්ඩායමක් 2012 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ටුවාලු නියෝජනය කළේය. එටිමෝනි ටිමුවානි 2016 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී මීටර් 100 ඉසව්වේදී ටුවාලු නියෝජනය කළ එකම නියෝජිතයා විය. කරාලෝ මයිබුකා සහ මැටි ස්ටැන්ලි 2020 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී මීටර් 100 ඉසව්වේදී ටුවාලු නියෝජනය කළහ. ටුවාලු 2023 පැසිෆික් ක්රීඩා උළෙලට කණ්ඩායමක් යැවීය. 2024 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ මලල ක්රීඩා ඉසව් සඳහා ටුවාලු නියෝජනය කළේ පිරිමි මීටර් 100 ඉසව්වෙන් කරලෝ මයිබුකා විසින් වන අතර, කාන්තා මීටර් 100 ඉසව්වෙන් ටෙමාලිනි මනාටෝවා විසින් නියෝජනය කරන ලදී.
ආර්ථිකය සහ රජයේ සේවා
ආර්ථිකය
1996 සිට 2002 දක්වා, ටුවාලු හොඳම ක්රියාකාරී පැසිෆික් දූපත් ආර්ථිකයන්ගෙන් එකක් වූ අතර වාර්ෂිකව 5.6% ක සාමාන්ය සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත (GDP) වර්ධන වේගයක් අත්කර ගත්තේය. 2002 න් පසු ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වූ අතර 2008 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය 1.5% කි. 2008 දී ඉන්ධන සහ ආහාර සඳහා ලෝක මිල ගණන් වල වේගවත් ඉහළ යාමකට ටුවාලු නිරාවරණය විය, උද්ධමන මට්ටම 13.4% දක්වා ඉහළ ගියේය. ලෝකයේ ඕනෑම ස්වෛරී රාජ්යයක කුඩාම මුළු දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ටුවාලු සතුව ඇත.
2010 ජුනි 24 වන දින ටුවාලු ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදලට (IMF) සම්බන්ධ විය. 2009 දී ආර්ථිකය 2% කින් පමණ හැකිලීමෙන් පසු ටුවාලු එහි 2010 දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ශුන්ය වර්ධනයක් අත්විඳ ඇති බව IMP 2010 ටුවාලු වාර්තාව ඇස්තමේන්තු කරයි. 2012 අගෝස්තු 5 වන දින, IMF හි විධායක මණ්ඩලය ටුවාලු සමඟ IV වන වගන්තියේ උපදේශනය අවසන් කළ අතර ටුවාලුහි ආර්ථිකය තක්සේරු කළේය. ටුවාලු හි මන්දගාමී ප්රකෘතියක් සිදුවෙමින් පැවතුනද, වැදගත් අවදානම් තිබුණි. 2008 මූල්ය අර්බුදයෙන් පසු පළමු වරට 2011 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වර්ධනය වූ අතර, එයට පෞද්ගලික සිල්ලර අංශය සහ අධ්යාපන වියදම් හේතු විය. IMF 2014 රට වාර්තාව සඳහන් කළේ ටුවාලු හි සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය පසුගිය දශකය තුළ අස්ථාවර වූ අතර සාමාන්යයෙන් සියයට 1 ක් පමණක් වූ බවයි. 2014 රට වාර්තාව ආර්ථික වර්ධන අපේක්ෂාවන් සාමාන්යයෙන් ධනාත්මක ලෙස විස්තර කරන්නේ ධීවර බලපත්රවලින් ලැබෙන විශාල ආදායම සහ සැලකිය යුතු විදේශ ආධාර හේතුවෙන්. 2023 දී, ටුවාලු සමඟ IMF IV වන වගන්තියේ උපදේශනය නිගමනය කළේ සාර්ථක එන්නත් කිරීමේ උපාය මාර්ගයක් ටුවාලුට 2022 අවසානයේ කොරෝනා වයිරස් රෝග (COVID) පාලනය කිරීමේ පියවර ඉවත් කිරීමට ඉඩ ලබා දුන් බවයි. කෙසේ වෙතත්, වසංගතයේ ආර්ථික පිරිවැය සැලකිය යුතු වූ අතර, සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය 2019 දී 13.8% සිට 2020 දී −4.3% දක්වා පහත වැටුණද, එය 2021 දී 1.8% දක්වා යථා තත්ත්වයට පත් විය. 2022 දී උද්ධමනය 11.5% දක්වා ඉහළ ගිය නමුත් 2028 වන විට 2.8% දක්වා පහත වැටෙනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත.
2022 දී උද්ධමනය වැඩිවීමට හේතු වූයේ රුසියාව යුක්රේනය ආක්රමණය කිරීමෙන් පසු ආහාර නිෂ්පාදනයට බලපෑ නියඟයක් සහ ගෝලීය ආහාර මිල ඉහළ යාම හේතුවෙන් ආහාර මිල සීඝ්රයෙන් ඉහළ යාමයි (ආහාර ආනයන ටුවාලු හි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 19 ක් නියෝජනය කරන අතර කෘෂිකර්මාන්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 10 ක් පමණි).
අනෙකුත් දූපත් වල සෞඛ්ය සායන ක්රියාත්මක කරන ෆුනාෆුටි හි ප්රින්සස් මාග්රට් රෝහල හරහා වෛද්ය සේවා සපයන ප්රධාන සැපයුම්කරු රජයයි. බැංකු සේවා සපයනු ලබන්නේ ටුවාලු ජාතික බැංකුව විසිනි. රාජ්ය අංශයේ සේවකයින් විධිමත් ලෙස සේවය කරන අයගෙන් 65% ක් පමණ වේ. ඕස්ට්රේලියාවේ සහ නවසීලන්තයේ ජීවත් වන ටුවාලු වැසියන්ගෙන් ලැබෙන මුදල් සහ විදේශීය නැව්වල සේවය කරන ටුවාලු නාවිකයින්ගෙන් ලැබෙන මුදල් ටුවාලු වැසියන්ට වැදගත් ආදායම් මාර්ග වේ. වැඩිහිටි පිරිමින්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 15% ක් විදේශ ධජ සහිත වෙළඳ නැව්වල නාවිකයින් ලෙස සේවය කරති. ටුවාලු හි කෘෂිකර්මාන්තය පොල් ගස් සහ ජල මට්ටමට පහළින් කොම්පෝස්ට් කළ පස් වලවල් වල පුලක වගා කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. ටුවාලු වැසියන් වෙනත් ආකාරයකින් සාම්ප්රදායික යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ මසුන් ඇල්ලීමේ නිරත වේ.
ටුවාලු වැසියන් ඔවුන්ගේ මුහුදු ගමන් කුසලතා සඳහා ප්රසිද්ධය, ෆුනාෆුටි හි අමටුකු මෝටු (දූපත) හි ටුවාලු සමුද්රීය පුහුණු ආයතනය, සෑම වසරකම ආසන්න වශයෙන් සමුද්ර කැඩෙට් නිලධාරීන් 120 දෙනෙකුට පුහුණුව ලබා දෙන අතර එමඟින් ඔවුන්ට වෙළඳ නැව්වල නාවිකයින් ලෙස රැකියා සඳහා අවශ්ය කුසලතා ඇත. ටුවාලු විදේශ නාවිකයින්ගේ සංගමය (TOSU) ටුවාලු හි ඇති එකම ලියාපදිංචි වෘත්තීය සමිතියයි. එය විදේශීය නැව්වල සේවකයින් නියෝජනය කරයි. ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව (ADB) ඇස්තමේන්තු කරන්නේ ටුවාලු පිරිමින් 800 ක් පුහුණුව ලබා, සහතික කර නාවිකයින් ලෙස ක්රියාකාරීව සිටින බවයි. ඕනෑම අවස්ථාවක, වැඩිහිටි පිරිමි ජනගහනයෙන් 15% ක් පමණ නාවිකයින් ලෙස විදේශයන්හි සේවය කරන බව ADB ඇස්තමේන්තු කරයි. ටූනා බෝට්ටු වල නිරීක්ෂකයින් ලෙස රැකියා අවස්ථා ද පවතින අතර එහිදී බෝට්ටුවේ ටූනා ධීවර බලපත්රයට අනුකූල වීම නිරීක්ෂණය කිරීමේ කාර්යභාරය වේ.
රජයේ ආදායම බොහෝ දුරට ලැබෙන්නේ ධීවර බලපත්ර විකිණීමෙන්, ටුවාලු භාර අරමුදලෙන් ලැබෙන ආදායමෙන් සහ එහි ".tv" අන්තර්ජාල ඉහළ මට්ටමේ වසම (TLD) බදු දීමෙනි. ටුවාලු එහි ".tv" අන්තර්ජාල වසම් නාමය වාණිජකරණය කිරීමෙන් ආදායම ලබා ගැනීමට පටන් ගත් අතර, එය 2021 දක්වා Verisign විසින් කළමනාකරණය කරන ලදී. 2023 දී, ටුවාලු රජය සහ GoDaddy සමාගම අතර ගිවිසුමක් මගින්, .tv වසමේ අලෙවිකරණය, විකුණුම්, ප්රවර්ධනය සහ සන්නාමකරණය ටුවාලු විදුලි සංදේශ සංස්ථාවට පැවරූ අතර, එය .tv ඒකකයක් ස්ථාපිත කළේය. ටුවාලු ටුවාලු මුද්දර කාර්යාංශය සහ ටුවාලු නැව් ලේඛනාගාරය මගින් තැපැල් මුද්දර වලින් ද ආදායමක් උපයා ගනී.
ටුවාලු භාර අරමුදල (TTF) 1987 දී එක්සත් රාජධානිය, ඕස්ට්රේලියාව සහ නවසීලන්තය විසින් පිහිටුවන ලදී. TTF යනු ටුවාලු සතු ස්වෛරී ධන අරමුදලක් වන අතර එය ජාත්යන්තර මණ්ඩලයක් සහ ටුවාලු රජය විසින් පරිපාලනය කරනු ලැබේ. TTF හි කාර්ය සාධනය සෑම වසරකම එහි මෙහෙයුම් ඉලක්කය ඉක්මවා ගිය විට, අතිරික්ත අරමුදල් ඒකාබද්ධ ආයෝජන අරමුදලට (CIF) මාරු කරනු ලබන අතර, ටුවාලු රජයට අයවැය වියදම් සඳහා මුදල් සැපයීම සඳහා නිදහසේ ලබා ගත හැකිය. 2022 දී, ටුවාලු භාර අරමුදලේ වටිනාකම ආසන්න වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 190 කි. 2021 දී TTF හි වෙළඳපල වටිනාකම වාර්තාගත ඉහළම මට්ටමට (දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 261) සියයට 12 කින් ඉහළ ගියේය. කෙසේ වෙතත්, 2022 දී ගෝලීය කොටස් වෙළෙඳපොළවල අස්ථාවරත්වය හේතුවෙන් 2021 අවසානයට සාපේක්ෂව TTF හි වටිනාකම සියයට 7 කින් පහත වැටුණි.
ටුවාලු සඳහා මූල්ය ආධාර ජපානය, දකුණු කොරියාව සහ යුරෝපීය සංගමය විසින් ද සපයනු ලැබේ. ඕස්ට්රේලියාව සහ නවසීලන්තය TTF සඳහා ප්රාග්ධනය දායක වීම දිගටම කරගෙන යන අතර අනෙකුත් සංවර්ධන ආධාර ද සපයයි.
එක්සත් ජනපද රජය ටුවාලු සඳහා ප්රධාන ආදායම් මාර්ගයක් ද වේ. 1999 දී, දකුණු පැසිෆික් ටූනා ගිවිසුමෙන් (SPTT) ගෙවීම ඩොලර් මිලියන 9 ක් පමණ වූ අතර, ඊළඟ වසරවලදී එහි වටිනාකම වැඩි විය. 2013 මැයි මාසයේදී, එක්සත් ජනපදයේ සහ පැසිෆික් දූපත් රටවල නියෝජිතයින් බහුපාර්ශ්වික ධීවර ගිවිසුම (දකුණු පැසිෆික් ටූනා ගිවිසුම ඇතුළත්) මාස 18 ක් දීර්ඝ කිරීම සඳහා අතුරු ගිවිසුම් ලේඛන අත්සන් කිරීමට එකඟ විය.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ටුවාලු අඩුම සංවර්ධිත රටක් (LDC) ලෙස නම් කරන්නේ එහි ආර්ථික සංවර්ධනය සඳහා ඇති සීමිත විභවය, සූරාකෑමට ලක්විය හැකි සම්පත් නොමැතිකම සහ එහි කුඩා ප්රමාණය සහ බාහිර ආර්ථික හා පාරිසරික කම්පනවලට ගොදුරු වීමේ අවදානම නිසාය. ටුවාලු 1997 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ අනුග්රහය යටතේ පිහිටුවන ලද අඩුම සංවර්ධිත රටවලට වෙළඳාමට අදාළ තාක්ෂණික සහාය සඳහා වැඩිදියුණු කළ ඒකාබද්ධ රාමුවට (EIF) සහභාගී වේ. 2013 දී, ටුවාලු අඩුම සංවර්ධිත රට (LDC) තත්ත්වයෙන් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් ලෙස උපාධිය ලබා ගැනීම 2015 දක්වා කල් දැමීය. 2013 දී අගමැති එනෙල් සොපෝගා පැවසුවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ ජාතික ක්රියාකාරී අනුවර්තන වැඩසටහන (NAPA) මගින් සපයන අරමුදල් සඳහා ටුවාලු විසින් ප්රවේශය පවත්වා ගැනීම සඳහා මෙම කල් දැමීම අවශ්ය බවයි, මන්ද "ටුවාලු සංවර්ධිත රටකට උපාධිය ලබා ගත් පසු, NAPA වැනි දේශගුණික විපර්යාස අනුවර්තන වැඩසටහන් සඳහා අරමුදල් ආධාර සඳහා එය සලකා බලනු නොලැබේ, එය LDCs වෙත පමණක් යයි". ටුවාලු LDC තත්ත්වයෙන් උපාධිය ලබා ගැනීම සඳහා ඉලක්ක සපුරා තිබුණි. පාරිසරික අවදානම් දර්ශකය (EVI) යෙදීමේදී ටුවාලු වැනි කුඩා දූපත් රාජ්යයන්ගේ පාරිසරික දුක්ඛිත තත්ත්වයට ප්රමාණවත් බරක් ලබා නොදෙන බැවින්, LDC තත්ත්වයෙන් උපාධිය ලබා ගැනීම සඳහා වන එක්සත් ජාතීන්ගේ නිර්ණායක නැවත සලකා බැලීමට එනේල් සොපෝගාට අවශ්ය විය.
ප්රවාහනය
ටුවාලු හි සීමිත ප්රවාහන සේවා තිබේ. අට කිලෝමීටර (සැතපුම් 5) පමණ මාර්ග තිබේ. ෆුනාෆුටි හි වීදි 2002 මැද භාගයේදී තාර දමා ඇත, නමුත් අනෙකුත් මාර්ග තාර දමා නොමැත. ටුවාලු හි දුම්රිය මාර්ග නොමැත.
ෆුනාෆුටි එකම වරාය වන නමුත් නුකුෆෙටෝ හි කලපුවේ ගැඹුරු ජලයේ නැංගුරමක් ඇත. ගල්පර දූපත් වලට නැව්ගත කළ හැකි කලපුවක් නොමැති නිසා හෝ ඇටෝල් කලපුවේ යාත්රා කළ හැකි නාලිකා නොමැති නිසා සමහර දූපත් වල මගීන් සහ භාණ්ඩ ගොඩබෑම දුෂ්කර ය. මෙම දූපත් වල ගොඩබෑමේදී මගීන් සහ භාණ්ඩ නැව් වලින් වැඩ බෝට්ටු වෙත මාරු කර දූපත් වල ගොඩබෑමේ ස්ථාන වෙත බෙදා හැරීම ඇතුළත් වේ. පිටත දූපත් සමුද්රීය යටිතල පහසුකම් ව්යාපෘතිය ටුවාලු රජය විසින් සංවර්ධනය කරන ලද අතර ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව (ADB) සහ පැසිෆික් සඳහා ඕස්ට්රේලියානු යටිතල පහසුකම් මූල්ය පහසුකම (AIFFP) විසින් අරමුදල් සපයන ලදී. 2015 මාර්තු මාසයේදී නිවර්තන සුළි කුණාටුවකින් නුකුලේලේ, නනුමාගා, නුයි සහ නියුටාඕ හි නැව්ගත කිරීමේ යටිතල පහසුකම් හානි විය. නුකුලේලේ යනු පරමාණුවක් වන අතර, නුකුලේලේ කලපුවට ප්රවේශ වීම යනු දාර සහිත ගල්පර හරහා මධ්යම නාලිකාවකට හෝ මාර්ගයකට ගමන් කිරීමයි. නියුටාඕ සහ නනුමන්ගා ගල්පර දූපත් වන බැවින්, මෙම දූපත් වෙත ප්රවේශ වීම යනු දිවයිනෙන් පිටත සිටගෙන සිටින නැවකින් මගීන් සහ භාණ්ඩ මාරු කිරීම, එක් එක් දූපත වටා ඇති දාර සහිත ගල්පරයට ගොඩබෑම සඳහා වැඩ බෝට්ටු භාවිතා කිරීමයි. පිටත දූපත් සමුද්රීය යටිතල පහසුකම් ව්යාපෘතියට නුයි සහ නුකුලේලේ හි කුඩා බෝට්ටු වරායක් ඉදිකිරීම, සහ වැඩ බෝට්ටු වරායන් ඉදිකිරීම සඳහා නනුමාගා සහ නියුටාඕ හි ගොඩබෑමේ පහසුකම් පුනරුත්ථාපනය කිරීම සහ පුළුල් කිරීම ද ඇතුළත් විය. ටුවාලු රජය විසින් හෝල් කොන්ත්රාත් පුද්ගලික සමාගමට මෙම කටයුතු සිදු කිරීම සඳහා කොන්ත්රාත් කරන ලද අතර, එය ටුවාලු හි අනෙකුත් යටිතල පහසුකම් ව්යාපෘති සිදු කර ඇති අතර, ඒවාට කිලෝමීටර් 1.3 ක් දිග බර්ම් ඉහළ බාධකයක්, මීටර් 170 ක් දිග සීබී මුහුදු පවුරක් සහ ගල්පර-ඉහළ බාධක හතක් ඉදිකිරීම සහ ෆුනාෆුටි වරායේ පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීමේ කටයුතු ද ඇතුළත් විය.
වෙළඳ නාවික බලඇණිය මගී/භාණ්ඩ නැව් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා දෙකම ජපානය විසින් පරිත්යාග කරන ලදී. ඔවුන් සෑම සති තුනකට හෝ හතරකට වරක් පිටත දූපත් වෙත වට-සංචාර චාරිකා සපයන අතර, වසරකට තුන් වතාවක් හෝ හතර වතාවක් සුව, ෆීජි සහ ෆුනාෆුටි අතර ගමන් කරයි. මනු ෆොලාවු යනු මීටර් 50 ක යාත්රාවකි. 2015 දී නිවාගා III, 1989 සිට ටුවාලු හි සේවයේ යෙදී සිටි නිවාගා II වෙනුවට ආදේශ කරන ලදී.
2020 දී, ටුවාලු රජය අගනුවර සිට පිටත දූපත් වෙත භයානක භාණ්ඩ සහ ගොඩනැගිලි ද්රව්ය ප්රවාහනය කිරීම සඳහා අදහස් කරන ලද ගොඩබෑමේ බාර්ජ් එකක් මිලදී ගන්නා ලදී. බාර්ජ් එක මොයිටෙවා ලෙස නම් කරන ලදී. තායිවාන් රජය මූල්ය ආධාර ලබා දුන්නේය.
ටුවාලු ධීවර දෙපාර්තමේන්තුව රටේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (EEZ) සහ පිටත දූපත් තුළ එහි ක්රියාකාරකම් සිදු කිරීම සඳහා යාත්රා දෙකක් ක්රියාත්මක කරයි. මේවා මීටර් 18 මනාවුයි සහ මීටර් 32 තලා මෝනා ය. මෙම යාත්රා ධීවර පර්යේෂණ සඳහා භාවිතා කරනු ලැබේ, මාළු එකතු කිරීමේ උපාංග (FADs) යෙදවීම, දේශගුණික විපර්යාසවලට මුහුණ දීම සඳහා ටුවාලු හි ජාතික ක්රියාකාරී අනුවර්තන වැඩසටහන (NAPA) ක්රියාත්මක කිරීම ඇතුළුව නිරීක්ෂණය සහ උපදේශන සඳහා පිටත දූපත් නැරඹීම සඳහා යොදා ගනී. මනාවුයි නෞකාව 1989 දී ජපාන ජාත්යන්තර සහයෝගිතා ඒජන්සිය (JICA) හරහා මිලදී ගන්නා ලද අතර එහි ආයු කාලය අවසන් වීමට ආසන්නයි. 2015 දී, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන (UNDP) විසින් ටලා මෝනා අත්පත් කර ගැනීම සඳහා සහාය ලබා දෙන ලදී; එය අධීක්ෂණ පාලන සහ නිරීක්ෂණ (MCS) මුර සංචාර සඳහා ද භාවිතා වේ. ටලා මෝනා යනු පුද්ගලයන් 15 දෙනෙකුගෙන් පමණ සමන්විත කණ්ඩායමකට පහසුකම් වලින් සමන්විත වානේ මොනොහුල් තෙල් රිග් සැපයුම් නෞකාවකි.
ටුවාලු හි ඇති එකම ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළ ෆුනාෆුටි ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළයි. ෆීජි එයාර්වේස් ෆුනාෆුටි ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළට සේවා ක්රියාත්මක කරයි. ෆීජි එයාර්වේස් මගීන් 72 දෙනෙකුට ගමන් කළ හැකි ATR 72–600 ගුවන් යානා සමඟ සතියකට තුන් වතාවක් (අඟහරුවාදා, බ්රහස්පතින්දා සහ සෙනසුරාදා) සුවා සහ ෆුනාෆුටි අතර සේවා ක්රියාත්මක කරයි. 2024 මාර්තු 18 වන දින සිට, නාඩි සහ ෆුනාෆුටි අතර සඳුදා දිනවල ද ගුවන් ගමන් ක්රියාත්මක වේ.
සංචාරක ව්යාපාරය
රටේ දුරස්ථභාවය නිසා සංචාරක ව්යාපාරය සැලකිය යුතු නොවේ. 2010 දී මුළු අමුත්තන් සංඛ්යාව 1,684 කි: 65% ක් ව්යාපාරික, සංවර්ධන නිලධාරීන් හෝ තාක්ෂණික උපදේශකයින් සඳහා පැමිණි අය වූ අතර, 20% ක් සංචාරකයින් (පුද්ගලයින් 360) වූ අතර, 11% ක් පවුලේ අය බැලීමට නැවත පැමිණෙන විදේශිකයන් විය. 2016 දී, අමුත්තන් සංඛ්යාව 2,000 දක්වා වැඩි විය.
ටුවාලු හි ඇති එකම ගුවන් තොටුපළ ෆුනාෆුටි ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළ වන අතර හෝටල් පහසුකම් ඇති එකම දූපත ෆුනාෆුටි වන බැවින්, ෆුනාෆුටි හි ප්රධාන දූපත සංචාරකයින්ගේ අවධානයට ලක් වේ. කෙසේ වෙතත්, සංචාරක මාර්ගෝපදේශකයින්, සංචාරක ක්රියාකරුවන් හෝ සංවිධානාත්මක ක්රියාකාරකම් නොමැති අතර කෲස් නැව් නැරඹීමක් නොමැත. පරිසර සංචාරක ව්යාපාරය ටුවාලු වෙත පැමිණෙන සංචාරකයින්ගේ අභිප්රේරණයකි. ෆුනාෆුටි සංරක්ෂණ ප්රදේශය වර්ග සැතපුම් 12.74 (වර්ග කිලෝමීටර් 33.00) සාගර, ගල්පර, කලපුව, නාලිකාව සහ ජනාවාස නොවූ දූපත් හයකින් සමන්විත වේ.
පිටත පරමාණු, මගී-භාණ්ඩ නැව් දෙක වන නිවාගා III සහ මනු ෆෝලාවු හි නැරඹිය හැකි අතර, ඒවා සෑම සති තුනකට හෝ හතරකට වරක් පිටත දූපත් වෙත වට-සංචාර චාරිකා සපයයි. බොහෝ පිටත දූපත් වල ආගන්තුක නිවාස නවාතැන් පහසුකම් ඇත.
විදුලි සංදේශ සහ මාධ්ය
ටුවාලු රජයේ ටුවාලු මාධ්ය දෙපාර්තමේන්තුව ෆුනාෆුටි සිට විකාශනය කරන රේඩියෝ ටුවාලු ක්රියාත්මක කරයි. 2011 දී, ජපන් රජය නව AM විකාශන මැදිරියක් ඉදිකිරීම සඳහා මූල්ය ආධාර ලබා දුන්නේය. වැඩිදියුණු කළ සම්ප්රේෂණ උපකරණ ස්ථාපනය කිරීම ටුවාලු දූපත් නවය පුරාම රේඩියෝ ටුවාලු ඇසීමට ඉඩ සලසයි. ෆුනාෆුටි හි නව AM රේඩියෝ සම්ප්රේෂකය පිටත දූපත් වෙත FM රේඩියෝ සේවාව ප්රතිස්ථාපනය කර ජංගම සේවා සඳහා චන්ද්රිකා කලාප පළල නිදහස් කළේය. ෆෙනුයි - ටුවාලු වෙතින් පුවත් යනු ටුවාලු මාධ්ය දෙපාර්තමේන්තුවේ නොමිලේ ඩිජිටල් ප්රකාශනයකි, එය ග්රාහකයින්ට විද්යුත් තැපෑලෙන් යවන අතර රජයේ ක්රියාකාරකම් පිළිබඳ ප්රවෘත්ති සහ ටුවාලු සිදුවීම් පිළිබඳ ප්රවෘත්ති ප්රකාශයට පත් කරන ෆේස්බුක් පිටුවක් ක්රියාත්මක කරයි.
ටුවාලු හි සන්නිවේදනයන් දුරකථන, රූපවාහිනිය සහ අන්තර්ජාල ප්රවේශය සඳහා චන්ද්රිකා කෑම මත රඳා පවතී. ටුවාලු විදුලි සංදේශ සංස්ථාව (TTC) යනු සෑම දූපතකම ග්රාහකයින්ට ස්ථාවර දුරකථන සන්නිවේදනයන්, ෆුනාෆුටි, වයිටුපු සහ නුකුලේලේ හි ජංගම දුරකථන සේවා සපයන රජය සතු ව්යවසායයක් වන අතර ෆීජි රූපවාහිනී සේවාවේ (ස්කයි පැසිෆික් චන්ද්රිකා රූපවාහිනී සේවාව) බෙදාහරින්නෙකි.
2020 ජූලි මාසයේදී, ටුවාලු රජය කසිෆික් බ්රෝඩ්බෑන්ඩ් චන්ද්රිකා සමඟ පස් අවුරුදු ගිවිසුමක් අත්සන් කළේ මීටර් 1.2 ක VSAT චන්ද්රිකා ග්රාහක හැටක් හරහා ටුවාලු වෙත අන්තර්ජාලය සැපයීම සඳහා ය. මෙම ගිවිසුම මගින් පාසල්, වෛද්ය සායන, රජයේ ආයතන, කුඩා ව්යාපාර සහ එළිමහන් Wi-Fi හොට්ස්පොට් 40 ක් මෙන්ම සමුද්ර ඇන්ටෙනා තුනක් හරහා ටුවාලුවන් අන්තර් දූපත් තොටුපළවල් සඳහා 400 සිට 600 Mbit/s දක්වා ඒකාබද්ධ දත්ත හුවමාරු ධාරිතාවක් ලබා දෙන ලදී. 2022 පෙබරවාරි වන විට, Kacific සහ Agility Beyond Space (ABS) චන්ද්රිකා දිවයිනට ඒකාබද්ධ ධාරිතාව 510 Mbit/s ලබා දුන්නේය.
උපාංගයකට සාමාන්ය දත්ත බාගත කිරීම පරිශීලකයෙකුට/මාසයකට 9 GB පමණ වන අතර, භාවිතයේ ඇති උපාංගවලින් 95% ක් 4G LTE සේවාවට සහය දක්වයි. එසේම, ටුවාලු හි ක්රියාකාරී බ්රෝඩ්බෑන්ඩ් පරිශීලකයින් 5,915 ක් සිටී (විශාලතම පරිශීලකයින් සංඛ්යාව Funafuti හි ඇත), බාහිර දූපත් වල කැපවූ චන්ද්රිකා සහ හොට්ස්පොට් පරිශීලකයින් සිටින අතර, ඒ සෑම එකක්ම හොට්ස්පොට් තුනේ සිට පහ දක්වා ඇත.
යොමු කිරීම්
- "Tuvalu 2022 Census on Population and Housing – Analytical report" (PDF). Tuvalu Central Statistics Division. March 2025. p. 11.
- "World Economic Outlook database (Tuvalu)". World Economic Outlook, October 2023. International Monetary Fund. October 2023. 17 January 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 January 2024.
- Menaouer, Olivier (2024). Tuvalu Household Income & Expenditure Survey (HIES) 2022–23 (PDF) (ඉංග්රීසි බසින්). Noumea, New Caledonia: Pacific Community. p. 61. ISBN 978-982-00-1585-2.
- "Human Development Report 2023/2024" (ඉංග්රීසි බසින්). United Nations Development Programme. 6 May 2025. සම්ප්රවේශය 6 May 2025.
- Deverson, Tony; Kennedy, Graeme, eds. (2005). "The New Zealand Oxford Dictionary". Tuvalu. Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780195584516.001.0001. ISBN 978-0-19-558451-6. 28 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 February 2022.
- "Maps of Tuvalu". 8 June 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 January 2021.
- Tuvalu 2022 census on population and housing: analytical report (PDF) (ඉංග්රීසි බසින්). Noumea Cedex, New Caledonia: Pacific Community. March 2025. ISBN 978-982-00-1617-0.
- Howe, Kerry (2003). The Quest for Origins. New Zealand: Penguin. pp. 68–70. ISBN 0-14-301857-4.
- Bellwood, Peter (1987). The Polynesians – Prehistory of an Island People. Thames and Hudson. pp. 39–44.
- Bellwood, Peter (1987). The Polynesians – Prehistory of an Island People. Thames and Hudson. pp. 29 & 54.
- Bayard, D.T. (1976). The Cultural Relationships of the Polynesian Outliers. Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9.
- Kirch, P.V. (1984). The Polynesian Outliers. 95 (4) Journal of Pacific History. pp. 224–238.
- "Declaration between the Governments of Great Britain and the German Empire relating to the Demarcation of the British and German Spheres of Influence in the Western Pacific, signed at Berlin, April 6, 1886". 1886. 22 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 October 2017.
- "Moment of Decision for Ellice". 45(8) Pacific Islands Monthly. 1 August 1974. 2 October 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 October 2021.
- W. David McIntyre. "The Partition of the Gilbert and Ellice Islands" (PDF). Island Studies Journal, Vol. 7, No.1, 2012. pp. 135–146. 2 December 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 October 2020.
- "Tuvalu: The disappearing island nation recreating itself in the metaverse". www.bbc.com (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). 21 November 2024. සම්ප්රවේශය 2024-11-22.
- Howe, Kerry (2003). The Quest for Origins. New Zealand: Penguin. pp. 68, 70. ISBN 0-14-301857-4.
- Sogivalu, Pulekau A. (1992). A Brief History of Niutao. Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific. ISBN 982-02-0058-X.
- O'Brien, Talakatoa in Tuvalu: A History, Chapter 1, Genesis
- Kennedy, Donald G. (1929). "Field Notes on the Culture of Vaitupu, Ellice Islands". Journal of the Polynesian Society. 38: 2–5. 15 October 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 January 2012.
- Stanton, William (1975). The Great United States Exploring Expedition. Berkeley: University of California Press. p. 240. ISBN 0520025571.
- Estensen, Miriam (2006). Terra Australis Incognita; The Spanish Quest for the Mysterious Great South Land. Australia: Allen & Unwin. ISBN 1-74175-054-7.
- Maude, H.E. (1959). "Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification". Journal of the Polynesian Society. 68 (4): 284–326. 10 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 May 2013.
- Chambers, Keith S. & Munro, Doug (1980). "The Mystery of Gran Cocal: European Discovery and Mis-Discovery in Tuvalu". Journal of the Polynesian Society. 89 (2): 167–198. 15 December 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 March 2013.
- "Circumnavigation: Notable global maritime circumnavigations". Solarnavigator.net. 27 May 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 July 2009.
- Keith S. Chambers & Doug Munro, The Mystery of Gran Cocal: European Discovery and Mis-Discovery in Tuvalu, 89(2) (1980) The Journal of the Polynesian Society, 167–198
- Laumua Kofe, Palagi and Pastors, Tuvalu: A History, Ch. 15, (USP / Tuvalu government)
- Kofe, Laumua; Palagi and Pastors in Tuvalu: A History, Ch. 15
- De Peyster, J. Watts (John Watts); De Peyster, Arent Schuyler (6 December 1800). "Military (1776–'79) transactions of Major, afterwards Colonel, 8th or King's foot, Arent Schuyler de Peyster... [microform]". S.l. : s.n. – via Internet Archive.
- The De Peysters සංරක්ෂණය කළ පිටපත 3 ජූලි 2017 at the Wayback Machine. corbett-family-history.com
- Maude, H.E. (November 1986). "Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific". Journal of the Polynesian Society. 70 (1): 67–111. 14 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 May 2013.
- "What's In A Name? Ellice Islands Commemorate Long-Forgotten Politician". 35(11) Pacific Islands Monthly. 1 June 1966. 11 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 October 2021.
- A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea (1851)
- Munro, Doug; Chambers, Keith S. (1989). "Duperrey and the Discovery of Nanumaga in 1824: an episode in Pacific exploration". Great Circle. 11: 37–43.
- "Dutch warships available but not in active service in August 1834". 3 December 2011. සම්ප්රවේශය 22 March 2016.
- "Pieter Troost: Aanteekeningen gehouden op eene reis om de wereld: met het fregat de Maria Reigersberg en de ...". 1829. සම්ප්රවේශය 14 August 2017.
- Faanin, Simati (1983). "Chapter 16 – Travellers and Workers". In Laracy, Hugh (ed.). Tuvalu: A History. Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific and Government of Tuvalu. p. 122.
- Goldsmith, Michael & Munro, Doug (2002). The accidental missionary: tales of Elekana. Macmillan Brown Centre for Pacific Studies, University of Canterbury. ISBN 1877175331.
- Goldsmith, Michael (2012). "The Colonial and Postcolonial Roots of Ethnonationalism in Tuvalu". Journal of the Polynesian Society. 121 (2): 129–150. doi:10.15286/jps.121.2.129-150.
- Munro, D. (1996). "Samoan Pastors in Tuvalu, 1865–1899". In D. Munro & A. Thornley (ed.). The Covenant Makers: Islander Missionaries in the Pacific. Suva, Fiji, Pacific Theological College and the University of the South Pacific. pp. 124–157. ISBN 9820201268.
- Maude, H.E. (1981) Slavers in Paradise, Stanford University Press, ISBN 0804711062.
- Doug Munro, The Lives and Times of Resident Traders in Tuvalu: An Exercise in History from Below, (1987) 10(2) Pacific Studies 73
- Murray A.W. (1876). Forty Years' Mission Work. London: Nisbet
- Newton, W.F. (1967). "The Early Population of the Ellice Islands". Journal of the Polynesian Society. 76 (2): 197–204.
- Bedford, Richard; Macdonald, Barrie & Munro, Doug (1980). "Population Estimates for Kiribati and Tuvalu". Journal of the Polynesian Society. 89 (1): 199.
- Teo, Noatia P. (1983). "Chapter 17, Colonial Rule". In Laracy, Hugh (ed.). Tuvalu: A History. University of the South Pacific/Government of Tuvalu. pp. 127–139.
- A. Grove Day (1967). Louis Becke. Melbourne: Hill of Content. pp. 30–34.
- A. Grove Day (1967). Louis Becke. Melbourne: Hill of Content. p. 35.
- සැකිල්ල:Cite Australian Dictionary of Biography
- Mitchener, James A. (1957). "Louis Beck, Adventurer and Writer". Rascals in Paradise. Secker & Warburg.
- The proceedings of H.M.S. "Royalist", Captain E.H.M. Davis, R.N., May–August, 1892, in the Gilbert, Ellice and Marshall Islands.
- Mahaffy, Arthur (1910). "(CO 225/86/26804)". Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands. Great Britain, Colonial Office, High Commission for Western Pacific Islands (London: His Majesty's Stationery Office). 21 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 June 2013.
- Restieaux, Alfred. Recollections of a South Seas Trader – Reminiscences of Alfred Restieaux. National Library of New Zealand, MS 7022-2.
- Restieaux, Alfred. Reminiscences – Alfred Restieaux Part 2 (Pacific Islands). National Library of New Zealand, MS-Papers-0061-079A.
- "Christian Martin Kleis" (PDF). TPB 02/2012 Tuvalu Philatelic Bureau. 2012. 2 January 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 19 November 2018.
- Tyler, David B. – 1968 The Wilkes Expedition. The First United States Exploring Expedition (1838–42). Philadelphia: American Philosophical Society
- Wilkes, Charles. "2". Ellice's and Kingsmill's Group. Vol. 5. The First United States Exploring Expedition (1838–42) Smithsonian Institution. pp. 35–75. 20 September 2003 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 April 2011.
- Andrew, Thomas (1886). "Washing Hole Funafuti. From the album: Views in the Pacific Islands". Collection of Museum of New Zealand (Te Papa). 11 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 April 2014.
- Andrew, Thomas (1886). "Mission House Nui. From the album: Views in the Pacific Islands". Collection of Museum of New Zealand (Te Papa). 11 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 April 2014.
- Andrew, Thomas (1886). "Bread fruit tree Nui. From the album: Views in the Pacific Islands". Collection of Museum of New Zealand (Te Papa). 11 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 April 2014.
- The Circular Saw Shipping Line. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 ජූනි 2011 at the Wayback Machine Anthony G. Flude. 1993. (Chapter 7)
- Janet Nicoll is the correct spelling of the trading steamer owned by Henderson and Macfarlane of Auckland, New Zealand, which operated between Sydney, Auckland and into the central Pacific. Fanny Vandegrift Stevenson misnames the ship as the Janet Nicol in her account of the 1890 voyage
- "The Tuvalu Visit of Robert Louis Stevenson". Jane Resture’s Oceania. 15 December 2005 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 December 2001.
- Stevenson, Fanny Van de Grift (1914) The Cruise of the Janet Nichol among the South Sea Islands, republished in 2003, Roslyn Jolly (ed.), U. of Washington Press/U. of New South Wales Press, ISBN 0868406066
- Festetics De Tolna, Comte Rodolphe (1903) Chez les cannibales: huit ans de croisière dans l'océan Pacifique à bord du, Paris: Plon-Nourrit
- "The Aristocrat and His Cannibals" Count Festetics von Tolna's travels in Oceania, 1893–1896. musée du quai Branly. 2007.
- "Néprajzi Múzeum Könyvtára". The library of the Ethnographic Museum of Hungary. 21 July 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 September 2011.
- Lal, Andrick. South Pacific Sea Level & Climate Monitoring Project – Funafuti atoll (PDF). SPC Applied Geoscience and Technology Division (SOPAC Division of SPC). pp. 35 & 40. 3 February 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "TO THE EDITOR OF THE HERALD". The Sydney Morning Herald. National Library of Australia. 11 September 1934. p. 6. සම්ප්රවේශය 20 June 2012.
- David, Mrs Edgeworth, Funafuti or Three Months on a Coral Atoll: an unscientific account of a scientific expedition, London: John Murray, 1899
- "Photography Collection". University of Sydney Library. 15 June 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 September 2011.
- Hedley, Charles (1897). "The ethnology of Funafuti" (PDF). Australian Museum Memoir. 3 (4): 227–304. doi:10.3853/j.0067-1967.3.1897.497. 28 November 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 28 September 2013.
- සැකිල්ල:Cite Australian Dictionary of Biography
- සැකිල්ල:Dictionary of Australian Biography
- Waite, Edgar R. (1897). "The mammals, reptiles, and fishes of Funafuti" (PDF). Australian Museum Memoir. 3 (3): 165–202. doi:10.3853/j.0067-1967.3.1897.494. 9 September 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 September 2013.
- Rainbow, William J. (1897). "The insect fauna of Funafuti" (PDF). Australian Museum Memoir. 3 (1): 89–104. doi:10.3853/j.0067-1967.3.1897.490. 9 September 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 28 September 2013.
- "National Archives & Records Administration". Records of the United States Fish and Wildlife Service, U.S. 25 July 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 September 2011.
- "Tuvalu (Ellice Islands)". 6 March 2002 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 June 2012.
- McQuarrie, Peter (1994). Strategic atolls: Tuvalu and the Second World War. Macmillan Brown Centre for Pacific Studies, University of Canterbury/ Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific. ISBN 0958330050.
- Lifuka, Neli (1978). "War Years in Funafuti" (PDF). In Koch, Klaus-Friedrich (ed.). Logs in the current of the sea: Neli Lifuka's story of Kioa and the Vaitupu colonists. Australian National University Press/Press of the Langdon Associates. ISBN 0708103626. 7 August 2020 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 April 2015.
- Telavi, Melei (1983). "Chapter 18, War". In Laracy, Hugh (ed.). Tuvalu: A History. University of the South Pacific/Government of Tuvalu. pp. 140–144.
- Com, Pacificwrecks. "Tuvalu (Ellice Islands) Airfields & Seaplane Anchorages". 30 July 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 June 2012.
- Com, Pacificwrecks. "Nanumea Airfield". 16 March 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 June 2012.
- "Motulalo Airfield (Nukufetau Airfield)". 30 July 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 June 2012.
- Barbin, Harold L. (2010). Beachheads Secured Volume II, The History of Patrol Torpedo (PT) Boats, Their Bases, and Tenders of World War II, June 1939 – 31 August 1945. pp. 549–550.
- "Battle of Tarawa". World War 2 Facts. 10 June 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 February 2014.
- "To the Central Pacific and Tarawa, August 1943—Background to GALVANIC (Ch 16, p. 622)". 1969. 9 June 2001 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 September 2010.
- Sapoaga, Enele (1983). "Chapter 19, Post-War Development". In Laracy, Hugh (ed.). Tuvalu: A History. University of the South Pacific/Government of Tuvalu. pp. 146–152.
- Goldsmith, Michael (2012). "The Colonial and Postcolonial Roots of Ethnonationalism in Tuvalu". The Journal of the Polynesian Society. 121 (2): 129–150. doi:10.15286/jps.121.2.129-150. JSTOR 41705922.
- General election, 1974: report / Gilbert and Ellice Islands Colony. Gilbert and Ellice Islands Colony. Tarawa: Central Government Office. 1974.
- Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) Elections in Asia: A data handbook, Volume II, p831 ISBN 0-19-924959-8
- "Ellice goes it alone on October 1". 46(5) Pacific Islands Monthly. 1 May 1975. 2 October 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 October 2021.
- Isala, Tito (1983). "Chapter 20, Secession and Independence". In Laracy, Hugh (ed.). Tuvalu: A History. University of the South Pacific/Government of Tuvalu.
- McIntyre, W. David (2012). "The Partition of the Gilbert and Ellice Islands" (PDF). Island Studies Journal. 7 (1): 135–146. doi:10.24043/isj.266. S2CID 130336446. 2 December 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 December 2012.
- Bowman, Chakriya (2004). "Pacific island countries and dollarisation" (PDF). Pacific Economic Bulletin. 19 (3): 115–132. 31 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 21 March 2024.
- "Exchange Control Regulations – 2008 Revised Edition CAP. 38.15.1" (PDF). Government of Tuvalu. 2008. 1 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 2 March 2024.
- "Palamene o Tuvalu (Parliament of Tuvalu)" (PDF). Inter-Parliamentary Union. 1981. 25 August 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 7 March 2013.
- "Tuvalu Independence Day". Nationaltoday.com. January 2023. 5 August 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 August 2023.
- "BBC News | ASIA-PACIFIC | Tiny Tuvalu joins UN". news.bbc.co.uk. 8 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2022.
- Srinivasan, Prianka (16 November 2022). "Tuvalu to create a digital replica of country as it faces impacts of climate change". Australian Broadcasting Corporation. 27 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 December 2022.
- "Australia-Tuvalu Falepili Union treaty". Australian Department of Foreign Affairs and Trade. 12 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 November 2023.
- "Joint Statement on the Falepili Union between Tuvalu and Australia". Department of the Prime Minister and Cabinet. 10 November 2023. 13 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 November 2023.
- Daniel Hurst and Josh Butler (10 November 2023). "Australia to offer residency to Tuvalu citizens displaced by climate change". The Guardian. The Guardian Australia. 14 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 November 2023.
- Paul S. Kench, Murray R. Ford & Susan D. Owen (9 February 2018). "Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations". Nature Communications. 9 (1) 605. Bibcode:2018NatCo...9..605K. doi:10.1038/s41467-018-02954-1. PMC 5807422. PMID 29426825.
- Connell, John (2015). "Vulnerable Islands: Climate Change, Techonic Change, and Changing Livelihoods in the Western Pacific" (PDF). The Contemporary Pacific. 27 (1): 1–36. doi:10.1353/cp.2015.0014. hdl:10125/38764. S2CID 162562633. 19 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 3 October 2017.
- Paul S. Kench, Murray R. Ford & Susan D. Owen (9 February 2018). "Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations (Supplementary Note 2)". Nature Communications. 9 (1): 605. Bibcode:2018NatCo...9..605K. doi:10.1038/s41467-018-02954-1. PMC 5807422. PMID 29426825.
- Movono, Lice (12 February 2018). "Tuvalu PM refutes AUT research". The Fijian Times. 13 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 February 2018.
- McNeil, F. S. (1954). "Organic reefs and banks and associated detrital sediments". American Journal of Science. 252 (7): 385–401. Bibcode:1954AmJS..252..385M. doi:10.2475/ajs.252.7.385.
on p. 396 McNeil defines atoll as an annular reef enclosing a lagoon in which there are no promontories other than reefs and composed of reef detritus
- Sandrine Job; Daniela Ceccarelli (December 2011). "Tuvalu Marine Life Synthesis Report" (PDF). an Alofa Tuvalu project with the Tuvalu Fisheries Department. 31 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 3 December 2013.
- Sandrine Job; Daniela Ceccarelli (December 2012). "Tuvalu Marine Life Scientific Report" (PDF). an Alofa Tuvalu project with the Tuvalu Fisheries Department. 31 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 3 December 2013.
- Dr A J Tilling & Ms E Fihaki (17 November 2009). Tuvalu National Biodiversity Strategy and Action Plan (PDF). Fourth National Report to the Convention on Biological Diversity. p. 7. 30 July 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 29 September 2013.
- "Tuvalu Sixth National Report to the Convention on Biological Diversity" (PDF). Government of Tuvalu. 2020. 17 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 11 November 2023.
- Thaman, Randy; Teakau, Faoliu; Saitala, Moe; Falega, Epu; Penivao, Feagaiga; Tekenene, Mataio; Alefaio, Semese (2016). "Tuvalu National Biodiversity Strategy and Action Plan: Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity" (PDF). Ministry of Foreign Affairs, Trade, Tourism, Environment and Labour Government of Tuvalu. 6 December 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 25 May 2019.
- Thaman, Randy; Penivao, Feagaiga; Teakau, Faoliu; Alefaio, Semese; Saamu, Lamese; Saitala, Moe; Tekinene, Mataio; Fonua, Mile (2017). "Report on the 2016 Funafuti Community-Based Ridge-To-Reef (R2R)" (PDF). Rapid Biodiversity Assessment of the Conservation Status of Biodiversity and Ecosystem Services (BES) In Tuvalu. 25 May 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 25 May 2019.
- Dinerstein, Eric; et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- Mason, Moya K. "Tuvalu: Flooding, Global Warming, and Media Coverage". 14 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 October 2011.
- Holowaty Krales, Amelia (20 February 2011). "Chasing the Tides, parts I & II". 9 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 November 2012.
- "Tuvalu to Benefit from International Dredging Aid". Dredging News. 1 April 2014. 2 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 April 2014.
- "Coast contractor completes aid project in remote Tuvalu". SunshineCoastDaily. 27 November 2015. 8 December 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 November 2015.
- Carter, Ralf (4 July 1986). "Wind and Sea Analysis – Funafuti Lagoon, Tuvalu" (PDF). South Pacific Regional Environmental Programme and UNDP Project RAS/81/102 (Technical. Report No. 58 of PE/TU.3). 18 January 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 November 2011.
- Bouadze, Levan (6 December 2022). "Groundbreaking ceremony in Funafuti for Tuvalu's coastal adaptation". UNDP Pacific Office in Fiji. සම්ප්රවේශය 1 November 2023.
- FCG ANZDEC Ltd (7 October 2020). Tuvalu Coastal Adaptation Project: Environmental and Social Impact Assessment – Funafuti (Report). The Pacific Community. සම්ප්රවේශය 3 November 2023.
- Jeremy Goldberg and Clive Wilkinson (2004). "1". Global Threats to Coral Reefs: Coral Bleaching, Global Climate Change, Disease, Predator Plagues, And Invasive Species (Report). Vol. 1. Status of coral reefs of the world (Global Coral Reef Monitoring Network, and the International Coral Reef Initiative). p. 75. ISSN 1447-6185.
- Lusama, Tafue (29 November 2011). "Tuvalu plight must be heard by UNFCC". The Drum – Australian Broadcasting Corporation. 3 April 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 November 2011.
- Whitty, Julia (2003). "All the Disappearing Islands". Mother Jones. 10 February 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 February 2015.
- Govan, Hugh; et al. (June 2007). "Funafuti Atoll Coral Reef Restoration Project – baseline report" (PDF). Coral Reefs in the Pacific (CRISP), Nouméa. 18 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 26 October 2011.
- "Hope for Tuvalu in 'sand' that grows, the Asahi Shimbun". 10 September 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 September 2010.
- "Project for Eco-technological management of Tuvalu against sea level rise". Japan International Cooperation Agency (JICA). 31 March 2009. 8 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 November 2012.
- "Funafuti Reef Fisheries Stewardship Plan (FRFSP)" (PDF). Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources). 15 November 2017. 31 October 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 August 2021.
- Krales, Amelia Holowaty (18 October 2011). "As Danger Laps at Its Shores, Tuvalu Pleads for Action". The New York Times – Green: A Blog about Energy and the Environment. 20 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 October 2011.
- Baarsch, Florent (4 March 2011). "Warming oceans and human waste hit Tuvalu's sustainable way of life". The Guardian. London.
- "Tuvalu / Water, Waste and Sanitation Project (TWWSP): CRIS FED/2009/021-195, ANNEX" (PDF). European Union. 26 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 24 October 2011.
- "Six Island Nations Commit to 'Fossil Fuel-Free Pacific,' Demand Global Just Transition". www.commondreams.org (ඉංග්රීසි බසින්). 16 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-07-01.
- "Port Vila call to phase out fossil fuels". RNZ (New Zealand English බසින්). 2023-03-22. 1 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-07-01.
- Ligaiula, Pita (2023-03-17). "Port Vila call for a just transition to a fossil fuel free Pacific | PINA" (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 1 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-07-01.
- "Current and Future Climate of Tuvalu" (PDF). Tuvalu Meteorological Service, Australian Bureau of Meteorology & Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO). 2011. 19 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 7 September 2015.
- "El Niño/Southern Oscillation (ENSO) Diagnostic Discussion". Climate Prediction Center National Centers for Environmental Prediction – NOAA/National Weather Service. 10 April 2014. 14 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 April 2014.
- "Klimatafel von Funafuti / Tuvalu (Ellice-Inseln)" (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world (ජර්මන් බසින්). Deutscher Wetterdienst. 20 October 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 November 2016.
- Farbotko, Carol. "Saving Tuvaluan Culture from Imminent Danger" (PDF). Climate Change: Risks and Solutions, 'Sang Saeng', pages 11–13, No 21 Spring 2008. Asia-Pacific Centre of Education for International Understanding (APCEIU) under the auspices of UNESCO. 20 June 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 20 November 2012.
- Lazrus, Heather. "Island Vulnerability (Tuvalu)". 4 July 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 November 2012.
- "Pacific Adaptation to Climate Change Tuvalu Report of In-Country Consultations" (PDF). Secretariat of the Pacific Regional Environment Program (SPREC). 2009. 18 January 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 October 2011.
- "Sea Level Rise A Big Problem For Tuvalu, Prime Minister Says". 22 July 1997. 25 June 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 December 2009.
- Patel, S. S. (2006). "A sinking feeling". Nature. 440 (7085): 734–736. Bibcode:2006Natur.440..734P. doi:10.1038/440734a. PMID 16598226. S2CID 1174790.
- Hunter, J. A. (2002). "Note on Relative Sea Level Change at Funafuti, Tuvalu" (PDF). Antarctic Cooperative Research Centre, Australia. 2 March 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 March 2017.
- "'Sinking' Pacific nation is getting bigger, showing islands are geologically dynamic: study | The Japan Times". 11 February 2018. 11 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 December 2019.
- Kench, Paul S; Ford, Murray R; Owen, Susan D (2018). "Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations". Nature Communications. 9 (1): 605. Bibcode:2018NatCo...9..605K. doi:10.1038/s41467-018-02954-1. PMC 5807422. PMID 29426825.
- "Tuvalu PM Refutes Aut Research" (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 19 March 2018. 26 March 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 March 2019.
- Eleanor Ainge Roy (17 May 2019). "'One day we'll disappear': Tuvalu's sinking islands". The Guardian. සම්ප්රවේශය 17 May 2019.
- Vincent Gray (15 June 2006). "The Truth about Tuvalu". 14 April 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 April 2018.
- de Freitas, Chris (11 December 2013). "Human interference real threat to Pacific atolls". NZ Herald/Pacnews. 6 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 January 2018.
- Hunter, John R. (2002). "A Note on Relative Sea Level Change at Funafuti, Tuvalu" (PDF). Antarctic Cooperative Research Centre. 2 March 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 January 2018.
- "Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research". Pacific Climate Change Science Program (Australian Government). November 2011. 12 March 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 November 2011.
- "Ch.15 Tuvalu". Climate Change in the Pacific: Volume 2: Country Reports. Australia Government: Pacific Climate Change Science Program. 2011. 29 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 March 2015.
- "Tuvalu's National Adaptation Programme of Action" (PDF). Department of Environment of Tuvalu. May 2007. 3 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 7 September 2015.
- Mason, Moya K. (1983). "Tuvalu: Flooding, Global Warming, and Media Coverage". 14 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 February 2015.
- Dekker, Rodney (9 December 2011). "Island neighbours at the mercy of rising tides". Australian Broadcasting Corporation. 2 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 December 2011.
- Anne Fauvre Chambers; Keith Stanley Chambers (2007). "Five Takes on Climate and Cultural Change in Tuvalu". The Contemporary Pacific. 19 (1): 294–306. doi:10.1353/cp.2007.0004. S2CID 161220261.
- Craymer, Lucy (2022-11-15). "Tuvalu turns to the metaverse as rising seas threaten existence". Reuters (ඉංග්රීසි බසින්). 17 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2022-11-17.
- "NAPA DRAFT FINAL: Tuvalu's National Adaptation Programme of Action" (PDF). 2007. 12 December 2021 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 December 2021.
- Bouadze, Levan (6 December 2022). "Groundbreaking ceremony in Funafuti for Tuvalu's coastal adaptation". UNDP Pacific Office in Fiji. 1 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 November 2023.
- Marantz, Andrew (December 2011). "A rising tide: Planning the future of a sinking island". Harpers. 16 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 March 2015.
- Marantz, Andrew (18 March 2015). "The Wages of Cyclone Pam". The New Yorker. 21 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 March 2015.
- "Tuvalu to introduce new early warning system". Radio New Zealand. 10 June 2016. 11 June 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 June 2016.
- Lewis, James (December 1989). "Sea level rise: Some implications for Tuvalu". The Environmentalist. 9 (4): 269–275. Bibcode:1989ThEnv...9..269L. doi:10.1007/BF02241827. S2CID 84796023.
- Bureau of Meteorology (1975) Tropical Cyclones in the Northern Australian Regions 1971–1972 Australian Government Publishing Service
- Resture, Jane (14 October 2022). "Hurricane Bebe Left 19 People Dead And Thousands Misplaced In Fiji and Tuvalu". Janeresture.com. 3 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 December 2023.
- "Life bounces back in the Ellice". 44(5) Pacific Islands Monthly. 1 May 1966. 2 October 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 October 2021.
- McLean, R.F.; Munro, D. (1991). "Late 19th century Tropical Storms and Hurricanes in Tuvalu" (PDF). South Pacific Journal of Natural History. 11: 213–219. 10 April 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 April 2019.
- Taafaki, Pasoni (1983). "Chapter 2 – The Old Order". In Laracy, Hugh (ed.). Tuvalu: A History. Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific and Government of Tuvalu. p. 27.
- Koop, Neville L (Winter 1991). DeAngellis, Richard M (ed.). Samoa Depression (Mariners Weather Log). Vol. 35. Fiji Meteorological Service. United States National Oceanic and Atmospheric Administration's National Oceanographic Data Service. p. 53. ISSN 0025-3367. OCLC 648466886.
- Report on the disaster preparedness workshop held in Funafuti, Tuvalu, 14 – 17 October, 1991 (PDF) (Report). Australian Overseas Disaster Response Organisation. April 1992. pp. 2–3, 6. ISBN 1875405054. 1 February 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Emergency Plan of Action (EPoA) Tuvalu: Tropical Cyclone Pam (PDF). International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (Report). ReliefWeb. 16 March 2015. සම්ප්රවේශය 17 March 2015.
- "One Tuvalu island evacuated after flooding from Pam". Radio New Zealand International. 18 March 2015. 2 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 March 2015.
- "Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens". SBS Australia. 13 March 2015. 3 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 March 2015.
- "State of emergency in Tuvalu". Radio New Zealand International. 14 March 2015. 16 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 March 2015.
- "45 percent of Tuvalu population displaced – PM". Radio New Zealand International. 15 March 2015. 16 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 March 2015.
- "Tuvalu: Tropical Cyclone Pam Situation Report No. 1 (as of 22 March 2015)". Relief Web. 22 March 2015. 27 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 March 2015.
- "Forgotten paradise under water". United Nations Development Programme. 1 May 2015. 9 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 June 2015.
- "Tuvalu: Tropical Cyclone Pam Situation Report No. 2 (as of 30 March 2015)". Relief Web. 30 March 2015. 8 July 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 March 2015.
- Wilson, David (4 July 2015). "Vasafua Islet vanishes". Tuvalu-odyssey.net. 22 July 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 July 2015.
- Endou, Shuuichi (28 March 2015). "バサフア島、消失・・・(Vasafua Islet vanishes)". Tuvalu Overview (Japanese). 23 May 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 July 2015.
- "Tuvalu situation update: Securing health from disastrous impacts of cyclone Pam in Tuvalu". Relief Web/World health Organisation – Western Pacific Region. 3 April 2015. 8 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 June 2015.
- Special Weather Bulletin Number 1 for Tuvalu January 16, 2020 10z (Report). Fiji Meteorological Service. January 16, 2020.
- ""It swept right over": Tuvalu inundated by waves whipped up by Cyclone Tino". Radio New Zealand. January 20, 2020. 9 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය February 8, 2020.
- Shukman, David (22 January 2008). "Tuvalu struggles to hold back tide". BBC News. 5 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 August 2008.
- "Tuvalu surveys road damage after king tides". Radio New Zealand. 24 February 2015. 2 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 March 2015.
- Packard, Aaron (12 March 2015). "The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response". HuffPostGreen. 13 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 March 2015.
- Eliuta, Niuone (15 February 2024). "Science says Tuvalu will drown within decades; the reality is worse". PolicyDevBlog. 15 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 February 2024.
- Andrew McIntyre; Brian Bell & Solofa Uota (February 2012). ""Fakafoou – To Make New": Tuvalu Infrastructure Strategy and Investment Plan" (PDF). Government of Tuvalu. 4 March 2024 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 February 2024.
- Kingston, P A (2004). Surveillance of Drinking Water Quality in the Pacific Islands: Situation Analysis and Needs Assessment, Country Reports. WHO. Retrieved 25 March 2010
- "Tuvalu – 10th European Development Fund". Delegation of the European Union. 8 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 October 2011.
- "Mission to Tuvalu – Press Statement United Nations Special Rapporteur on the human right to safe drinking water and sanitation". Ms. Catarina de Albuquerque, United Nations Special Rapporteur. 19 July 2012. 23 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 August 2012.
- "Tuvalu urged to develop national water strategy". Australian Network News. 19 July 2012. 22 July 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 August 2012.
- Simon Kofe and Jess Marinaccio (21 September 2023). "Tuvalu Constitution updated: culture, climate change and decolonisation". DevPolicyBlog – Development Policy Centre. 28 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2023.
- "Constitution of Tuvalu" (PDF). Government of Tuvalu. 5 September 2023. 3 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 27 November 2023.
- "Palamene o Tuvalu (Parliament of Tuvalu)" (PDF). Inter-Parliamentary Union. 1981. 25 August 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 7 March 2013.
- Taafaki, Tauaasa (1996). "South Pacific – Governance in the Pacific: the dismissal of Tuvalu's Governor-General" (PDF). Research School of Pacific and Asian Studies, ANU (No 96/5). 27 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 28 August 2021.
- Simon Kofe and Jess Marinaccio (21 September 2023). "Tuvalu Constitution updated: culture, climate change and decolonisation". DevPolicyBlog – Development Policy Centre. 28 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 November 2023.
- "Tuvalu National Archives major project", British Library
- "Tuvalu National Human Rights Action Plan 2016–2020". Attorney General's Office of Tuvalu and the Pacific Community (SPC). 2016. 15 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 February 2017.
- "Te Kete – National Strategy for Sustainable Development 2021–2030" (PDF). Government of Tuvalu. 2020. 3 August 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 27 April 2021.
- Tausi, Kitiona (30 November 2020). "Minister Announces New Name For National Strategy For Sustainable Development". Tuvalu Paradise. 24 January 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 January 2021.
- "Te Kakeega III – National Strategy for Sustainable Development-2016-2020" (PDF). Government of Tuvalu. 2016. 31 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 5 February 2017.
- Stocktake of the Gender Mainstreaming Capacity of Pacific Island Governments: TUVALU (PDF). Secretariat of the Pacific Community. 2013. 8 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 9 September 2021.
- Corrin-Care, Jennifer; Newton, Tess & Paterson, Don (1999). Introduction to South Pacific Law. London: Cavendish Publishing Ltd.
- "PACLII". Tuvalu Courts System Information. 14 November 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 March 2013.
- Kofe, Susie Saitala; Taomia, Fakavae (2007). "Advancing Women's Political Participation in Tuvalu: A Research Project Commissioned by the Pacific Islands Forum Secretariat (PIFS)" (PDF). 12 March 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 12 March 2018.
- "Pacific Aviation Investment Program (PAIP) Environmental Management Plan – Funafuti International Airport(FUN) and Road Interim Working Document" (PDF). AECOM. 13 November 2013. 25 March 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 March 2016.
- "Asian Development Bank Member Fact Sheet: Tuvalu". Asian Development Bank Institute. March 2022. 19 March 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 19 March 2023.
- "The World Bank Group Welcomes Tuvalu – its Newest and Smallest Member". World Bank. 4 June 2010. 19 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 March 2023.
- "Australian High Commission -Tuvalu". Australian Department of Foreign Affairs and Trade. 19 April 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 January 2021.
- "Taiwan thanks Tuvalu for its backing". Radio New Zealand International. 27 December 2007. 13 February 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 September 2011.
- "Country profile: Tuvalu". BBC News. 14 December 2011. 1 April 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 June 2023.
- Colin Packham & Jonathan Barrett (19 September 2019). "Tuvalu changes PM, adds to concerns over backing for Taiwan in Pacific". Reuters. 4 October 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 September 2019.
- "Taiwan: Seeking to Prevent Tuvalu from Recognizing China" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 සැප්තැම්බර් 2015 at the Wayback Machine, UNPO, 9 October 2006
- "Climate advocacy, Taiwan to remain priorities for new Tuvalu government". Radio New Zealand. 23 September 2019. 22 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 September 2019.
- Black, Richard (9 December 2009). "Developing countries split over climate measures". BBC News. 18 December 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 January 2010.
- "Majuro Declaration: For Climate Leadership". Pacific Islands Forum. 5 September 2013. 23 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 September 2013.
- "SPREC". Secretariat of the Pacific Regional Environment Programme. 2009. 11 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 October 2011.
- "Formerly Disputed Islands". U.S. Department of the Interior, Office of Insular Affairs. 30 September 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Pacific Island Forum Fisheries Agency". 28 August 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 October 2010.
- "The Western and Central Pacific Fisheries Commission (WCPFC)". 8 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 March 2012.
- "South Pacific Tuna Treaty (SPTT)". 1988. 6 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 September 2010.
- "Pacific Islands and the US settle tuna deal". FIS Australia. 9 October 2014. 3 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 October 2014.
- "Tuvalu refuses to sell fishing days". The Fijian Times Online (PNA/PACNEWS). 13 June 2015. 7 August 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 June 2015.
- "TWCPFC13: Don't forget Article 30- Tuvalu reminds Tuna Commission of 'disproportionate burden' for SIDS". Pacific Islands Forum Fisheries Agency (FFA). 5 December 2016. 20 December 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 December 2016.
- The Secretary General (19 July 2013). "Samoa, Tonga and Tuvalu Sign the MOU to establish Trade and Development Facility". Press Statement 40/13, Pacific Islands Forum Secretariat. 30 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 July 2013.
- "Enhanced High Level Political Dialogue between Tuvalu and the European Union". European Union. 2 June 2017. 8 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 January 2021.
- The Secretary General (18 February 2016). "Tuvalu signs PIDF Charter and formally joins PIDF". Pacific Islands Development Forum. 15 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 March 2016.
- "Tuvalu to sign regional trade deal". Radio NZ. 1 June 2017. 1 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 June 2017.
- "PACER-Plus Regional Trade Agreement Signed in Tonga Ceremony". Pacific Islands Report/Radio NZ. 14 June 2017. 15 June 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 June 2017.
- "Tuvalu: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Tuvalu". International Monetary Fund Country Report No. 2023/267. 21 July 2023. p. 6. 20 August 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 September 2023.
- "Tuvalu country brief". Australian Department of Foreign Affairs and Trade. 2011-06-06 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 April 2010.
- "Tuvalu joins forces with Sea Shepherd Global to Combat Ilegal Fishing in Pacific Waters". Department of Foreign Affairs – Government of Tuvalu. 10 May 2023. 25 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 November 2023.
- Manuel, Rojoef (22 October 2024). "Australia Transfers Guardian Patrol Boat to Tuvalu". The Defence Post. සම්ප්රවේශය 23 October 2024.
- "Cooks bill puts spotlight on Pacific's anti-gay laws". RNZ News. 21 August 2017. 15 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 31 July 2019.
- "Falekaupule Act (1997)". PACLII. 30 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 April 2014.
- Bennetts, Peter; Wheeler, Tony (2001). Time & Tide: The Islands of Tuvalu. Lonely Planet. ISBN 1-86450-342-4.
- "Census of Population and Housing and sample Surveys". Central Statistics Division – Government of Tuvalu. 2006. 13 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 October 2011.
- "Population of communities in Tuvalu". world-statistics.org. 11 April 2012. 23 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 March 2016.
- "Population of communities in Tuvalu". Thomas Brinkhoff. 11 April 2012. 24 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 March 2016.
- "Population, total". The World Bank. 30 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 October 2018.
- "The World Factbook (CIA)". 20 October 2019. 12 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 November 2019.
- Colette Mortreux & Jon Barnett (2009). "Climate change, migration and adaptation in Funafuti, Tuvalu". Global Environmental Change. 19 (1): 105–112. Bibcode:2009GEC....19..105M. doi:10.1016/j.gloenvcha.2008.09.006. 15 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 September 2017.
- Lifuka, Neli (1978). Koch, Klaus-Friedrich (ed.). Logs in the current of the sea: Neli Lifuka's story of Kioa and the Vaitupu colonists. Australian National University Press/Press of the Langdon Associates. ISBN 0708103626.
- Rick, Noack (7 August 2014). "Has the era of the 'climate change refugee' begun?". The Washington Post. 8 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 February 2015.
- Rive, Vernon (14 August 2014). ""Climate refugees" revisited: a closer look at the Tuvalu decision". Point Source. Archived from the original on 4 October 2017. සම්ප්රවේශය 2 March 2017.
{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link) - Rive, Vernon (14 August 2014). ""Climate refugees" revisited: a closer look at the Tuvalu decision". Point Source. Archived from the original on 4 October 2017. සම්ප්රවේශය 11 February 2015.
{{cite news}}: CS1 maint: unfit URL (link) - Ben Doherty and Eleanor Ainge Roy (8 May 2017). "World Bank: let climate-threatened Pacific islanders migrate to Australia or NZ". The Guardian. සම්ප්රවේශය 8 May 2017.
- "Government announces Pacific access scheme". Mark Gosche, Pacific Island Affairs Minister (NZ). 20 December 2001. 29 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 November 2011.
- "Pacific Access Category". Immigration New Zealand. 20 December 2001. 29 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 November 2011.
- "Tuvalu – Decent work country program" (PDF). International Labour Organization. 11 May 2010. 29 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 November 2011.
- "The Seasonal Worker Program". Department of Education, Employment and Workplace Relations (Australia). 1 July 2012. 15 August 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 September 2012.
- "Australia-Tuvalu Falepili Union treaty". Australian Department of Foreign Affairs and Trade. 12 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 November 2023.
- "Joint Statement on the Falepili Union between Tuvalu and Australia". Department of the Prime Minister and Cabinet. 10 November 2023. 13 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 November 2023.
- "Tuvaluan (Te 'gana Tūvalu)". Omniglot. 29 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 November 2012.
- Munro, D. (1996). "Samoan Pastors in Tuvalu, 1865–1899". In D. Munro & A. Thornley (ed.). The Covenant Makers: Islander Missionaries in the Pacific. Suva, Fiji, Pacific Theological College and the University of the South Pacific. pp. 124–157. ISBN 9820201268.
- "Tuvalu". Ethnologue. 6 May 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 December 2015.
- Besnier, Niko (2000). Tuvaluan: A Polynesian Language of the Central Pacific සංරක්ෂණය කළ පිටපත 27 අප්රේල් 2023 at the Wayback Machine. London: Routledge, ISBN 0-203-02712-4.
- Jackson, Geoff and Jackson, Jenny (1999). An introduction to Tuvaluan සංරක්ෂණය කළ පිටපත 11 අප්රේල් 2023 at the Wayback Machine. Suva: Oceania Printers, ISBN 982-9027-02-3.
- Robie, David (1995). Nius Bilong Pasifik: Mass Media in the Pacific. University of Papua New Guinea Press. ISBN 9980840528.
- Lee Duffield, Amanda Watson & Mark Hayes (2008). "Media and Communication Capacities in the Pacific region" (PDF). Queensland University of Technology. 13 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 5 January 2015.
- Tacchi, Jo; Horst, Heather; Papoutsaki, Evangelia; Thomas, Verena; Eggins, Joy (6 October 2013). "State of Media & Communication Report – Tuvalu" (PDF). Pacific Media Assistance Scheme (PACMAS). 12 August 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 5 January 2015.
- "Tuvalu". religiousfreedom.com. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 December 2015.
- "2010 Report on International Religious Freedom – Tuvalu". United States Department of State. 17 November 2010. 26 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 December 2015.
- Constitution of Tuvalu, article 23.
- "Tuvalu". 29 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 December 2019.
- Fainu, Kalolaine (27 June 2023). "Dancing, feasts and faith mark life on a vanishing island – Tuvalu photo essay". The Guardian. සම්ප්රවේශය 11 November 2023.
- Gary D. Bouma; Rodney Ling; Douglas Pratt (2010). Religious Diversity in Southeast Asia and the Pacific. p. 198.
- Hedley, pp. 46–52
- W. J. Sollas (11 February 1897). "The Legendary History of Funafuti" (PDF). Nature. 55: 353–355. doi:10.1038/055353a0. S2CID 4056485. 4 July 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 4 September 2021.
- Kofe, Laumua "Old Time Religion" in Tuvalu: A History
- "2007 University Student Exchange Programme- Fiji and Tuvalu" (PDF). Saga University-Asia/Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU). 9–25 March 2008. 23 February 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 March 2013.
- Lawrence Zdenek Walker. "Elective Report April–May 2012" (PDF). 4 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 16 March 2013.
- "Global AIDS Progress Report of Tuvalu" (PDF). Ministry of Health Tuvalu. 2016. 29 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 29 November 2017.
- "Motufoua Secondary School". 21 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 November 2012.
- "Fetuvalu High School (Funafuti)". 27 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 November 2012.
- "Pacific Senior Secondary Certificate (PSSC), Secretariat of the Pacific Board for Educational Assessment". Spantran. 4 October 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 January 2018.
- "University of the South Pacific – Tuvalu Campus". Welcome to the Tuvalu Campus. 2019. 25 April 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 August 2019.
- "Tuvalu: 2010 Article IV Consultation-Staff Report; Public Information Notice on the Executive Board Discussion; and Statement by the Executive Director for Tuvalu". International Monetary Fund Country Report No. 11/46. 8 February 2011. සම්ප්රවේශය 4 September 2011.
- "Tuvalu: Millennium Development Goal Acceleration Framework – Improving Quality of Education" (PDF). Ministry of Education and Sports, and Ministry of Finance and Economic Development from the Government of Tuvalu; and the United Nations System in the Pacific Islands. April 2013. 13 February 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 October 2013.
- Bakalevu, Salanieta & Manuella, David (June 2011). "Open Schooling as a Strategy for Second-chance Education in the Pacific: A desk study report". Commonwealth of Learning (COL) / University of the South Pacific. pp. 96–100. 2 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 November 2012.
- "Tuvalu Theory of Change Coalition Consultation". The University of the South Pacific. 6 July 2020. 11 January 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 January 2021.
- "Tuvalu" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 17 ඔක්තෝබර් 2011 at the Wayback Machine. 2009 Findings on the Worst Forms of Child Labor. Bureau of International Labor Affairs, U.S. Department of Labor (2002). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
- Hedley, pp. 40–41
- Goldsmith, Michael. (1985). Transformations of the Meeting-House in Tuvalu. Antony Hooper and Judith Huntsman, eds., ‘Transformations of Polynesian Culture’ Polynesian Society.
- Panapa, Tufoua (2012). "Ethnographic Research on Meanings and Practices of Health in Tuvalu: A Community Report" (PDF). Report to the Tuvaluan Ministries of Health and Education: Ph D Candidate Centre for Development Studies – "Transnational Pacific Health through the Lens of Tuberculosis" Research Group. Department of Anthropology, The University of Auckland, N.Z. pp. 39–41. 4 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 January 2018.
- Tiraa-Passfield, Anna (September 1996). "The uses of shells in traditional Tuvaluan handicrafts" (PDF). SPC Traditional Marine Resource Management and Knowledge Information Bulletin No. 7. 22 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 8 February 2014.
- "Kolose: The art of Tuvalu crochet" (PDF). aucklandcouncil. March 2015. 23 September 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 12 July 2015.
- Mallon, Sean (2 October 2013). "Wearable art: Tuvalu style". Museum of New Zealand (Te Papa) blog. 14 November 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 April 2014.
- Kennedy, Donald (1931). The Ellice Islands Canoe. Journal of the Polynesian Society, Memoir no. 9. pp. 71–100. 6 October 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 19 April 2019.
- Gerd Koch (translated by Guy Slater) (1981). The Material Culture of Tuvalu. Suva: University of the South Pacific. ASIN B0000EE805.
- Takemoto, Shoko (4 November 2015). "The Art of Tuvalu – Climate Change through the eyes of artists in Tuvalu". exposure.co. 23 December 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 December 2015.
- Linkels, Ad (2000). The Real Music of Paradise. Rough Guides, Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.). p. 221. ISBN 1-85828-636-0.
- Capt. John Hensford, with photos by Tony Prcevich (2012). "The Royal Visit to Tuvalu – September 2012 – The Inside Story" (PDF). 8 March 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 January 2016.
- Murphy, Victoria (18 September 2012). "Game of thrones: Duke and Duchess of Cambridge play king and queen before dancing the night away in Tuvalu". Mirror Online Edition. London. 21 October 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 October 2012.
- Morris, Rachel, "To the Lifeboats," in Mother Jones, November/December 2009
- Hedley, pp. 60–63
- "Funafuti Reef Fisheries Stewardship Plan (FRFSP)" (PDF). Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources). 15 November 2017. 31 October 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 August 2021.
- Bennetts, Peter; Wheeler, Tony (2001). Time & Tide: The Islands of Tuvalu. Lonely Planet. ISBN 1-86450-342-4.
- "Fishery and Aquaculture Country Profile: Tuvalu". Food and Agriculture Organization. 26 March 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 May 2009.
- Hedley, Charles (1896). "General account of the Atoll of Funafuti" (PDF). Australian Museum Memoir. 3 (2): 1–72 at 65. doi:10.3853/j.0067-1967.3.1896.487. 15 October 2013 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 September 2013.
- "Life on Nanomanga". V(2) Pacific Islands Monthly. 21 September 1934. සම්ප්රවේශය 27 September 2021.
- Turbott, I. G. (December 1950). "Fishing for Flying-Fish in the Gilbert and Ellice Islands". The Journal of the Polynesian Society. 59 (4): 349–367. JSTOR 20703275. 7 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 April 2024.
- "Te Kakeega II – National Strategies for Sustainable Development 2005–2015" (PDF). Government of Tuvalu. 2005. 17 January 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 October 2011.
- "Tuvalu national culture policy strategic plan, 2018–2024". UNESCO. සම්ප්රවේශය 15 April 2021.
- Bennoune, Karima (24 September 2019). "Preliminary findings and observations on visit to Tuvalu by UN Special Rapporteur in the field of cultural rights".
- McQuarrie, Peter (1976). "Nui Island sailing canoes". Journal of the Polynesian Society. 85 (4): 543–548. 13 August 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 19 April 2019.
- Squires, Nick (20 March 2006). "South Seas war club cricketers take a beating from football" – The Telegraph. Retrieved 21 September 2015.
- Squires, Tony (1 April 2012). "Testing time for tiny Tuvalu". BBC News. සම්ප්රවේශය 31 October 2012.
- Bennetts, Peter; Wheeler, Tony (2001). Time & Tide: The Islands of Tuvalu. Lonely Planet. ISBN 1-86450-342-4.
- Panapa, Tufoua (2012). "Ethnographic Research on Meanings and Practices of Health in Tuvalu: A Community Report" (PDF). Report to the Tuvaluan Ministries of Health and Education: Ph D Candidate Centre for Development Studies – "Transnational Pacific Health through the Lens of Tuberculosis" Research Group. Department of Anthropology, The University of Auckland, N.Z. p. 19, footnote 4. සම්ප්රවේශය 6 January 2018.
- Hedley, p. 56
- "Sport: Tuvalu make history at Mini Games". Radio New Zealand International. 3 September 2013. සම්ප්රවේශය 21 July 2015.
- Morgan, Liam (10 July 2015). "Tuvalu claim first-ever Pacific Games gold medal as Samoa and Nauru share Port Moresby 2015 powerlifting spoils". Pacific Games 2015. සම්ප්රවේශය 16 July 2015.
- "Powerlifting 120kg Male". Pacific Games 2015. 10 July 2015. සම්ප්රවේශය 11 July 2015.
- "Sport: Tuvalu wins first ever Pacific Games gold". Radio New Zealand International. 11 July 2015. සම්ප්රවේශය 12 July 2015.
- "Tuvalu eye place in football family". FIFA. 18 July 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. 22 September 2008
- Frew, Craig (9 December 2013). "Tuvalu still dreams of joining Fifa's world football family". BBC Scotland. සම්ප්රවේශය 10 December 2013.
- "CGF – Tuvalu". Commonwealth Games Federation. 29 July 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 May 2014.
- "Tuvalu Philatelic Bureau Newsletter (TPB: 02/2012)". London 2012 – Tuvalu in the 30th Olympiad of the Modern Era. 7 August 2012. 30 March 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 March 2013.
- "The Underdogs: 15 Olympic Athletes That Could Shock the World". Rolling Stone. 5 August 2016. සම්ප්රවේශය 5 August 2016.
- "MAIBUCA Karalo Hepoiteloto". Tokyo 2020 Olympics. 15 August 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 July 2021.
- "STANLEY Matie". Tokyo 2020 Olympics (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 2 August 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 July 2021.
- "MAIBUCA Karalo Hepoiteloto". Paris 2024 Olympics. සම්ප්රවේශය 3 August 2024.
- "MANATOA Temalini". Paris 2024 Olympics. සම්ප්රවේශය 3 August 2024.
- "Tuvalu: 2010 Article IV Consultation-Staff Report; Public Information Notice on the Executive Board Discussion; and Statement by the Executive Director for Tuvalu". International Monetary Fund Country Report No. 11/46. 8 February 2011. සම්ප්රවේශය 4 September 2011.
- "Report for Selected Country Groups and Subjects". World Economic Outlook. International Monetary Fund. April 2016.
- "Tuvalu Accepts Article VIII Obligations". International Monetary Fund press release no. 16/483. 3 November 2016. සම්ප්රවේශය 25 February 2017.
- Tuvalu: 2012 Article IV Consultation—IMF Country Report No. 12/259: IMF Executive Board Concludes 2012 Article IV Consultation with Tuvalu (PDF). International Monetary Fund. September 2012. p. 55.
- "Tuvalu: 2014 Article IV Consultation-Staff Report; Public Information Notice on the Executive Board Discussion; and Statement by the Executive Director for Tuvalu" (PDF). International Monetary Fund Country Report No. 14/253. 5 August 2014. සම්ප්රවේශය 21 March 2016.
- "Tuvalu: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Tuvalu". International Monetary Fund Country Report No. 2023/267. 21 July 2023. pp. 1–4. සම්ප්රවේශය 24 September 2023.
- "Australian Government: AusAID (Tuvalu)". 20 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 September 2011.
- "Maritime Training Project: Program Completion Reports". Asian Development Bank. September 2011. සම්ප්රවේශය 28 January 2013.
- Dornan, Matthew (4 March 2015). "The Pacific islands 'tuna cartel' is boosting jobs by watching fish". The Conversation. සම්ප්රවේශය 10 March 2015.
- Conway, James M. (2015). "Entrepreneurship, Tuvalu, development and .tv: a response" (PDF). Island Studies Journal. 10 (2): 229–252. doi:10.24043/isj.329. S2CID 248650961. 19 October 2021 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 February 2017.
- Berkens, Michael H. (25 February 2012). "Verisign Renews Contract With Tuvalu To Run .TV Registry Through 2021". The Domains. සම්ප්රවේශය 27 February 2012.
- Lee, Alexander (23 December 2019). "Tuvalu is a tiny island nation of 11,000 people. It's cashing in thanks to Twitch". The Washington Post. සම්ප්රවේශය 26 December 2019.
- ".tv Unit at Tuvalu Telecommunications Corporation". Department of Foreign Affairs – Government of Tuvalu. 13 December 2023. සම්ප්රවේශය 25 November 2023.
- Goldsmith, Michael (2012). "The Colonial and Postcolonial Roots of Ethnonationalism in Tuvalu". Journal of the Polynesian Society. 121 (2): 129–150. doi:10.15286/jps.121.2.129-150.
- "Tuvalu: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Tuvalu". International Monetary Fund Country Report No. 2023/267. 21 July 2023. p. 6. සම්ප්රවේශය 24 September 2023.
- Coutts, Geraldine (16 May 2013). "US signs new tuna agreement with the Pacific". Radio Australia. සම්ප්රවේශය 3 September 2013.
- "United Nations Office of the High Representative for the Least Developed Countries, Landlocked Developing Countries and Small Island Developing States". SMALL ISLAND DEVELOPING STATES: Small Islands Big(ger) Stakes. UN-OHRLLS. 2011. Archived from the original on 1 January 2016. සම්ප්රවේශය 1 September 2010.
{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link) - "Tuvalu – Draft Country Review Paper, Implementation in Asia and the Pacific of the Brussels Programme of Action for the Least Developed Countries for the Decade 2001–2010: progress made, obstacles encountered and the way forward" (PDF). The United Nations. 8 January 2010. සම්ප්රවේශය 24 October 2011.
- "Tuvalu wants changes in assessment of LDC criteria". Radio New Zealand International. 23 September 2013. සම්ප්රවේශය 24 September 2013.
- "The World Factbook (CIA)". 20 October 2019. 12 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 November 2019.
- "Tuvalu: Outer Island Maritime Infrastructure Project - Initial Environmental Examination" (PDF). Prepared by the Ministry of Communication and Transport of Tuvalu for the Asian Development Bank. July 2016. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "Tuvalu: Outer Island Maritime Infrastructure Project - Social Safeguards Due Diligence Report" (PDF). Prepared by the Ministry of Communication and Transport of Tuvalu for the Asian Development Bank. July 2017. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "Nui & Niutao Outer Islands Boat Harbour Upgrade Project - Tuvalu Business Case" (PDF). The Australian Infrastructure Financing Facility for the Pacific. 5 May 2023. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "TUV: Outer Island Maritime Infrastructure Project (Additional Financing) Project Number 48484-004, Initial Environmental Examination" (PDF). Prepared by the Ministry of Communication and Transport of Tuvalu for the Asian Development Bank. August 2018. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "Niutao Harbour Climate Risk and Vulnerability Assessment" (PDF). Prepared by the ICF International for the Asian Development Bank. June 2018. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "AIFFP funds released to improve maritime transport infrastructure Nui and Niutao outer islands in Tuvalu". The Australian Infrastructure Financing Facility for the Pacific. 11 January 2024. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "Climate resilient upgrades to Tuvalu's Nui harbour complete". The Australian Infrastructure Financing Facility for the Pacific. 17 June 2024. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "Niutao Port Harbour". Department of Environment, Government of Tuvalu. 6 July 2021. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- Ganic, Eldin (19 June 2024). "Hall kicks off Niutao island works". Dredging Today. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- Moceituba, Atasa (3 February 2016). "Brand-new vessel for Tuvalu". The Fiji Times. 24 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 March 2016.
- "Kiribati private business buys Tuvalu's Nivaga II to operate in Kiribati". RADIO KIRIBATI/PACNEWS. 25 May 2017. සම්ප්රවේශය 25 May 2017.
- "LCT 'Moeiteava' Christened And Commissioned". Tuvalu Paradise – Issue No. 06/2021. 29 January 2021. 7 August 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 March 2021.
- "Our Organisation: Plans for 2021". Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources). 1 February 2020. සම්ප්රවේශය 11 August 2021.
- "Replacement of the RV Manaui TFD extension vessel". Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources). 19 January 2018. සම්ප්රවේශය 11 August 2021.
- "UNDP Supports Tuvalu Ship". Fiji Sun Online. 15 January 2016. 16 January 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 January 2016.
- "Dry-docking RV Tala Moana". Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources). 1 November 2019. සම්ප්රවේශය 11 August 2021.
- Bellamy, Jean-Joseph (10 June 2019). "Terminal Evaluation of the UNDP-GEF-Government of Tuvalu Project "Effective and responsive island-level governance to secure and diversify climate resilient marine- based coastal livelihoods and enhance climate hazard response capacity"" (PDF). United Nations Development Programme (UNDP) / Tuvalu Department of the Environment. p. 27. සම්ප්රවේශය 10 November 2023.
- Andrew McIntyre; Brian Bell; Solofa Uota (February 2012). ""Fakafoou – To Make New": Tuvalu Infrastructure Strategy and Investment Plan" (PDF). Government of Tuvalu. 4 March 2024 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 February 2024.
- "Fiji Airways Schedules Regular Nadi – Funafuti Service in 2024". Aeroroutes. සම්ප්රවේශය 27 December 2023.
- Andrew McIntyre; Brian Bell & Solofa Uota (February 2012). ""Fakafoou – To Make New": Tuvalu Infrastructure Strategy and Investment Plan" (PDF). Government of Tuvalu. 4 March 2024 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 February 2024.
- Magalhães, Bianca dos Santos (2017). UNWTO Tourism Highlights: 2017 Edition. doi:10.18111/9789284419029. ISBN 9789284419029.
- Tuvalu's official tourism website. Timelesstuvalu.com. Retrieved 14 July 2013.
- Southerden, Louise (29 June 2016). "Between Australia and Hawaii, the world's tiniest paradise". Traveller.
- Tacchi, Jo; Horst, Heather; Papoutsaki, Evangelia; Thomas, Verena; Eggins, Joy (6 October 2013). "State of Media & Communication Report – Tuvalu" (PDF). Pacific Media Assistance Scheme (PACMAS). 12 August 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 5 January 2015.
- "Tuvalu Government signs agreement with Kacific for wide-ranging suite of connectivity services". Press Release: Kacific Broadband Satellites Group. 22 July 2020. සම්ප්රවේශය 1 January 2021.
- "ABS Will Provide High-Speed Connectivity To Tuvalu Pacific Islands". satnews. 3 March 2021. සම්ප්රවේශය 14 March 2024.
- "Tuvalu: Telecommunications and ICT Development Project (P159395) Virtual Support Mission – Aide-Memoire" (PDF). World Bank. 23 February 2022. සම්ප්රවේශය 14 March 2024.
විකිපීඩියා, විකි, විශ්වකෝෂය, පොත, පුස්තකාලය, ලිපිය, කියවීම, නොමිලේ බාගත කිරීම, ටුවාලු පිළිබඳ තොරතුරු, ටුවාලු යනු කුමක්ද? ටුවාලු යනු කුමක් දර්ශනය කරන්නේ?