බොස්නියා-හර්සගොවිනා, බොහෝ විට බොස්නියාව ලෙස කෙටියෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, එය අග්නිදිග යුරෝපයේ රටකි. බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ පිහිටා ඇති එය නැගෙනහිරින් සර්බියාව, ගිනිකොන දෙසින් මොන්ටිනිග්රෝ සහ උතුරින් සහ නිරිත දෙසින් ක්රොඒෂියාව සමඟ මායිම් වන අතර දකුණේ ඇඩ්රියාටික් මුහුදේ කිලෝමීටර 20 ක් දිග (සැතපුම් 12) වෙරළ තීරයක් ඇත. බොස්නියාවේ උණුසුම් ගිම්හාන සහ සීතල, හිම සහිත ශීත සෘතු සහිත මධ්යස්ථ මහාද්වීපික දේශගුණයක් ඇත. එහි භූගෝලය බොහෝ දුරට කඳුකරය, විශේෂයෙන් ඩිනරික් ඇල්ප්ස් විසින් ආධිපත්යය දරන මධ්යම සහ නැගෙනහිර ප්රදේශවල. කුඩා, දකුණු කලාපය වන හර්සගොවිනා, මධ්යධරණී දේශගුණයක් ඇති අතර බොහෝ දුරට කඳුකරය. සරජේවෝ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වේ.
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව Bosna i Hercegovina Босна и Херцеговина (Serbo-Croatian) | |
|---|---|
ධජය ලාංඡනය | |
| ජාතික ගීය: Državna himna Bosne i Hercegovine Државна химна Босне и Херцеговине "බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජාතික ගීය" | |
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව (කොළ) හි පිහිටීම යුරෝපය (තද අළු) තුල | |
| අගනුවර සහ විශාලතම නගරය | සරජේවෝ 43°52′N 18°25′E / 43.867°N 18.417°E |
| නිල භාෂාව (ෆෙඩරල් මට්ටම) | නැත |
| ජාති නාම(ය) |
|
| රජය | ෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තුඅධ්යක්ෂ ජනරජය |
• ඉහළ නියෝජිතයා | ක්රිස්ටියන් ෂ්මිට් |
• ජනාධිපති ධුරයේ සභාපති | ජෙල්ජ්කෝ කොම්සිච් |
• ජනාධිපති ධුරයේ සාමාජිකයන් | ඩෙනිස් බෙචිරොවිච් ජෙල්ජ්කා ක්විජනොවිච් |
• අමාත්ය මණ්ඩලයේ සභාපතිනිය | බොර්ජානා ක්රිෂ්ටෝ |
| ව්යවස්ථාදායකය | පාර්ලිමේන්තු සභාව |
• උත්තර මන්ත්රී මණ්ඩලය | මහජන මන්ත්රී මණ්ඩලය |
• පහළ මන්ත්රී මණ්ඩලය | නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය |
| ආයතන ඉතිහාසය | |
• මුල් මධ්යතන යුගයේ බොස්නියාව | 9 වන සියවස |
• බොස්නියාවේ බනාටේ | 1154 |
• බොස්නියා රාජධානිය | 1377 |
• ඔටෝමාන් ආක්රමණය | 1463 |
• ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු ආක්රමණය සහ 1908 ඈඳා ගැනීම | 1878 |
• යුගෝස්ලාවියාව නිර්මාණය කිරීම | 1918 දෙසැම්බර් 1 |
• ZAVNOBiH | 1943 නොවැම්බර් 25 |
• SFR යුගෝස්ලාවියාව තුළ SR බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා | 1945 නොවැම්බර් 29 |
• යුගෝස්ලාවියාව වෙතින් නිදහස | 1992 මාර්තු 3 |
• වොෂින්ටන් ගිවිසුම | 1994 මාර්තු 18 |
• ඩේටන් ගිවිසුම | 1995 දෙසැම්බර් 14 |
| වර්ග ප්රමාණය | |
• සම්පූර්ණ | 51,209 km2 (19,772 sq mi) (125 වෙනි) |
• ජලය (%) | 1.4% |
| ජනගහණය | |
• 2023 ඇස්තමේන්තුව | 2,904,256 (137 වෙනි) |
• 2013 ජන සංගණනය | 3,531,159 |
• ජන ඝණත්වය | 69/km2 (178.7/sq mi) (156 වෙනි) |
| දදේනි (ක්රශසා) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් බිලියන 78.65 (110 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 22,830 (83 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් බිලියන 33.24 (110 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 9,659 (88 වෙනි) |
| ගිනි (2022) | 27.1 පහළ |
| මාසද (2023) | 0.804 ඉතා ඉහළ · 74 වෙනි |
| ව්යවහාර මුදල | කන්වර්ටිබල් මාර්ක් (BAM) |
| වේලා කලාපය | UTC+01 (CET) |
• ගිම්හාන (DST) | UTC+02 (CEST) |
| ඇමතුම් කේතය | +387 |
| අන්තර්ජාල TLD | .ba |
| |
අවම වශයෙන් ඉහළ පැලියොලිතික් යුගයේ සිට මෙම ප්රදේශය ජනාවාස වී ඇති අතර, බුට්මීර්, කකාන්ජ් සහ වුසෙඩෝල් යන නව ශිලා යුගයේ සංස්කෘතීන් දක්වා ස්ථිර මානව ජනාවාස දක්නට ලැබේ. පළමු ඉන්දු-යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීමෙන් පසු, මෙම ප්රදේශය ඉලිරියානු සහ කෙල්ටික් ශිෂ්ටාචාර කිහිපයකින් ජනාවාස විය. නූතන බොස්නියාවෙන් වැඩි කොටසක් ක්රි.පූ. පළමු සියවසේ මැද භාගය වන විට රෝම පළාතක් වන ඩල්මැටියාවට ඇතුළත් කරන ලදී. නූතන දකුණු ස්ලාවික් ජනයාගේ මුතුන් මිත්තන් හයවන සහ නවවන සියවස් අතර පැමිණියහ. 12 වන සියවසේදී, බොස්නියාවේ බැනේට් පළමු ස්වාධීන බොස්නියානු දේශපාලනය ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. එය ක්රමයෙන් පරිණාමය වී බොස්නියා රාජධානිය දක්වා ව්යාප්ත වූ අතර, එය 14 වන සියවස වන විට බටහිර බෝල්කන්හි බලවත්ම රාජ්යය බවට පත්විය. ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය 1463 දී කලාපය ඈඳා ගෙන ඉස්ලාමය හඳුන්වා දුන්නේය. 19 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට පළමු ලෝක යුද්ධය දක්වා, රට ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු රාජාණ්ඩුවට ඈඳා ගන්නා ලදී. අන්තර් යුද්ධ සමයේදී, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා යුගෝස්ලාවියාවේ රාජධානියේ කොටසක් විය. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, අලුතින් පිහිටුවන ලද යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයේ පූර්ණ ජනරජ තත්ත්වය එයට පිරිනමන ලදී. 1992 දී, යුගෝස්ලාවියාව බිඳ වැටීමෙන් පසුව, ජනරජය නිදහස ප්රකාශ කළේය. මෙයින් පසුව බොස්නියානු යුද්ධය ඇති වූ අතර එය 1995 අග භාගය දක්වා පැවති අතර ඩේටන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ අවසන් විය.
වර්තමාන ඇස්තමේන්තු වලට අනුව බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි දළ වශයෙන් මිලියන 2.9 ක ජනගහනයක් සිටින අතර, ප්රධාන වශයෙන් ප්රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් තුනකින් සමන්විත වේ: බොස්නියාක්වරු, ජනගහනයෙන් පහෙන් දෙකක් පමණ වන අතර, පසුව තුනෙන් එකක් සර්බියානුවන් සහ පහෙන් එකක් ක්රොඒෂියානුවන්; සුළු ජාතීන් අතර යුදෙව්වන්, රෝමාවරුන්, ඇල්බේනියානුවන්, මොන්ටිනිග්රින්වරුන්, යුක්රේනියානුවන් සහ තුර්කි ජාතිකයන් ඇතුළත් වන අතර ඔවුන් පිළිගත් "ජාතික සුළුතරයන්" 17 දෙනා අතර වේ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි ද්වි මණ්ඩල ව්යවස්ථාදායකයක් සහ ප්රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් තුනෙන් එක් සාමාජිකයෙකුගෙන් සමන්විත ජනාධිපති ධුරයක් ඇත. රට බොහෝ දුරට විමධ්යගත කර ඇති බැවින් මධ්යම රජයේ බලය අවම වේ; එය ස්වාධීන ආයතන දෙකකින් සමන්විත වේ - බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනය සහ රෙබුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා - සහ තුන්වන ඒකකයක් වන බ්රෙකෝ දිස්ත්රික්කය, එහිම පළාත් පාලන ආයතනය විසින් පාලනය කරනු ලැබේ.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර ඉහළ මධ්යම ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් වන අතර කර්මාන්ත හා කෘෂිකර්මාන්තය ආධිපත්යය දරන අතර සංචාරක හා සේවා අනුගමනය කරයි; මෑත වසරවලදී සංචාරක ව්යාපාරය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වී ඇත. රට තුළ සමාජ ආරක්ෂණයක් සහ විශ්වීය සෞඛ්ය සේවා පද්ධතියක් ඇති අතර ප්රාථමික හා ද්විතීයික අධ්යාපනය නොමිලේ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා EU අපේක්ෂක රටක් වන අතර 2010 අප්රේල් මාසයේ සිට NATO සාමාජිකත්වය සඳහා අපේක්ෂකයෙකු ද වී ඇත.
නිරුක්තිය
"බොස්නියා" යන නාමයේ ආකාරයක් පිළිබඳ පළමු සංරක්ෂිත පුළුල් ලෙස පිළිගත් සඳහන 10 වන සියවසේ මැද භාගයේදී (948 සහ 952 අතර) බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යයා වූ VII වන කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් රචිත දේශපාලන-භූගෝලීය අත්පොතක් වන ඩි ඇඩ්මිනිස්ට්රැන්ඩෝ ඉම්පීරියෝ හි ඇත. එය ග්රීක භාෂාවෙන් "බොසෝනා" (Βοσώνα) හි "කුඩා භූමිය" (χωρίον) විස්තර කරයි.
භූමියේ නම බොස්නියානු හදවත හරහා ගමන් කරන බොස්නා ගඟේ නමෙන් උපුටා ගත් බව විශ්වාස කෙරේ. වාග් විද්යාඥ ඇන්ටන් මේයර්ට අනුව, බොස්නා යන නම ඉලිරියානු *"බාස්-අන්-අස්" වලින් ව්යුත්පන්න විය හැකි අතර, එය අනෙක් අතට "ගලා යන ජලය" යන අර්ථය ඇති ප්රෝටෝ-ඉන්දු-යුරෝපීය මූල බෙග්ʷ- වලින් ව්යුත්පන්න විය හැකිය.
හර්සගොවිනා යන නමේ තේරුම "හර්සොග්ගේ [දේශය]" වන අතර "හර්සොග්" යන වචනය "ආදිපාදවරයා" සඳහා වූ ජර්මානු වචනයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී. එය ආරම්භ වන්නේ 15 වන සියවසේ බොස්නියානු අධිපතියෙකු වන ස්ටෙපන් වුක්සික් කොසාකාගේ පදවි නාමයෙන් වන අතර ඔහු "හම් සහ වෙරළ තීරයේ හර්සෙග් [හර්සොග්]" (1448) විය. හම් (කලින් සැක්ලුමියා ලෙස හැඳින්විණි) යනු 14 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී බොස්නියානු බැනේට් විසින් යටත් කර ගන්නා ලද මුල් මධ්යතන යුගයේ ප්රාන්තයකි. ඔටෝමාන්වරු කලාපයේ පාලනය භාර ගත් විට, ඔවුන් එය හර්සගොවිනාවේ සංජක් (හර්සෙක්) ලෙස හැඳින්වූහ. 1830 ගණන්වල කෙටි කාලීන හර්සගොවිනා අයලෙට් පිහිටුවීම දක්වා එය බොස්නියා අයලෙට් තුළ ඇතුළත් වූ අතර එය 1850 ගණන්වල නැවත මතු වූ අතර පසුව පරිපාලන කලාපය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ලෙස පොදුවේ හැඳින්විණි.
1992 දී නිදහස ප්රකාශයට පත් කිරීමේදී, රටේ නිල නාමය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය වූ නමුත්, 1995 ඩේටන් ගිවිසුම සහ ඒ සමඟ ඇති වූ නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවෙන් පසුව, නිල නාමය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ලෙස වෙනස් කරන ලදී.
ඉතිහාසය
මුල් ඉතිහාසය
බොස්නියාව අවම වශයෙන් පැලියොලිතික් යුගයේ සිට ජනාවාස වී ඇත. විශේෂයෙන්, ස්ටොලැක් අසල බඩන්ජ් ගුහාවේ පැරණිතම ගුහා කැටයම් වලින් එකක් දක්නට ලැබෙන අතර, එය අශ්වයෙකු යැයි විශ්වාස කරන සත්ව රූපයක් නිරූපණය කරයි, එය ආසන්න වශයෙන් ක්රි.පූ. 13,000 සිට 12,000 දක්වා දිව යයි. නව ශිලා යුගයේදී, බොස්නා ගඟ දිගේ බට්මීර් සහ කකන්ජ් වැනි සැලකිය යුතු සංස්කෘතීන් මතු විය. ක්රි.පූ. 5100 සිට 4500 දක්වා සමෘද්ධිමත් වූ බට්මීර් සංස්කෘතිය එහි සුවිශේෂී පිඟන් මැටි සහ මානවරූපී ප්රතිමා සඳහා ප්රසිද්ධය. සරජේවෝ අසල කැණීම්වලින් මෙම සංස්කෘතියෙන් සංකීර්ණ ලෙස අලංකාර කරන ලද මැටි භාණ්ඩ සහ යථාර්ථවාදී මිනිස් ප්රතිමා සොයාගෙන ඇත.
ක්රි.පූ. 8 වන සියවසේ සිට, ඉලිරියානු ගෝත්ර රාජධානි බවට පරිණාමය විය. වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ඉලිරියානු රාජධානි සහ රාජවංශ වූයේ අවසාන සහ වඩාත් ප්රසිද්ධ ඉලිරියානු රාජධානිය නිර්මාණය කළ ඩාර්ඩනි හි බාර්ඩිලිස් සහ ආර්ඩියායි හි ඇග්රොන් ය. ඇග්රොන් ආර්ඩියායි පාලනය කළ අතර ඔහුගේ පාලනය අනෙකුත් ගෝත්රවලට ද ව්යාප්ත කළේය.
ක්රි.පූ. 7 වන සියවසේ සිට ලෝකඩ යකඩ මගින් ප්රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර, ඉන් පසුව තවමත් ලෝකඩයෙන් ආභරණ සහ කලා වස්තූන් පමණක් සාදන ලදී. උතුරේ හෝල්ස්ටැට් සංස්කෘතීන්ගේ බලපෑම යටතේ ඉලිරියානු ගෝත්ර, තරමක් වෙනස් වූ කලාපීය මධ්යස්ථාන පිහිටුවා ගත්හ. මධ්යම බොස්නියාවේ සමහර ප්රදේශවල ඩේසිටියේට්ස් ගෝත්රය විසින් ජනාවාස කරන ලදී. යකඩ යුගයේ ග්ලැසිනැක්-මාටි සංස්කෘතිය ඔටාරියාටේ ගෝත්රය සමඟ සම්බන්ධ වේ.
ඔවුන්ගේ ජීවිතයේ ඉතා වැදගත් කාර්යභාරයක් වූයේ මළවුන්ගේ නමස්කාරයයි, එය ඔවුන්ගේ ප්රවේශමෙන් භූමදාන කිරීම සහ භූමදාන උත්සව වලදී මෙන්ම ඔවුන්ගේ භූමදාන ස්ථානවල පොහොසත්කමෙන් ද දක්නට ලැබේ. උතුරු ප්රදේශවල, නොගැඹුරු සොහොන් වල ආදාහනය කිරීම සහ භූමදානය කිරීමේ දිගු සම්ප්රදායක් පැවති අතර, දකුණේ මළවුන් විශාල ගල් හෝ පස් ටුමුලි (ස්වදේශිකව ග්රොමයිල් ලෙස හැඳින්වේ) වල තැන්පත් කරන ලදී. හර්සගොවිනාවේ ඒවා මීටර් 50 ට වඩා පළල සහ මීටර් 5 ක් උස ස්මාරක ප්රමාණයට ළඟා විය. ජැපෝඩියානු ගෝත්රිකයින්ට සැරසිලි (කහ, නිල් හෝ සුදු වීදුරු පේස්ට් වලින් සාදන ලද බර, විශාල මාල, සහ විශාල ලෝකඩ ෆයිබුලා මෙන්ම ලෝකඩ තීරු වලින් සාදන ලද සර්පිලාකාර වළලු, දියමන්ති සහ හිස්වැසුම්) කෙරෙහි ඇල්මක් තිබුණි.
ක්රි.පූ. 4 වන සියවසේදී, කෙල්ට්වරුන්ගේ පළමු ආක්රමණය වාර්තා වේ. ඔවුන් මැටි භාණ්ඩ රෝදයේ තාක්ෂණය, නව වර්ගයේ ෆයිබුලා සහ විවිධ ලෝකඩ සහ යකඩ පටි ගෙනාවා. ඔවුන් ග්රීසියට යන ගමනේදී පමණක් ගමන් කළ බැවින් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාහි ඔවුන්ගේ බලපෑම නොසැලකිය හැකිය. කෙල්ටික් සංක්රමණ බොහෝ ඉලිරියානු ගෝත්ර ඔවුන්ගේ පැරණි ඉඩම්වලින් අවතැන් කළ නමුත් සමහර කෙල්ටික් සහ ඉලිරියානු ගෝත්ර මිශ්ර විය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය සඳහා සංයුක්ත ඓතිහාසික සාක්ෂි දුර්ලභ ය, නමුත් සමස්තයක් වශයෙන් මෙම කලාපය විවිධ භාෂා කතා කරන විවිධ ජනයා ගණනාවක් විසින් ජනාකීර්ණ වූ බව පෙනේ.
දකුණේ නෙරෙට්වා ඩෙල්ටාවේ, ඉලිරියානු ඩාවෝර්ස් ගෝත්රයේ වැදගත් හෙලනිස්ටික් බලපෑම් තිබුණි. ඔවුන්ගේ අගනුවර වූයේ ස්ටොලැක් අසල ඔසානිචි හි ඩාවෝර්සන් ය. ක්රි.පූ. 4 වන සියවසේ ඩෝර්සන් නගරය, මෙගලිතික, මීටර් 5 ක් උස (ග්රීසියේ මයිසීනේ තරම් විශාල) ගල් පවුරු වලින් වටවී තිබූ අතර එය විශාල ට්රැපීසොයිඩ් ගල් කුට්ටි වලින් සමන්විත විය. ඩෝර්වරු අද්විතීය ලෝකඩ කාසි සහ මූර්ති නිර්මාණය කළහ.
ඉලිරියානුවන් සහ රෝමවරුන් අතර ගැටුම ක්රි.පූ. 229 දී ආරම්භ වූ නමුත් රෝමය ක්රි.ව. 9 වන තෙක් කලාපය ඈඳා ගැනීම සම්පූර්ණ කළේ නැත. රෝම ඉතිහාසඥ සූටෝනියස් විසින් විස්තර කරන ලද පරිදි, පියුනික් යුද්ධවලින් පසු රෝමය එහි ඉතිහාසයේ වඩාත්ම දුෂ්කර සටන් වලින් එකක් සටන් කළේ නූතන බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාහිදී ය. මෙය බෙලම් බැටෝනියානම් ලෙස හැඳින්වෙන ඉලිරිකම්ට එරෙහි රෝම ව්යාපාරයයි. ඉලිරියානුවන් බඳවා ගැනීමේ උත්සාහයකින් පසුව ගැටුම ඇති වූ අතර, වසර හතරක් (ක්රි.ව. 6–9) පුරා කැරැල්ලක් පැවතුනි, පසුව ඔවුන් යටත් කර ගන්නා ලදී. රෝම යුගයේදී, මුළු රෝම අධිරාජ්යයෙන් ලතින් භාෂාව කතා කරන පදිංචිකරුවන් ඉලිරියානුවන් අතර පදිංචි වූ අතර, රෝම සොල්දාදුවන්ට කලාපයේ විශ්රාම යාමට දිරිගැන්වීමක් ලැබුණි.
ක්රි.ව. 337 සහ 395 අතර අධිරාජ්යය බෙදීමෙන් පසුව, ඩල්මැටියා සහ පන්නෝනියාව බටහිර රෝම අධිරාජ්යයේ කොටස් බවට පත් විය. ක්රි.ව. 455 දී ඔස්ට්රොගොත්වරුන් විසින් මෙම කලාපය යටත් කර ගන්නා ලදී. පසුව එය ඇලන්වරුන් සහ හුන්වරුන් අතර අතට මාරු විය. 6 වන සියවස වන විට, ජස්ටිනියන් අධිරාජ්යයා I බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යය සඳහා එම ප්රදේශය නැවත අත්පත් කර ගත්තේය. 6 වන සහ 7 වන සියවස් වලදී ස්ලාව් ජාතිකයන් බෝල්කන් යටත් කර ගත්හ. ඉලිරියානු සංස්කෘතික ලක්ෂණ දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද අතර, ඇතැම් සිරිත් විරිත් සහ සම්ප්රදායන් සහ ස්ථාන නාම වලින් එය සනාථ වේ.
මධ්යතන යුගය
මුල් ස්ලාව් ජාතිකයන් 6 වන සහ 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී (සංක්රමණ කාලය මධ්යයේ) බොස්නියාව ඇතුළු බටහිර බෝල්කන් ප්රදේශ ආක්රමණය කළ අතර, බයිසැන්තියානුවන් විසින් ස්ක්ලවේනි ලෙස හැඳින්වෙන තනි ස්ලාවික් සම්මේලනයකින් ලබාගත් කුඩා ගෝත්රික ඒකක වලින් සමන්විත විය (ආශ්රිත ඇන්ටෙස්, දළ වශයෙන් කිවහොත්, බෝල්කන් වල නැගෙනහිර කොටස් යටත් විජිතකරණය කළ අතර). "සර්බ්" සහ "ක්රොඒෂියානු" යන ජනවාර්ගික නාම මගින් වාර්තා කරන ලද ගෝත්ර, 7 වන සියවසේ දෙවන කාර්තුව තුළ විශේෂයෙන් බොහෝ විය නොහැකි විවිධ පුද්ගලයින්ගේ දෙවන, පසුව සංක්රමණයක් ලෙස විස්තර කෙරේ; මෙම මුල් "සර්බ්" සහ "ක්රොඒෂියානු" ගෝත්ර, ඔවුන්ගේ නිශ්චිත අනන්යතාවය විද්වත් විවාදයට භාජනය වේ, අසල්වැසි ප්රදේශවල ස්ලාව් ජාතිකයන් අභිබවා ආධිපත්යය දැරීමට පැමිණියේය. නොයෙල් මැල්කම්ට අනුව, ගෝත්රික ක්රොඒෂියානුවන් "දළ වශයෙන් නූතන ක්රොඒෂියාවට අනුරූප ප්රදේශයක පදිංචි වූ අතර, බොහෝ විට ඩ්රිනා නිම්නයේ නැගෙනහිර තීරුව හැරුණු විට බොස්නියාවේ බොහෝ ප්රදේශ ද ඇතුළත් විය", ගෝත්රික සර්බියානුවන් "නූතන නිරිතදිග සර්බියාවට (පසුව රාස්කා ලෙස හැඳින්විණි) අනුරූප ප්රදේශයක් පදිංචි කළ අතර, ක්රමයෙන් ඔවුන්ගේ පාලනය ඩුක්ල්ජා සහ හම් යන ප්රදේශවලට ව්යාප්ත කළහ". අනෙක් අතට, ජෝන් වැන් ඇන්ට්වර්ප් ෆයින් ජූනියර්, ක්රොඒෂියාව, ඩල්මැටියාව සහ බටහිර බොස්නියාව සම්බන්ධ කර ගැනීම සඳහා ගෝත්රික ක්රොඒෂියානුවන් පදිංචි කිරීම විස්තර කරන අතර, බොස්නියාවේ ඉතිරි කොටස මුල් සර්බියානු සහ ක්රොඒෂියානු පාලනය අතර භූමියක් බව පෙනේ.
10 වන සියවසේ මැද භාගයේදී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යයා වූ කොන්ස්ටන්ටයින් පෝර්ෆිරොජෙනිටස්ගේ ඩි ඇඩ්මිනිස්ට්රැන්ඩෝ ඉම්පීරියෝ හි, සර්බියානුවන් සහ ඔවුන් දැන් ජීවත් වන රට යන මාතෘකාව යටතේ, බොස්නියාව ප්රථම වරට භූමියක් (හොරියන් බොසෝනා) ලෙස සඳහන් කර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. මෙය ශාස්ත්රීය වශයෙන් කිහිප ආකාරයකින් අර්ථකථනය කර ඇති අතර, විශේෂයෙන් සර්බියානු ජාතික දෘෂ්ටිවාදීන් විසින් බොස්නියාව මුලින් "සර්බියානු" දේශයක් බව ඔප්පු කිරීමට භාවිතා කර ඇත. අනෙකුත් විද්වතුන් පරිච්ඡේදයේ බොස්නියාව ඇතුළත් කිරීම සර්බියානු මහා ආදිපාදවරයා වන චස්ලාව්ගේ තාවකාලික පාලනයේ ප්රතිඵලයක් පමණක් බව තහවුරු කර ඇති අතර, පෝර්ෆිරොජෙනිටස් බොස්නියාව "සර්බියානු දේශයක්" බව කොතැනකවත් පැහැදිලිව නොකියන බව ද පෙන්වා දෙයි. ඇත්ත වශයෙන්ම, බොසෝනා (බොස්නියා) යන වචනය දිස්වන විවේචනාත්මක වාක්යයේ පරිවර්තනයම විවිධ අර්ථකථනවලට යටත් වේ. කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, බොස්නියාව තමන්ගේම පාලකයා යටතේ ඒකකයක් පිහිටුවා ගත් අතර, ඔහු තමා බොස්නියානු ලෙස හැඳින්වීය. බොස්නියාව, අනෙකුත් ප්රදේශ සමඟ, 11 වන සියවසේදී ඩක්ල්ජා හි කොටසක් බවට පත් විය, නමුත් එය තමන්ගේම වංශවත් බව සහ ආයතන රඳවා ගත්තේය.
ඉහළ මධ්යතන යුගයේදී, දේශපාලන තත්වයන් නිසා හංගේරියානු රාජධානිය සහ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්යය අතර ප්රදේශය තරඟ කිරීමට හේතු විය. 12 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී දෙදෙනා අතර තවත් බල මාරුවකින් පසුව, බොස්නියාව දෙකෙහිම පාලනයෙන් බැහැරව සිටි අතර බොස්නියාවේ බැනේට් ලෙස මතු විය (දේශීය තහනම් පාලනය යටතේ). නමින් හැඳින්වෙන පළමු බොස්නියානු තහනම වූයේ බෑන් බොරික් ය. දෙවැන්න බෑන් කුලින් ය, ඔහුගේ පාලනය බොස්නියානු පල්ලිය සම්බන්ධ මතභේදයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය - රෝමානු කතෝලික පල්ලිය විසින් මිථ්යාදෘෂ්ටික යැයි සැලකේ. බොස්නියාව කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය නැවත ලබා ගැනීමේ මාර්ගයක් ලෙස මෙම ගැටලුව සම්බන්ධයෙන් පල්ලියේ දේශපාලනය භාවිතා කිරීමට හංගේරියානු උත්සාහයන්ට ප්රතිචාර වශයෙන්, කුලින් මිථ්යාදෘෂ්ටිය අත්හැරීම සඳහා ප්රාදේශීය පල්ලියේ නායකයින්ගේ කවුන්සිලයක් පවත්වා 1203 දී කතෝලික ආගම වැළඳ ගත්තේය. එසේ තිබියදීත්, 1204 දී කුලින්ගේ මරණයෙන් බොහෝ කලකට පසු හංගේරියානු අභිලාෂයන් නොවෙනස්ව පැවතුන අතර, 1254 දී අසාර්ථක ආක්රමණයකින් පසුව පමණක් අඩු විය. මෙම කාලය තුළ, ජනගහනය ඩොබ්රි බොෂ්න්ජානි ("හොඳ බොස්නියානුවන්") ලෙස හැඳින්විණි. පර්යන්ත ප්රදේශවල ඉඳහිට දක්නට ලැබුණද, සර්බියානු සහ ක්රොඒෂියානු නම් බොස්නියාවේ නිසි ලෙස භාවිතා නොකළේය.
එතැන් සිට 14 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා බොස්නියානු ඉතිහාසය ෂුබික් සහ කොට්රොමැනික් පවුල් අතර බල අරගලයකින් සලකුණු විය. මෙම ගැටුම 1322 දී අවසන් වූ අතර, දෙවන කොට්රොමැනික් බෑන් බවට පත් විය. 1353 දී ඔහුගේ මරණය වන විට, ඔහු උතුරට සහ බටහිරට මෙන්ම සහුම්ල්ජේ සහ ඩල්මැටියාවේ සමහර කොටස් ඈඳා ගැනීමට සමත් විය. ඔහුගෙන් පසු ඔහුගේ අභිලාෂකාමී බෑණනුවන් වන ට්වර්ට්කෝ විසින් පාලනය භාර ගන්නා ලදී. ඔහු වංශවත් බව සහ පවුල් අතර ආරවුල් සමඟ දිගුකාලීන අරගලයකින් පසුව, 1367 දී රටේ සම්පූර්ණ පාලනය ලබා ගත්තේය. 1377 වසර වන විට, බොස්නියාවේ හදවතේ විසෝකෝ අසල මයිල් හි පළමු බොස්නියානු රජු ලෙස ට්වර්ට්කෝ කිරීටය ලැබීමත් සමඟ බොස්නියාව රාජධානියක් බවට උසස් කරන ලදී.
කෙසේ වෙතත්, 1391 දී ඔහුගේ මරණයෙන් පසු, බොස්නියාව දිගු පරිහානියකට ඇද වැටුණි. ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය යුරෝපය යටත් කර ගැනීම ආරම්භ කර ඇති අතර 15 වන සියවසේ මුල් භාගය පුරාම බෝල්කන් ප්රදේශයට ප්රධාන තර්ජනයක් එල්ල කර තිබුණි. අවසාන වශයෙන්, දශක ගණනාවක දේශපාලන හා සමාජ අස්ථාවරත්වයෙන් පසුව, ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය විසින් එය යටත් කර ගැනීමෙන් පසු 1463 දී බොස්නියා රාජධානිය පැවතීම නතර විය.
මධ්යකාලීන බොස්නියාවේ, අවම වශයෙන් වංශවත් අය අතර, ඔවුන් සර්බියාව සමඟ ඒකාබද්ධ රාජ්යයක් බෙදා ගත් බවත්, ඔවුන් එකම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමකට අයත් බවත් පොදු දැනුවත්භාවයක් තිබුණි. දේශපාලන හා සමාජ සංවර්ධනයේ වෙනස්කම් හේතුවෙන් කාලයත් සමඟ එම දැනුවත්භාවය අඩු වූ නමුත් එය සර්බියානු රාජ්යයේ කොටසක් වූ හර්සගොවිනා සහ බොස්නියාවේ සමහර ප්රදේශවල තබා ගන්නා ලදී.
ඔටෝමන් අධිරාජ්යය
බොස්නියාව ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීම රටේ ඉතිහාසයේ නව යුගයක් සනිටුහන් කළ අතර දේශපාලන හා සංස්කෘතික භූ දර්ශනයේ දැඩි වෙනස්කම් හඳුන්වා දුන්නේය. ඔටෝමාන්වරු එහි ඓතිහාසික නාමය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව සමඟ ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයේ ඒකාබද්ධ පළාතක් ලෙස බොස්නියාව ඇතුළත් කළහ. බොස්නියාව තුළ, ඔටෝමාන්වරු භූමියේ සමාජ-දේශපාලන පරිපාලනයේ ප්රධාන වෙනස්කම් ගණනාවක් හඳුන්වා දුන්හ; නව ඉඩම් හිමිකාරීත්ව පද්ධතියක්, පරිපාලන ඒකක ප්රතිසංවිධානය කිරීම සහ පන්ති සහ ආගමික අනුබද්ධතාවය අනුව සමාජ වෙනස්කම් කිරීමේ සංකීර්ණ පද්ධතියක් ඇතුළුව.
ඔටෝමාන් ආක්රමණයෙන් පසුව, බොස්නියාවෙන් පිටතට ජනතාවගේ ස්ථාවර ප්රවාහයක් සිදු වූ අතර බොස්නියාවේ අතහැර දැමූ ගම්මාන විශාල සංඛ්යාවක් ඔටෝමාන් ලේඛනවල සඳහන් වේ, අවසානයේ රැඳී සිටි අය මුස්ලිම්වරුන් බවට පත් විය. බොස්නියාවේ බොහෝ කතෝලිකයන් මුල් ඔටෝමාන් ආක්රමණයේදී අසල්වැසි කතෝලික රටවලට පලා ගියහ. 15-16 වන සියවස්වල ඔටෝමාන් බොස්නියාවේ සිදු වූ මුල් මුස්ලිම් ආගමට හැරවීම් බොස්නියාවෙන් පිටත සිට පැමිණි විශාල මුස්ලිම් ජනාවාසවලට වඩා රැඳී සිටි ප්රදේශවාසීන් අතර වූ බව සාක්ෂිවලින් පෙනී යයි. හර්සගොවිනාවේ, බොහෝ ඕතඩොක්ස් ජනයා ද ඉස්ලාමය වැළඳගෙන තිබුණි. 16 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 17 වන සියවසේ මුල් භාගය වන විට, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ මුස්ලිම්වරුන් නිරපේක්ෂ බහුතරයක් බවට පත්ව ඇති බව සැලකේ. ඇල්බේනියානු කතෝලික පූජක ප්ජෙටර් මැස්රෙකු 1624 දී වාර්තා කළේ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ මුස්ලිම්වරුන් 450,000 ක්, කතෝලිකයන් 150,000 ක් සහ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ජාතිකයන් 75,000 ක් සිටි බවයි.
පූර්ව ඔටෝමාන් යුගයේදී බොස්නියාවේ නිසි ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ ක්රියාකාරකම් නොමැති විය. ඔටෝමාන් ප්රතිපත්තියේ සෘජු ප්රතිඵලයක් ලෙස බොස්නියාවේ ඕතඩොක්ස් ක්රිස්තියානි ජනගහනයක් හඳුන්වා දෙන ලදී. 15 වන සියවසේ සිට සහ ඉන් ඉදිරියට, සර්බියාවේ සහ අනෙකුත් ප්රදේශවලින් පැමිණි ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් (ඕතඩොක්ස් ව්ලැච්වරු සහ ව්ලැච් නොවන ඕතඩොක්ස් සර්බ්වරු) බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ පදිංචි වූහ. කතෝලිකයන්ට වඩා ඔටෝමාන්වරුන් විසින් අනුග්රහය දක්වන ලද බොහෝ ඕතඩොක්ස් පල්ලි ඔටෝමාන්වරුන් විසින් බොස්නියාවේ ඉදිකිරීමට අවසර දෙන ලදී. බොස්නියාවේ ව්ලැච්වරු කිහිප දෙනෙක් ද ඉස්ලාමීයකරණය වූ අතර සමහරක් (ප්රධාන වශයෙන් ක්රොඒෂියාවේ) කතෝලිකයන් බවට පත්විය.
ඔටෝමාන් පාලනයේ සියවස් හතර බොස්නියාවේ ජනගහන සැකැස්ම කෙරෙහි ද දැඩි බලපෑමක් ඇති කළ අතර එය අධිරාජ්යයේ ජයග්රහණ, යුරෝපීය බලවතුන් සමඟ නිතර සිදුවන යුද්ධ, බලහත්කාර සහ ආර්ථික සංක්රමණ සහ වසංගත හේතුවෙන් කිහිප වතාවක් වෙනස් විය. ස්වදේශික ස්ලාවික් භාෂාව කතා කරන මුස්ලිම් ප්රජාවක් බිහි වූ අතර අවසානයේ ශක්තිමත් ක්රිස්තියානි පල්ලි සංවිධාන නොමැතිකම සහ ඕතඩොක්ස් සහ කතෝලික පල්ලි අතර අඛණ්ඩ එදිරිවාදිකම් හේතුවෙන් ජනවාර්ගික-ආගමික කණ්ඩායම් අතරින් විශාලතම කණ්ඩායම බවට පත් වූ අතර, ස්වදේශික බොස්නියානු පල්ලිය සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරුදහන් විය (පෙනෙන ආකාරයට එහි සාමාජිකයින් ඉස්ලාම් ආගමට හැරවීමෙන්). ඔටෝමන්වරු ඔවුන්ව ක්රිස්තියානි ලෙස හැඳින්වූ අතර ඕතඩොක්ස් සහ කතෝලිකයන් ගෙබීර් හෝ කෆීර් ලෙස හැඳින්වූ අතර එහි අර්ථය "නොඇදහිලිවන්තයා" යන්නයි. බොස්නියානු ෆ්රැන්සිස්කන්වරු (සහ සමස්තයක් ලෙස කතෝලික ජනගහනය) නිල අධිරාජ්ය නියෝග මගින් සහ ඔටෝමාන් නීතිවල සම්පූර්ණ ප්රමාණයට අනුකූලව ආරක්ෂා කරන ලදී; කෙසේ වෙතත්, ඇත්ත වශයෙන්ම, මේවා බොහෝ විට බලගතු දේශීය ප්රභූන්ගේ අත්තනෝමතික පාලනයට සහ හැසිරීමට බලපෑවේය.
ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය බෝල්කන් (රුමේලියාව) හි තම පාලනය දිගටම කරගෙන යන විට, බොස්නියාව මායිම් පළාතක් වීමේ පීඩනයෙන් තරමක් නිදහස් වූ අතර පොදු සුභසාධන කාල පරිච්ඡේදයක් අත්විඳින ලදී. සරජේවෝ සහ මොස්ටාර් වැනි නගර ගණනාවක් ස්ථාපිත කර වෙළඳ හා නාගරික සංස්කෘතියේ කලාපීය මධ්යස්ථාන බවට පත් වූ අතර පසුව 1648 දී ඔටෝමාන් සංචාරක එව්ලියා සෙලෙබි විසින් ඒවා නැරඹීමට පැමිණියේය. මෙම නගර තුළ, විවිධ ඔටෝමාන් සුල්තාන්වරු සරජේවෝ හි රටේ පළමු පුස්තකාලය, මද්රසා, සුෆි දර්ශනයේ පාසලක් සහ ඔරලෝසු කණුවක් (සහත් කුලා), ස්ටාරි මෝස්ට්, අධිරාජ්යයාගේ පල්ලිය සහ ගාසි හුස්රෙව්-බෙග් පල්ලිය වැනි පාලම් වැනි බොස්නියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ බොහෝ කෘති ඉදිකිරීමට මුදල් යෙදවූහ.
තවද, මෙම කාලය තුළ බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයේ සංස්කෘතික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ බලගතු භූමිකාවන් ඉටු කළහ. මොහාක්ස් සහ ක්රබාවා ක්ෂේත්රයේ සටන් වලදී බොස්නියානු බඳවා ගැනීම් ඔටෝමාන් නිලයන්හි විශාල කොටසක් බවට පත් වූ අතර, තවත් බොහෝ බොස්නියානුවන් ඔටෝමාන් හමුදා නිලයන් හරහා අධිරාජ්යයේ ඉහළම බලතල අත්පත් කර ගැනීම සඳහා ඉහළට ගිය අතර, මැට්රැක්සි නසු වැනි අද්මිරාල්වරුන්; ඉසා-බෙග් ඉෂකොවික්, ගාසි හුස්රෙව්-බෙග්, ටෙලි හසන් පාෂා සහ සාරි සුලෙයිමන් පාෂා වැනි ජෙනරාල්වරුන්; ෆර්හාඩ් පාෂා සොකොලොවික් සහ ඔස්මාන් ග්රැඩෂ්චෙවික් වැනි පරිපාලකයින්; සහ බලගතු සොකොලු මෙහ්මඩ් පාෂා සහ දමත් ඉබ්රාහිම් පාෂා වැනි මහා වීසර්වරු ද වූහ. සමහර බොස්නියානුවන් සුෆි අද්භූතවාදීන් ලෙස මතු විය, මුහම්මද් හෙවාජි උස්කුෆි බොස්නෙවි, අලි ඩාබික් වැනි විද්වතුන්; සහ තුර්කි, ඇල්බේනියානු, අරාබි සහ පර්සියානු භාෂාවලින් කවියන්.
කෙසේ වෙතත්, 17 වන සියවසේ අග භාගය වන විට අධිරාජ්යයේ හමුදාමය අවාසනාවන් රට තුළට ඇතුළු වූ අතර, 1699 දී කාර්ලොවිට්ස් ගිවිසුම සමඟ මහා තුර්කි යුද්ධයේ අවසානය නැවතත් බොස්නියාව අධිරාජ්යයේ බටහිරම පළාත බවට පත් කළේය. 18 වන සියවස තවදුරටත් හමුදාමය අසාර්ථකත්වයන්, බොස්නියාව තුළ බොහෝ කැරලි සහ වසංගත පැතිරීම් කිහිපයකින් සනිටුහන් විය. ඔටෝමාන් රාජ්යය නවීකරණය කිරීම සඳහා පෝර්ට් දැරූ උත්සාහයන් බොස්නියාවේ අවිශ්වාසය සතුරුකම දක්වා වර්ධනය වීමට හේතු වූ අතර, යෝජිත ටැන්සිමාට් ප්රතිසංස්කරණ හරහා දේශීය වංශාධිපතියන්ට බොහෝ දේ අහිමි විය. මෙය, ඊසානදිග භෞමික, දේශපාලන සහන පිළිබඳ කලකිරීම් සහ ස්මෙඩෙරෙවෝ හි සංජාක් සිට බොස්නියා අයලෙට් වෙත පැමිණෙන ස්ලාවික් මුස්ලිම් සරණාගතයින්ගේ දුක්ඛිත තත්ත්වය සමඟ ඒකාබද්ධව, හුසේන් ග්රැඩෙසෙවික් විසින් අර්ධ වශයෙන් අසාර්ථක කැරැල්ලකින් අවසන් විය. ඔහු ඔටෝමාන් සුල්තාන් II වන මහමුද් ගේ ඒකාධිපති පාලනයෙන් බොස්නියා අයලෙට් ස්වයං පාලනයක් අනුමත කළ අතර, ඔහු ජැනිසරිවරුන්ට පීඩා කර, මරණ දඬුවම නියම කර අහෝසි කළ අතර රුමේලියාවේ ස්වාධීන පාෂාවරුන්ගේ භූමිකාව අඩු කළේය. බොස්නියා අයලෙට් යටත් කර ගැනීම සඳහා II වන මහමුද් ඔහුගේ මහා වීසර් යවා සාර්ථක වූයේ අලි පාෂා රිස්වාන්බෙගොවිච්ගේ අකමැත්තෙන් සහාය ඇතිව පමණි. 1850 වන විට අදාළ කැරලි නිවා දැමූ නමුත් තත්වය දිගටම පිරිහෙන්නට විය.
19 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට බොස්නියාවේ නව ජාතිකවාදී ව්යාපාර මතු විය. 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී සර්බියාව ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයෙන් වෙන්වීමෙන් ටික කලකට පසු, බොස්නියාවේ සර්බියානු සහ ක්රොඒෂියානු ජාතිකවාදය නැඟී සිටි අතර, එවැනි ජාතිකවාදීන් බොස්නියාවේ භූමියට අනවබෝධවාදී හිමිකම් පෑහ. මෙම ප්රවණතාවය 19 වන සහ 20 වන සියවස්වල ඉතිරි කාලය තුළ දිගටම වර්ධනය විය.
ගොවිජන නොසන්සුන්තාව අවසානයේ 1875 දී පුළුල් ගොවි නැගිටීමක් වූ හර්සගොවීනියානු කැරැල්ලට හේතු විය. ගැටුම වේගයෙන් පැතිර ගිය අතර බෝල්කන් රාජ්යයන් සහ මහා බලවතුන් කිහිප දෙනෙකු සම්බන්ධ කර ගත් අතර, එය 1878 දී බර්ලින් සම්මේලනයට සහ බර්ලින් ගිවිසුමට හේතු විය.
ඔස්ට්රියා-හංගේරියාව
1878 දී බර්ලිනයේ පැවති සම්මේලනයේදී, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු විදේශ අමාත්ය ග්යුලා ඇන්ඩ්රාසි බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ වාඩිලාගැනීම සහ පරිපාලනය ලබා ගත් අතර, ඔහු නොවි පසාර් හි සංජක් හි ආරක්ෂක හමුදා ස්ථානගත කිරීමේ අයිතිය ද ලබා ගත් අතර, එය 1908 දී සැන්ට්රූප්ස්-හංගේරියානු වෙතින් ඉවත් වන තෙක් ඔටෝමන් පාලනය යටතේ පවතිනු ඇත.
ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු නිලධාරීන් ඉක්මනින් බොස්නියානුවන් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණියද, ආතතීන් පැවති අතර බොස්නියානුවන් විශාල වශයෙන් සංක්රමණය විය. කෙසේ වෙතත්, සාපේක්ෂ ස්ථාවරත්වයක් ඉක්මනින්ම ළඟා වූ අතර, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු බලධාරීන්ට බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව "ආදර්ශමත්" යටත් විජිතයක් බවට පත් කිරීමට අදහස් කරන සමාජ හා පරිපාලන ප්රතිසංස්කරණ ගණනාවක් ආරම්භ කිරීමට හැකි විය.
හැබ්ස්බර්ග් පාලනයට බොස්නියාව තුළ ප්රධාන ගැටළු කිහිපයක් තිබුණි. බොස්නියාවට පෙර සර්බියානු සහ ක්රොඒෂියානු හිමිකම් විවාද කිරීමෙන් සහ බොස්නියානු හෝ බොස්නියැක් අනන්යතාවය හඳුනා ගැනීම දිරිමත් කිරීමෙන් දකුණු ස්ලාව් ජාතිකවාදය විසුරුවා හැරීමට එය උත්සාහ කළේය. නීති සංග්රහ කිරීම, නව දේශපාලන ආයතන හඳුන්වා දීම, කර්මාන්ත පිහිටුවීම සහ පුළුල් කිරීම මගින් නවීකරණය සඳහා සැපයීමට හැබ්ස්බර්ග් පාලනය ද උත්සාහ කළේය.
ඔස්ට්රියා-හංගේරියාව බොස්නියාව ඈඳා ගැනීම සැලසුම් කිරීමට පටන් ගත් නමුත් ජාත්යන්තර ආරවුල් හේතුවෙන් 1908 දී ඈඳා ගැනීමේ අර්බුදය තෙක් මෙම ගැටළුව විසඳුනේ නැත. බොස්නියාවේ තත්ත්වය සහ ඔස්ට්රියා-හංගේරියාව සමඟ එහි සම්බන්ධතාවයට බාහිර කරුණු කිහිපයක් බලපෑවේය. 1903 දී සර්බියාවේ ලේ වැකි කුමන්ත්රණයක් සිදු වූ අතර එමඟින් රැඩිකල් ඔස්ට්රියානු විරෝධී රජයක් බෙල්ග්රේඩ්හි බලයට පත් විය. ඉන්පසු 1908 දී, ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයේ ඇති වූ කැරැල්ල නිසා, ඉස්තාන්බුල් රජය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව සම්පූර්ණයෙන්ම නැවත ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ හැකි බවට කනස්සල්ලක් ඇති විය. මෙම සාධක ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු රජයට බොස්නියානු ප්රශ්නයට ස්ථිර විසඳුමක් ඉක්මනින්ම ලබා ගැනීමට හේතු විය.
ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයේ ඇති වූ කැලඹිලි වලින් ප්රයෝජන ගනිමින්, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු රාජ්ය තාන්ත්රිකභාවය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා තත්ත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් සඳහා තාවකාලික රුසියානු අනුමැතිය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර 1908 ඔක්තෝබර් 6 වන දින ඈඳා ගැනීමේ ප්රකාශය ප්රකාශයට පත් කළේය. ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු ඈඳා ගැනීමට ජාත්යන්තර විරෝධතා තිබියදීත්, රුසියානුවන්ට සහ ඔවුන්ගේ සේවාදායක රාජ්යය වන සර්බියාවට 1909 මාර්තු මාසයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු ඈඳා ගැනීම පිළිගැනීමට සිදුවිය.
1910 දී, හැබ්ස්බර්ග් අධිරාජ්යයා වූ ෆ්රාන්ස් ජෝසප් බොස්නියාවේ පළමු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව ප්රකාශයට පත් කළ අතර, එය පෙර නීති ලිහිල් කිරීමට, මැතිවරණවලට සහ බොස්නියානු පාර්ලිමේන්තුව පිහිටුවීමට සහ නව දේශපාලන ජීවිතයේ වර්ධනයට හේතු විය.
1914 ජුනි 28 වන දින, තරුණ බොස්නියාවේ විප්ලවවාදී ව්යාපාරයේ බොස්නියානු සර්බියානු සාමාජිකයෙකු වූ ගැව්රිලෝ ප්රින්සිප්, සරජේවෝහිදී ඔස්ට්රියා-හංගේරියානු සිංහාසනයේ උරුමක්කාරයා වූ ආදිපාද ෆ්රාන්ස් ෆර්ඩිනන්ඩ් ඝාතනය කළේය - එය පළමු ලෝක යුද්ධය ආරම්භ කිරීමට හේතු වූ සිදුවීමකි. යුද්ධය අවසානයේ, ඔස්ට්රියා-හංගේරියානු හමුදාවේ බොස්නියානු-හර්සගොවීනියානු පාබල හමුදාවේ සේවය කරමින් සිටියදී, හැබ්ස්බර්ග් අධිරාජ්යයේ වෙනත් ඕනෑම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමකට වඩා බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට ඒක පුද්ගල පිරිමින් වැඩි ප්රමාණයක් අහිමි වී තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, බොස්නියාව සහ හර්සගොවීනාව සමස්තයක් ලෙස ගැටුමෙන් සාපේක්ෂව හානියක් නොමැතිව බේරීමට සමත් විය.
ඔස්ට්රියා-හංගේරියානු බලධාරීන් විසින් ෂුට්ස්කෝප්ස් ලෙස හැඳින්වෙන සහායක මිලීෂියාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී, එය අධිරාජ්යයේ සර්බියානු විරෝධී මර්දනයේ ප්රතිපත්තියේ විවාදාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. බොස්නියානු මුස්ලිම් ජනගහනයෙන් ප්රධාන වශයෙන් බඳවා ගන්නා ලද ෂුට්ස්කෝප්ස් හට කැරලිකාර සර්බියානුවන් (චෙට්නික්වරුන් සහ කොමිටාඩ්ජි) දඩයම් කිරීමේ කාර්යය පැවරී තිබුණි සහ නැගෙනහිර බොස්නියාවේ සර්බියානු ජනාකීර්ණ ප්රදේශවල සර්බියානුවන්ට හිංසා පීඩා කිරීම සම්බන්ධයෙන් ප්රසිද්ධියට පත් වූ අතර, එහිදී ඔවුන් 1914 සරත් සෘතුවේ දී ප්රදේශයේ මුස්ලිම් ජනගහනයට එරෙහිව ප්රහාර එල්ල කළ සර්බියානු චෙට්නික්වරුන්ට එරෙහිව අර්ධ වශයෙන් පළිගත්තේය. ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු බලධාරීන්ගේ ක්රියාදාමය හේතුවෙන් බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සර්බියානු ජනවාර්ගික පුරවැසියන් 5,500 ක් පමණ අත්අඩංගුවට ගත් අතර, 700 ත් 2,200 ත් අතර සංඛ්යාවක් සිරගෙවල්වල මිය ගිය අතර 460 ක් මරා දමන ලදී. සර්බියානු පවුල් 5,200 ක් පමණ බොස්නියාවෙන් සහ හර්සගොවිනාවෙන් බලහත්කාරයෙන් නෙරපා හරින ලදී.
යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය
පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා සර්බ්වරුන්, ක්රොඒෂියානුවන් සහ ස්ලෝවේනියානුවන් (ඉක්මනින් යුගෝස්ලාවියාව ලෙස නම් කරන ලදී) දකුණු ස්ලාව් රාජධානියට එක් විය. මේ කාලයේ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ දේශපාලන ජීවිතය ප්රධාන ප්රවණතා දෙකකින් සලකුණු විය: දේපල නැවත බෙදා හැරීම සම්බන්ධයෙන් සමාජීය හා ආර්ථික නොසන්සුන්තාව සහ අනෙකුත් යුගෝස්ලාවියානු කලාපවල පක්ෂ සමඟ සන්ධාන සහ සන්ධාන නිතර වෙනස් කළ දේශපාලන පක්ෂ කිහිපයක් පිහිටුවීම.
ක්රොඒෂියානු කලාපීයවාදය සහ සර්බියානු මධ්යගතකරණය අතර යුගෝස්ලාවියානු රාජ්යයේ ප්රමුඛ දෘෂ්ටිවාදාත්මක ගැටුම, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි ප්රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් වෙනස් ලෙස ප්රවේශ කරන ලද අතර එය සමස්ත දේශපාලන වාතාවරණය මත රඳා පැවතුනි. අලුතින් පිහිටුවන ලද යුගෝස්ලාවියානු රාජධානියේ සිදු කරන ලද දේශපාලන ප්රතිසංස්කරණ බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට ප්රතිලාභ කිහිපයක් ලබා දුන්නේ නැත; 1910 ඔස්ට්රියා-හංගේරියාවේ සිදු කරන ලද ආගමික අනුබද්ධතාවය අනුව ඉඩම් අයිතිය සහ ජනගහනය පිළිබඳ අවසාන සංගණනයට අනුව, මුස්ලිම්වරුන්ට 91.1% ක්, ඕතඩොක්ස් සර්බියානුවන්ට 6.0% ක්, ක්රොඒෂියානු කතෝලිකයන්ට 2.6% ක් සහ අනෙක් අයට 0.3% ක් දේපළ හිමි විය. ප්රතිසංස්කරණවලින් පසුව, බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට කෘෂිකාර්මික සහ වනාන්තර ඉඩම් හෙක්ටයාර 1,175,305 ක් අහිමි විය.
රට මුලින් ඕබ්ලාස්ට් 33 කට බෙදීමෙන් සිතියමෙන් සාම්ප්රදායික භූගෝලීය ආයතන පැවතීම මකා දැමුවද, මෙහමඩ් ස්පාහෝ වැනි බොස්නියානු දේශපාලනඥයන්ගේ උත්සාහයන් නිසා බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවෙන් වෙන් කරන ලද ඕබ්ලාස්ට් හය ඔටෝමාන් යුගයේ සංජක් හයට අනුරූප වන අතර එමඟින් සමස්තයක් ලෙස රටේ සාම්ප්රදායික සීමාවට ගැලපේ.
කෙසේ වෙතත්, 1929 දී යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය පිහිටුවීමත් සමඟ, පරිපාලන කලාප බැනේට් හෝ බැනෝවිනා බවට නැවත ඇඳීම සිදු වූ අතර එමඟින් සියලු ඓතිහාසික හා ජනවාර්ගික රේඛා හිතාමතාම වළක්වා ගත හැකි වූ අතර, බොස්නියානු ආයතනයක කිසිදු හෝඩුවාවක් ඉවත් විය. යුගෝස්ලාවියානු රාජ්යයේ ව්යුහගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් සර්බෝ-ක්රොඒෂියානු ආතතීන් දිගටම පැවතුනි, වෙනම බොස්නියානු අංශයක් පිළිබඳ සංකල්පයට සුළු හෝ කිසිදු සැලකිල්ලක් නොලැබුණි.
1939 දී ක්රොඒෂියානු බැනේට් නිර්මාණය කළ ක්වෙට්කොවික්-මැසෙක් ගිවිසුම, ක්රොඒෂියාව සහ සර්බියාව අතර බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව බෙදීමක් අත්යවශ්යයෙන්ම දිරිමත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්ගේ නාසි ජර්මනියේ නැගී එන තර්ජනය නිසා යුගෝස්ලාවියානු දේශපාලනඥයන්ට ඔවුන්ගේ අවධානය වෙනතකට යොමු කිරීමට සිදුවිය. සතුටු කිරීමේ උත්සාහයන්, ත්රෛපාර්ශ්වික ගිවිසුම අත්සන් කිරීම සහ කුමන්ත්රණයක් සිදු වූ කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව, යුගෝස්ලාවියාව අවසානයේ 1941 අප්රේල් 6 වන දින ජර්මනිය විසින් ආක්රමණය කරන ලදී.
දෙවන ලෝක යුද්ධය (1941–45)
දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී ජර්මානු හමුදා විසින් යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය යටත් කරගත් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව මුළුමනින්ම නාසි රූකඩ පාලනයට, උස්ටාසේ විසින් නායකත්වය දුන් ස්වාධීන ක්රොඒෂියානු රාජ්යයට (NDH) පවරා දෙන ලදී. NDH නායකයින් මරණ කඳවුරු ගණනාවක් ස්ථාපිත කිරීමෙන් සර්බියානුවන්, යුදෙව්වන්, රොමේනි මෙන්ම විරුද්ධවාදී ක්රොඒෂියානුවන් සහ පසුව ජොසිප් බ්රොස් ටිටෝගේ පාර්ශවකරුවන් සමූලඝාතනය කිරීමේ ව්යාපාරයක් ආරම්භ කළහ. පාලන තන්ත්රය විවිධ මෙවලම් භාවිතා කරමින් ගම්බද ගම්මානවල සර්බියානුවන් ක්රමානුකූලව සහ කුරිරු ලෙස සමූලඝාතනය කළේය. ප්රචණ්ඩත්වයේ පරිමාණය අනුව බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ජීවත් වූ සෑම හයවන සර්බියානුවෙකුම පාහේ සමූල ඝාතනයකට ගොදුරු වූ අතර සෑම සර්බියානුවෙකුම පාහේ යුද්ධයේදී මියගිය පවුලේ සාමාජිකයෙකු සිටියහ, බොහෝ දුරට උස්ටාස් විසින්. මෙම අත්දැකීම ක්රොඒෂියාවේ සහ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සර්බියානුවන්ගේ සාමූහික මතකයට ගැඹුරු බලපෑමක් ඇති කළේය. ඇස්තමේන්තුගත සර්බියානුවන් 209,000 ක් හෝ එහි බොස්නියා ජනගහනයෙන් 16.9% ක් යුද්ධය අතරතුර බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනා භූමියේදී මරා දමන ලදී.
උස්ටාස් කතෝලික ධර්මය සහ ඉස්ලාම් යන දෙකම ජාතික ආගම් ලෙස පිළිගත් නමුත් සර්බියානු අනන්යතාවයේ සංකේතයක් ලෙස නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් පල්ලිය ඔවුන්ගේ ලොකුම සතුරා ලෙස සැලකීය. ක්රොඒෂියානුවන් උස්ටාස් සෑදූ විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වුවද, NDH හි උප සභාපති සහ යුගෝස්ලාවියානු මුස්ලිම් සංවිධානයේ නායකයා වූ ඩ්සාෆර් කුලෙනොවිච් මුස්ලිම්වරයෙකු වූ අතර, සමස්තයක් වශයෙන් මුස්ලිම්වරු උස්ටාස් හමුදා සහ සිවිල් සේවා අධිකාරියෙන් 12% ක් පමණ වූහ.
බොහෝ සර්බියානුවන්ම ආයුධ අතට ගෙන යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය තුළ වාර්ගිකව සමජාතීය 'මහා සර්බියානු' රාජ්යයක් ස්ථාපිත කිරීමේ අරමුණින් සර්බියානු ජාතිකවාදී ව්යාපාරයක් වන චෙට්නික්වරුන්ට සම්බන්ධ විය. චෙට්නික්වරු, වාර්ගික මුස්ලිම්වරුන්ට සහ ක්රොඒෂියානුවන්ට එරෙහිව ජන සංහාරක ව්යාපාරයක් අනුගමනය කළ අතර, බොස්නියාව, හර්සගොවිනා සහ සැන්ඩ්සාක් යන මුස්ලිම් ජනගහනය ප්රධාන ඉලක්කයක් වූ කොමියුනිස්ට් සර්බියානුවන් සහ අනෙකුත් කොමියුනිස්ට් හිතවතුන් විශාල සංඛ්යාවකට හිංසා පීඩා කළහ. අල්ලා ගත් පසු, චෙට්නික්වරු විසින් මුස්ලිම් ගම්වැසියන් ක්රමානුකූලව සමූලඝාතනය කරන ලදී. යුද්ධය අතරතුර බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාහි මියගිය මුස්ලිම්වරුන් 75,000 න්, චෙට්නික්වරු ආසන්න වශයෙන් 30,000 ක් (බොහෝ විට සිවිල් වැසියන්) මරා දැමූහ. ක්රොඒෂියානුවන්ට එරෙහි සමූලඝාතන පරිමාණයෙන් කුඩා වූ නමුත් ක්රියාවෙන් සමාන විය. 1941 අප්රේල් සිට 1945 මැයි දක්වා කාලය තුළ බොස්නියානු ක්රොඒෂියානුවන් 64,000 ත් 79,000 ත් අතර සංඛ්යාවක් ඝාතනය කරන ලදී. මෙයින් 18,000 ක් පමණ චෙට්නික්වරුන් විසින් ඝාතනය කරන ලදී.
නාසි වැෆෙන්-එස්එස් ඒකකවල සේවය කළ මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් ප්රතිශතයක්. මෙම ඒකක වයඹදිග සහ නැගෙනහිර බොස්නියාවේ, විශේෂයෙන් ව්ලසෙනිකා හි සර්බියානුවන් සමූලඝාතනය කිරීම සඳහා වගකිව යුතු විය. 1941 ඔක්තෝබර් 12 වන දින, ප්රමුඛ සරජේවන් මුස්ලිම්වරුන් 108 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් උස්ටාසේ විසින් සංවිධානය කරන ලද සර්බියානුවන්ට හිංසා පීඩා කිරීම හෙළා දකින සරජේවෝ මුස්ලිම්වරුන්ගේ යෝජනාවට අත්සන් තැබූ අතර, එවැනි පීඩාවන්ට සහභාගී වූ මුස්ලිම්වරුන් සහ සමස්තයක් ලෙස මුස්ලිම් ජනගහනය අතර වෙනස හඳුනා ගත් අතර, සර්බියානුවන් විසින් මුස්ලිම්වරුන්ට හිංසා පීඩා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු ඉදිරිපත් කළ අතර, ඔවුන්ගේ අනන්යතාවය නොසලකා රටේ සියලුම පුරවැසියන්ට ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටියේය.
1941 සිට, ජොසිප් බ්රොස් ටිටෝගේ නායකත්වය යටතේ යුගෝස්ලාවියානු කොමියුනිස්ට්වාදීන් ඔවුන්ගේම බහු-වාර්ගික ප්රතිරෝධක කණ්ඩායමක් වන පාර්ටිසන්ස් සංවිධානය කළ අතර, ඔවුන් අක්ෂ සහ චෙට්නික් බලවේග දෙකටම එරෙහිව සටන් කළහ. 1943 නොවැම්බර් 29 වන දින, ටිටෝ එහි ප්රධානත්වයෙන් යුත් ජාතික යුගෝස්ලාවියානු විමුක්තිය සඳහා වූ ෆැසිස්ට් විරෝධී කවුන්සිලය (AVNOJ) ජැජ්ස් හි ආරම්භක සමුළුවක් පැවැත්වීය, එහිදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව එහි හැබ්ස්බර්ග් දේශසීමා තුළ යුගෝස්ලාවියානු සම්මේලනය තුළ ජනරජයක් ලෙස නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. යුගෝස්ලාවියාවේ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ මුළු කාලය තුළම, සියලුම බොස්නියානු පාර්ශවකරුවන්ගෙන් 64.1% ක් සර්බියානුවන් වූ අතර, 23% ක් මුස්ලිම්වරුන් වූ අතර 8.8% ක් ක්රොඒෂියානුවන් විය.
මිලිටරි සාර්ථකත්වය අවසානයේ මිත්ර පාක්ෂිකයින්ට පාර්ශවකරුවන්ට සහාය දැක්වීමට පෙළඹවූ අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස සාර්ථක මැක්ලීන් මෙහෙයුමක් සිදුවිය, නමුත් ටිටෝ ඔවුන්ගේ උදව් ඉල්ලීම ප්රතික්ෂේප කළ අතර ඒ වෙනුවට ඔහුගේම හමුදා මත විශ්වාසය තැබීය. නාසීන්ට සහ ඔවුන්ගේ දේශීය ආධාරකරුවන්ට එරෙහිව යුගෝස්ලාවියාවේ ෆැසිස්ට් විරෝධී ව්යාපාරය විසින් සිදු කරන ලද සියලුම ප්රධාන හමුදා ප්රහාර බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි සිදු කරන ලද අතර එහි ජනතාව සටන්වල බර දරා ගත්හ. දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි 300,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර, එය ජනගහනයෙන් 10% කට වඩා වැඩිය. යුද්ධය අවසානයේ, 1946 ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව සමඟින් යුගෝස්ලාවියාවේ සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය පිහිටුවීමත් සමඟ, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව නව රාජ්යයේ සංඝටක ජනරජ හයෙන් එකක් ලෙස නිල වශයෙන් පත් කරන ලදී.
යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය (1945–1992)
යුගෝස්ලාවියානු සම්මේලනය තුළ එහි මධ්යම භූගෝලීය පිහිටීම හේතුවෙන්, පශ්චාත් යුධ බොස්නියාව හමුදා ආරක්ෂක කර්මාන්තයේ සංවර්ධනය සඳහා කඳවුරක් ලෙස තෝරා ගන්නා ලදී. මෙය බොස්නියාවේ ආයුධ සහ හමුදා නිලධාරීන් විශාල සංඛ්යාවක් සංකේන්ද්රණය වීමට දායක විය; 1990 ගණන්වල යුගෝස්ලාවියාව බිඳවැටීමෙන් පසුව ඇති වූ යුද්ධයේ සැලකිය යුතු සාධකයකි. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දුරට යුගෝස්ලාවියාව තුළ බොස්නියාවේ පැවැත්ම සාපේක්ෂව සාමකාමී සහ ඉතා සමෘද්ධිමත් වූ අතර, ඉහළ රැකියා නියුක්තියක්, ශක්තිමත් කාර්මික සහ අපනයන නැඹුරු ආර්ථිකයක්, හොඳ අධ්යාපන ක්රමයක් සහ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සෑම පුරවැසියෙකුටම සමාජීය සහ වෛද්ය ආරක්ෂාවක් තිබුණි. බොස්නියාවේ ක්රියාත්මක වූ ජාත්යන්තර සංස්ථා කිහිපයක් - TAS හි කොටසක් ලෙස වොක්ස්වැගන් (1972 සිට සරජේවෝ හි මෝටර් රථ කර්මාන්ත ශාලාව), කොකා-කෝලා (1975 සිට), SKF ස්වීඩනය (1967 සිට), මාල්බොරෝ (සරජේවෝ හි දුම්කොළ කර්මාන්ත ශාලාවක්) සහ හොලිඩේ ඉන් හෝටල්. 1984 ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙල පැවති ස්ථානය සරජේවෝ විය.
1950 සහ 1960 ගණන් වලදී, බොස්නියාව යුගෝස්ලාවියාවේ දේශපාලන පසුබිමක් විය. 1970 ගණන්වලදී, නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්යාපාරයේ ටිටෝගේ නායකත්වය සහ යුගෝස්ලාවියාවේ රාජ්ය තාන්ත්රික බලකායේ සේවය කරන බොස්නියානුවන් විසින් අර්ධ වශයෙන් පෝෂණය කරන ලද ශක්තිමත් බොස්නියානු දේශපාලන ප්රභූවක් මතු විය. සමාජවාදී ක්රමය තුළ වැඩ කරන අතරතුර, ඩෙමල් බිජෙඩික්, බ්රැන්කෝ මිකුලික් සහ හම්ඩිජා පොස්ඩෙරැක් වැනි දේශපාලනඥයන් බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ස්වෛරීභාවය ශක්තිමත් කර ආරක්ෂා කළහ. 1980 දී ටිටෝගේ මරණයෙන් පසු ඇති වූ කැළඹිලි සහිත කාල පරිච්ඡේදයේදී ඔවුන්ගේ උත්සාහයන් ප්රධාන බව ඔප්පු වූ අතර, අද බොස්නියානු නිදහස කරා යන මුල් පියවර කිහිපයක් ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, ජනරජය එකල වඩ වඩාත් ජාතිකවාදී වාතාවරණයෙන් ගැලවී ගියේ නැත. කොමියුනිස්ට්වාදයේ වැටීම සහ යුගෝස්ලාවියාව බිඳවැටීම ආරම්භ වීමත් සමඟ, ඉවසීමේ මූලධර්මය එහි ශක්තිය නැති වීමට පටන් ගත් අතර, සමාජයේ ජාතිකවාදී අංගවලට ඔවුන්ගේ බලපෑම පැතිරවීමට අවස්ථාවක් නිර්මාණය විය.
බොස්නියානු යුද්ධය (1992–1995)
1990 නොවැම්බර් 18 වන දින, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව පුරා බහු-පක්ෂ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ පැවැත්විණි. නොවැම්බර් 25 වන දින දෙවන වටයක් පැවති අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ජාතික සභාවක් පැවැත්විණි, එහිදී කොමියුනිස්ට් බලය වාර්ගිකව පදනම් වූ පක්ෂ තුනක සන්ධානයකින් ප්රතිස්ථාපනය විය. ස්ලෝවේනියාව සහ ක්රොඒෂියාව යුගෝස්ලාවියාවෙන් නිදහස ප්රකාශ කිරීමෙන් පසුව, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ පදිංචිකරුවන් අතර සැලකිය යුතු භේදයක් වර්ධනය වූයේ යුගෝස්ලාවියාව තුළ රැඳී සිටිනවාද (සර්බියානුවන් විසින් අධික ලෙස අනුග්රහය දක්වන ලද) හෝ නිදහස ලබා ගන්නවාද (මුස්ලිම්වරුන් සහ ක්රොඒෂියානුවන් විසින් අධික ලෙස අනුග්රහය දක්වන ලද) යන ගැටලුව සම්බන්ධයෙන්ය.
ප්රධාන වශයෙන් සර්බියානු ප්රජාතන්ත්රවාදී පක්ෂ සාමාජිකයින්ගෙන් සමන්විත සර්බියානු පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රීවරු, සරජේවෝ හි මධ්යම පාර්ලිමේන්තුව අතහැර, 1991 ඔක්තෝබර් 24 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි සර්බියානු ජනතාවගේ සභාව පිහිටුවා ගත් අතර, එය 1990 මැතිවරණයෙන් පසු පාලනය කළ ජනවාර්ගික තුනකින් යුත් සන්ධානයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය. මෙම සභාව 1992 ජනවාරි 9 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා භූමියේ කොටසක් ලෙස සර්බියානු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය ස්ථාපිත කළේය. එය 1992 අගෝස්තු මාසයේදී රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ලෙස නම් කරන ලදී. 1991 නොවැම්බර් 18 වන දින, ක්රොඒෂියානු ජනරජයේ පාලක පක්ෂයේ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි පක්ෂ ශාඛාව වන ක්රොඒෂියානු ප්රජාතන්ත්රවාදී සංගමය (HDZ), ක්රොඒෂියානු ආරක්ෂක කවුන්සිලය (HVO) එහි හමුදා ශාඛාව ලෙස බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා භූමියේ වෙනම කොටසක හර්සග්-බොස්නියා ක්රොඒෂියානු ප්රජාවේ පැවැත්ම ප්රකාශ කළේය. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා රජය විසින් එය හඳුනා නොගත් අතර, එය නීති විරෝධී යැයි ප්රකාශ කළේය.
1991 ඔක්තෝබර් 15 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාවේ ස්වෛරීභාවය ප්රකාශ කිරීමෙන් පසුව 1992 පෙබරවාරි 29 සහ මාර්තු 1 යන දිනවල නිදහස සඳහා ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලද අතර එය සර්බියානුවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් විසින් වර්ජනය කරන ලදී. නිදහස් ජනමත විචාරණයේ ඡන්දය ප්රකාශ කිරීමේ ප්රතිශතය සියයට 63.4 ක් වූ අතර ඡන්දදායකයින්ගෙන් සියයට 99.7 ක් නිදහස සඳහා ඡන්දය දුන්හ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා 1992 මාර්තු 3 වන දින නිදහස ප්රකාශ කළ අතර ඊළඟ මාසයේ 1992 අප්රේල් 6 වන දින ජාත්යන්තර පිළිගැනීමක් ලැබීය. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය 1992 මැයි 22 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්යයක් ලෙස පිළිගනු ලැබීය. සර්බියානු නායක ස්ලොබොඩන් මිලොසෙවික් සහ ක්රොඒෂියානු නායක ෆ්රැන්ජෝ ටුඩ්මන් 1991 මාර්තු මාසයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව බෙදීමට එකඟ වූ බව විශ්වාස කෙරේ, මහා සර්බියාව සහ මහා ක්රොඒෂියාව පිහිටුවීමේ අරමුණින්.
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා නිදහස ප්රකාශ කිරීමෙන් පසුව, බොස්නියානු සර්බියානු මිලීෂියා භටයන් රටේ විවිධ ප්රදේශවල බලමුලු ගැන්වීය. රජයේ හමුදා දුර්වල ලෙස සන්නද්ධ වූ අතර යුද්ධයට සූදානම් නොවීය. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව ජාත්යන්තරව පිළිගැනීම යුගෝස්ලාවියානු මහජන හමුදාව (JNA) ජනරජයේ භූමියෙන් ඉවත් වීමට රාජ්ය තාන්ත්රික පීඩනය වැඩි කළ අතර, ඔවුන් එය නිල වශයෙන් කළේ 1992 ජුනි මාසයේදීය. JNA හි බොස්නියානු සර්බියානු සාමාජිකයින් ලාංඡන වෙනස් කර, රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හමුදාව (VRS) පිහිටුවා ගත් අතර, සටන් දිගටම කරගෙන ගියේය. බොස්නියාවේ JNA තොගවලින් සන්නද්ධව සහ සන්නද්ධව, සර්බියාවේ ස්වේච්ඡා සේවකයින් සහ විවිධ පැරාමිලිටරි හමුදාවන්ගේ සහාය ඇතිව, සහ යුගෝස්ලාවියානු ෆෙඩරල් ජනරජයෙන් පුළුල් මානුෂීය, සැපයුම් සහ මූල්ය ආධාර ලබා ගනිමින්, 1992 දී රෙපුබ්ලිකා සර්බ්වරුන්ගේ ප්රහාර රටේ වැඩි කොටසක් එහි පාලනය යටතේ තබා ගැනීමට සමත් විය. බොස්නියානු සර්බියානු දියුණුවත් සමඟ VRS පාලනය කරන ප්රදේශවලින් බොස්නියැක්වරුන් සහ බොස්නියානු ක්රොඒෂියානුවන් වාර්ගිකව පිරිසිදු කිරීම සිදු විය. රැඳවියන් දූෂණය ඇතුළු ප්රචණ්ඩත්වයට සහ අපයෝජනයට ලක් කරන ලද කඳවුරු දුසිම් ගණනක් ස්ථාපිත කරන ලදී. වාර්ගික පිරිසිදු කිරීම 1995 ජූලි මාසයේදී බොස්නියානු පිරිමින් සහ පිරිමි ළමයින් 8,000 කට වැඩි පිරිසක් ශ්රෙබ්රෙනිකා සංහාරයෙන් අවසන් විය. එය හිටපු යුගෝස්ලාවියාව සඳහා වූ ජාත්යන්තර අපරාධ විනිශ්චය සභාව (ICTY) විසින් ජන සංහාරයක් ලෙස තීන්දු කරන ලදී. බොස්නියානු සහ බොස්නියානු ක්රොඒෂියානු හමුදා ද කුඩා පරිමාණයෙන් වුවද විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල සිවිල් වැසියන්ට එරෙහිව යුද අපරාධ සිදු කළහ. බොස්නියානු සහ ක්රොඒෂියානු කුරිරුකම් බොහොමයක් සිදු කරන ලද්දේ බොස්නියානු යුද්ධයේ උප ගැටුමක් වන ක්රොඒෂියානු-බොස්නියැක් යුද්ධය අතරතුරය. එය බොස්නියානු සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ (ARBiH) හමුදාව HVO ට එරෙහිව සටන් කළේය. බොස්නියාක්-ක්රොඒෂියානු ගැටුම 1994 මාර්තු මාසයේදී අවසන් වූ අතර, වොෂින්ටන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ, බොස්නියාක්-ක්රොඒෂියානු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සමූහාණ්ඩුවක් නිර්මාණය කිරීමට හේතු වූ අතර, එය HVO-අල්ලාගෙන සිටි භූමිය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජයේ (ARBiH) හමුදාව විසින් අල්ලාගෙන සිටි භූමිය සමඟ ඒකාබද්ධ කළේය.
මෑත ඉතිහාසය
2014 පෙබරවාරි 4 වන දින, අරාබි වසන්තයෙන් ලබාගත් නම වන බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ රජයට එරෙහි විරෝධතා උතුරු නගරයක් වන ටුස්ලා හි ආරම්භ විය. පෞද්ගලීකරණය කර බංකොලොත් වූ කර්මාන්තශාලා කිහිපයක කම්කරුවන් රැකියා, නොගෙවූ වැටුප් සහ විශ්රාම වැටුප් සම්බන්ධයෙන් පියවර ගන්නා ලෙස ඉල්ලා එක්රැස් වූහ. ඉක්මනින්ම විරෝධතා සම්මේලනයේ අනෙකුත් ප්රදේශවලටද පැතිර ගිය අතර, නගර 20කට ආසන්න ප්රමාණයක ප්රචණ්ඩ ගැටුම් වාර්තා වූ අතර, ඉන් විශාලතම ඒවා වූයේ සරජේවෝ, සෙනිකා, මොස්ටාර්, බිහාක්, බ්රෙකෝ සහ ටුස්ලා ය. බොස්නියානු ප්රවෘත්ති මාධ්ය වාර්තා කළේ, සරජේවෝ, උතුරු නගරයේ ටුස්ලා, දකුණේ මොස්ටාර් සහ මධ්යම බොස්නියාවේ සෙනිකා යන නගරවල ප්රචණ්ඩ ක්රියා පුපුරා යාමත් සමඟ පොලිස් නිලධාරීන් දුසිම් ගනනක් ඇතුළුව විරෝධතා අතරතුර සිය ගණනක් පුද්ගලයින් තුවාල ලබා ඇති බවයි. රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හි එම මට්ටමේ නොසන්සුන්තාවයක් හෝ ක්රියාකාරීත්වයක් සිදු නොවූ නමුත්, එහි වෙනම රජයට එරෙහිව බන්ජා ලූකා නගරයේ විරෝධතාවලට සහය දැක්වීම සඳහා සිය ගණනක් ජනතාව ද රැස් වූහ.
1995 දී බොස්නියානු යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු රට තුළ පැවති ඉහළ විරැකියාව සහ දශක දෙකක දේශපාලන අකර්මන්යතාවය හේතුවෙන් ඇති වූ විශාලතම මහජන කෝපය මෙම විරෝධතා මගින් සනිටුහන් විය. 2021 අගභාගයේදී ඉහළ නියෝජිත කාර්යාලයේ ක්රිස්ටියන් ෂ්මිඩ් විසින් කරන ලද වාර්තාවකට අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව තීව්ර වූ දේශපාලන හා වාර්ගික ආතතීන් අත්විඳිමින් සිටින අතර, එමඟින් රට කැබලිවලට කැඩී නැවත වරක් යුද්ධයකට ඇද දැමිය හැකිය. මෙය කලාපයේ තවදුරටත් බෝල්කනීකරණයට තුඩු දෙනු ඇතැයි යුරෝපීය සංගමය බිය වේ.
2022 දෙසැම්බර් 15 වන දින, යුරෝපීය කවුන්සිලයේ තීරණයෙන් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව යුරෝපීය සංගමය විසින් ප්රවේශය සඳහා අපේක්ෂක රටක් ලෙස පිළිගනු ලැබීය.
භූගෝලය
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව බටහිර බෝල්කන් කලාපයේ පිහිටා ඇති අතර, උතුරින් සහ බටහිරින් ක්රොඒෂියාව (කිලෝමීටර් 932 හෝ සැතපුම් 579), නැගෙනහිරින් සර්බියාව (කිලෝමීටර් 302 හෝ සැතපුම් 188) සහ ගිනිකොන දෙසින් මොන්ටිනිග්රෝ (කිලෝමීටර් 225 හෝ සැතපුම් 140) මායිම් කරයි. එහි නියුම් නගරය වටා කිලෝමීටර 20 (සැතපුම් 12) පමණ දිග වෙරළ තීරයක් ඇත. එය උතුරු අක්ෂාංශ 42° සහ 46° සහ නැගෙනහිර දේශාංශ 15° සහ 20° අතර පිහිටා ඇත.
රටේ නම පැමිණෙන්නේ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව යැයි කියනු ලබන ප්රදේශ දෙකෙනි, එහි මායිම කිසි විටෙකත් අර්ථ දක්වා නොමැත. ඓතිහාසික වශයෙන්, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු වාඩිලෑම තෙක් බොස්නියාවේ නිල නාමයට එහි බොහෝ ප්රදේශ කිසිවක් ඇතුළත් නොවීය.
රට බොහෝ දුරට කඳුකර වන අතර මධ්යම ඩිනරික් ඇල්ප්ස් කඳු වැටියෙන් වට වී ඇත. ඊසානදිග කොටස් පන්නෝනියානු ද්රෝණියට ළඟා වන අතර දකුණින් එය ඇඩ්රියාටික් මායිම් වේ. ඩිනරික් ඇල්ප්ස් සාමාන්යයෙන් ගිනිකොන-වයඹ දිශාවට දිවෙන අතර දකුණ දෙසට ඉහළට යයි. රටේ උසම ස්ථානය වන්නේ මොන්ටිනිග්රින් මායිමේ මීටර් 2,386 (අඩි 7,828.1) හි මැග්ලික් කඳු මුදුනයි. අනෙකුත් ප්රධාන කඳු අතරට වොලුජාක්, සෙලෙන්ගෝරා, ලෙලිජා, ලෙබ්ර්නික්, ඔර්ජෙන්, කොසාරා, ග්රෙමෙක්, චව්ර්ස්නිකා, ප්රෙන්ජ්, වර්න්, ව්රනිකා, වෙලේෂ්, ව්ලැසික්, සින්කාර්, රොමානීජා, ජහොරිනා, බ්ජෙලාෂ්නිකා, ට්රෙස්කාවිකා සහ ට්රෙබෙවික් ඇතුළත් වේ. බොස්නියාවේ ඩිනරික් කඳු දාමයේ භූ විද්යාත්මක සංයුතිය ප්රධාන වශයෙන් හුණුගල් (මෙසෝසොයික් හුණුගල් ඇතුළුව) වලින් සමන්විත වන අතර, යකඩ, ගල් අඟුරු, සින්ක්, මැංගනීස්, බොක්සයිට්, ඊයම් සහ ලුණු තැන්පතු සමහර ප්රදේශවල, විශේෂයෙන් මධ්යම සහ උතුරු බොස්නියාවේ දක්නට ලැබේ.
සමස්තයක් වශයෙන්, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ 50% කට ආසන්න ප්රමාණයක් වනාන්තරවලින් වැසී ඇත. බොහෝ වනාන්තර ප්රදේශ බොස්නියාවේ මධ්යම, නැගෙනහිර සහ බටහිර ප්රදේශවල පිහිටා ඇත. හර්සගොවිනාහි වියළි මධ්යධරණී දේශගුණයක් ඇති අතර, ප්රමුඛ කාර්ස්ට් භූ විෂමතාවයක් ඇත. උතුරු බොස්නියාවේ (පොසාවිනා) සාවා ගඟ දිගේ ඉතා සාරවත් කෘෂිකාර්මික ඉඩම් අඩංගු වන අතර අනුරූප ප්රදේශය දැඩි ලෙස ගොවිතැන් කරනු ලැබේ. මෙම ගොවිබිම් අසල්වැසි ක්රොඒෂියාව සහ සර්බියාව දක්වා විහිදෙන පන්නෝනියානු තැනිතලාවේ කොටසකි. හර්සගොවිනා-නෙරෙට්වා කැන්ටන්හි නියුම් නගරය වටා රටෙහි ඇත්තේ කිලෝමීටර් 20 (සැතපුම් 12) වෙරළ තීරයක් පමණි. නගරය ක්රොඒෂියානු අර්ධද්වීපයෙන් වටවී ඇතත්, ජාත්යන්තර නීතියට අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවට පිටත මුහුදට ගමන් කිරීමේ අයිතිය ඇත.
සරජේවෝ අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි. අනෙකුත් ප්රධාන නගර අතරට ඊසාන දෙසින් බොසන්ස්කා ක්රජිනා, ටුස්ලා, බිජෙල්ජිනා, ඩොබෝජ් සහ බ්ර්කෝ ලෙස හඳුන්වන වයඹ දිග කලාපයේ බන්ජා ලූකා සහ ප්රිජෙඩෝර්, රටේ මධ්යම කොටසේ සෙනිකා සහ හර්සගොවිනා හි දකුණු ප්රදේශයේ විශාලතම නගරය වන මොස්ටාර් ඇතුළත් වේ.
බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාහි ප්රධාන ගංගා හතක් ඇත:
- සාවා යනු රටේ විශාලතම ගංගාව වන අතර, එය ක්රොඒෂියාව සමඟ එහි උතුරු ස්වාභාවික මායිම සාදයි. එය රටේ භූමි ප්රදේශයෙන් 76%ඩැනියුබ් වෙතටත් පසුව කළු මුහුද වෙතටත් ගලා යයි. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ඩැනියුබ් ගඟ ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්යන්තර කොමිසමේ (ICPDR) සාමාජිකයෙකි.
- උනා, සානා සහ වර්බාස් යනු සාවා හි දකුණු අතු ගංගා වේ. ඒවා බොසන්ස්කා ක්රජිනා හි වයඹ දිග ප්රදේශයේ පිහිටා ඇත.
- බොස්නා ගඟ රටට එහි නම ලබා දුන් අතර එය තුළ සම්පූර්ණයෙන්ම අඩංගු දිගම ගංගාව වේ. එය මධ්යම බොස්නියාව හරහා, සරජේවෝ අසල එහි ප්රභවයේ සිට උතුරේ සාවා දක්වා විහිදේ.
- ඩ්රිනා බොස්නියාවේ නැගෙනහිර කොටස හරහා ගලා යන අතර බොහෝ දුරට එය සර්බියාව සමඟ ස්වාභාවික මායිමක් සාදයි.
- නෙරෙට්වා යනු හර්සගොවිනාවේ ප්රධාන ගංගාව වන අතර දකුණට ඇඩ්රියාටික් මුහුදට ගලා යන එකම ප්රධාන ගංගාවයි.
ජෛව විවිධත්වය
ශාක භූගෝලීය වශයෙන්, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා බොරෙල් රාජධානියට අයත් වන අතර එය සර්කම්බෝරියල් කලාපයේ ඉලිරියානු පළාත සහ මධ්යධරණී කලාපයේ ඇඩ්රියාටික් පළාත අතර බෙදා ඇත. ලෝක සොබාදහම සඳහා වූ අරමුදලට (WWF) අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා භූමි ප්රදේශය පරිසර කලාප හතරකට බෙදිය හැකිය: බෝල්කන් මිශ්ර වනාන්තර, ඩිනරික් කඳු මිශ්ර වනාන්තර, පන්නෝනියානු මිශ්ර වනාන්තර සහ ඉලිරියානු පතනශීලී වනාන්තර. 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්යන්ය ලකුණු 5.99/10 ක් රට සතුව තිබූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 89 වන ස්ථානයට පත්විය. බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 43% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 2,187,910 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 2,210,000 (හෙක්ටයාර) ට වඩා අඩු විය. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 74% ක් පොදු අයිතිය යටතේ සහ 26% පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය.
දේශපාලනය
රජය
ඇමති මණ්ඩලයේ සභාපතිනිය
ඩේටන් ගිවිසුමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, සිවිල් සාමය ක්රියාත්මක කිරීම අධීක්ෂණය කරනු ලබන්නේ සාම ක්රියාත්මක කිරීමේ කවුන්සිලය (PIC) විසින් තෝරා ගන්නා ලද බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සඳහා ඉහළ නියෝජිතයා විසිනි. ඉහළ නියෝජිතයා රටේ ඉහළම දේශපාලන අධිකාරියයි. තේරී පත් වූ සහ තේරී පත් නොවූ නිලධාරීන් සේවයෙන් පහ කිරීම ඇතුළුව ඉහළ නියෝජිතයාට බොහෝ රජයේ සහ ව්යවස්ථාදායක බලතල ඇත. බොස්නියානු දේශපාලනය කෙරෙහි ඉහළ නියෝජිතයාගේ අතිමහත් බලතල සහ අත්යවශ්ය නිෂේධ බලය නිසා, තනතුර උපරාජයෙකුගේ තනතුරට සමාන කර ඇත.
දේශපාලනය සිදුවන්නේ පාර්ලිමේන්තු නියෝජිත ප්රජාතන්ත්රවාදයක රාමුවක් තුළ වන අතර, එමඟින් විධායක බලය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා අමාත්ය මණ්ඩලය විසින් ක්රියාත්මක කරනු ලැබේ. ව්යවස්ථාදායක බලය අමාත්ය මණ්ඩලය සහ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා පාර්ලිමේන්තු සභාව යන දෙකටම පවරා ඇත. පාර්ලිමේන්තු සභාවේ සාමාජිකයින් තෝරා ගනු ලබන්නේ සමානුපාතික නියෝජන (PR) ක්රමයකට අනුවය.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා යනු ලිබරල් ප්රජාතන්ත්රවාදයකි. ඩේටන් ගිවිසුමට අනුව එයට දේශපාලන ව්යුහගත කිරීමේ මට්ටම් කිහිපයක් ඇත. මෙම මට්ටම්වලින් වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ රට ආයතන දෙකකට බෙදීමයි: බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සහ රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා සම්මේලනය. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 51% ක් ආවරණය කරන අතර, රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා 49% ක් ආවරණය කරයි. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජනවාර්ගික ව්යුහයේ සිදු වූ දැවැන්ත වෙනස්කම් හේතුවෙන්, 1995 දී ඩේටන් ගිවිසුම මගින් විධිමත් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලද ආයතන, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජනවාර්ගික ව්යුහයේ සිදු වූ දැවැන්ත වෙනස්කම් හේතුවෙන්. ජාතික මට්ටමින්, සීමිත සුවිශේෂී හෝ ඒකාබද්ධ නිපුණතා සමූහයක් පමණක් පවතින අතර, බහුතර අධිකාරිය ආයතන තුළ පවතී. සුමන්ත්ර බෝස් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව විස්තර කරන්නේ සහයෝගී සම්මේලනයක් ලෙසයි.
රටේ උතුරේ බ්රෙකෝ දිස්ත්රික්කය 2000 දී නිර්මාණය කරන ලද්දේ, ආයතන දෙකෙන්ම ඉඩම් වලින්. එය නිල වශයෙන් දෙකටම අයත් වන නමුත් දෙකෙන් එකක්වත් පාලනය නොවන අතර, විමධ්යගත පළාත් පාලන පද්ධතියක් යටතේ ක්රියාත්මක වේ. මැතිවරණ අරමුණු සඳහා, බ්රෙකෝ දිස්ත්රික් ඡන්දදායකයින්ට සම්මේලනය හෝ රිපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා මැතිවරණවලට සහභාගී වීමට තෝරා ගත හැකිය. බහු වාර්ගික ජනගහනයක් සහ ජාතික සාමාන්යයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස සමෘද්ධිමත් මට්ටමක් පවත්වා ගැනීම සඳහා බ්රෙකෝ දිස්ත්රික්කය ප්රශංසා කර ඇත.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි දේශපාලන උප අංශයේ තුන්වන මට්ටම කැන්ටන් වලින් ප්රකාශ වේ. ඒවා බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයට අනන්ය වන අතර එය ඔවුන්ගෙන් දහ දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වේ. සෑම කැන්ටනයක්ම කැන්ටනල් රජයක් ඇති අතර එය සමස්තයක් ලෙස සම්මේලනයේ නීතිය යටතේ පවතී. සමහර කැන්ටන් වාර්ගිකව මිශ්ර වී ඇති අතර සියලුම සංඝටක ජනතාවගේ සමානාත්මතාවය සහතික කිරීම සඳහා විශේෂ නීති ඇත.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි දේශපාලන අංශයේ සිව්වන මට්ටම මහ නගර සභා වේ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනය මහ නගර සභා 79 කට සහ රෙබුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා 64 කට බෙදා ඇත. මහ නගර සභාවලට ද තමන්ගේම පළාත් පාලන ආයතනයක් ඇති අතර, සාමාන්යයෙන් ඔවුන්ගේ භූමියේ වඩාත්ම වැදගත් නගරය හෝ ස්ථානය මත පදනම් වේ. ඒ අනුව, බොහෝ නගර සභාවලට ඒවායේ වර්තමාන සීමාවන් සමඟ දිගු සම්ප්රදායක් සහ ඉතිහාසයක් ඇත. කෙසේ වෙතත්, තවත් සමහරක් නිර්මාණය කරන ලද්දේ මෑත කාලීන යුද්ධයෙන් පසුව, සාම්ප්රදායික නගර සභා අන්තර් ආයතන මායිම් රේඛාව මගින් බෙදී යාමෙන් පසුව පමණි. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ සෑම කැන්ටනයක්ම ප්රාදේශීය ප්රජාවන්ට බෙදා ඇති නගර සභා කිහිපයකින් සමන්විත වේ.
ආයතන, කැන්ටන් සහ මහ නගර සභා වලට අමතරව, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි "නිල" නගර හතරක් ද ඇත. ඒවා නම්: බන්ජා ලූකා, මොස්ටාර්, සරජේවෝ සහ නැගෙනහිර සරජේවෝ. බන්ජා ලූකා සහ මොස්ටාර් නගරවල භූමිය සහ රජය එකම නමින් මහ නගර සභාවලට අනුරූප වන අතර, සරජේවෝ සහ නැගෙනහිර සරජේවෝ නගර නිල වශයෙන් මහ නගර සභා කිහිපයකින් සමන්විත වේ. නගරවලට තමන්ගේම නගර රජයක් ඇති අතර එහි බලය මහ නගර සභා සහ කැන්ටන් අතර වේ (හෝ රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා සම්බන්ධයෙන් ආයතනය).
මෑතකදී, ආයතනවලින් අධිකරණ බලයෙන් කොටසක් රාජ්යයට පැවරීමේ ක්රියාවලියේදී මධ්යම ආයතන කිහිපයක් (ආරක්ෂක අමාත්යාංශයක්, ආරක්ෂක අමාත්යාංශයක්, රාජ්ය අධිකරණයක්, වක්ර බදු සේවාවක් යනාදිය) ස්ථාපිත කර ඇත. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා රජයේ නියෝජනය රටේ ප්රධාන කණ්ඩායම් තුන නියෝජනය කරන ප්රභූන් විසින් සිදු කරනු ලබන අතර, ඒ සෑම එකකටම බලයේ සහතික කළ කොටසක් ඇත.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනාධිපති ධුරයේ සභාපති ධුරය සාමාජිකයින් තිදෙනෙකු (බොස්නියැක්, සර්බියානු, ක්රොඒෂියානු) අතර භ්රමණය වන අතර, එක් එක් සාමාජිකයා ඔවුන්ගේ වසර හතරක කාලය තුළ මාස අටක කාලයක් සඳහා සභාපති ලෙස තේරී පත් වේ. ජනාධිපති ධුරයේ සාමාජිකයින් තිදෙනා ජනතාව විසින් සෘජුවම තෝරා පත් කර ගනු ලබන අතර, සම්මේලන ඡන්දදායකයින් බොස්නියැක් සහ ක්රොඒෂියානු සහ රිපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ඡන්දදායකයින් සර්බියානු ඡන්දය සඳහා ඡන්දය දෙයි.
අමාත්ය මණ්ඩලයේ සභාපති ධුරය ජනාධිපති ධුරය විසින් නම් කරනු ලබන අතර පාර්ලිමේන්තු නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය විසින් අනුමත කරනු ලැබේ. එවිට අමාත්ය මණ්ඩලයේ සභාපතිවරයා විදේශ අමාත්යවරයෙකු, විදේශ වෙළඳ අමාත්යවරයෙකු සහ සුදුසු පරිදි වෙනත් අය පත් කිරීමේ වගකීම දරයි.
පාර්ලිමේන්තු සභාව යනු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි නීති සම්පාදන ආයතනයයි. එය නිවාස දෙකකින් සමන්විත වේ: මහජන මන්ත්රී මණ්ඩලය සහ නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය. මහජන මන්ත්රී මණ්ඩලයට ආයතනවල පාර්ලිමේන්තු විසින් තෝරා පත් කර ගන්නා ලද නියෝජිතයින් 15 දෙනෙකු සිටින අතර, ඉන් තුනෙන් දෙකක් සම්මේලනයෙන් (බොස්නියාක් ජාතිකයින් 5 දෙනෙකු සහ ක්රොඒෂියානුවන් 5 දෙනෙකු) සහ තුනෙන් එකක් රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා (සර්බියානුවන් 5 දෙනෙකු) පැමිණේ. නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය සමානුපාතික නියෝජනයක් යටතේ ජනතාව විසින් තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් 42 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර, සම්මේලනයෙන් තේරී පත් වූ තුනෙන් දෙකක් සහ රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා වෙතින් තේරී පත් වූ තුනෙන් එකක් වේ.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණය නීතිමය කටයුතුවල උත්තරීතර, අවසාන බේරුම්කරු වේ. එය සාමාජිකයින් නව දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වේ: සාමාජිකයින් හතර දෙනෙකු ෆෙඩරල් නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය විසින් තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ, දෙදෙනෙකු රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ජාතික සභාව විසින් සහ ජනාධිපති ධුරය සමඟ සාකච්ඡා කිරීමෙන් පසු යුරෝපීය මානව හිමිකම් අධිකරණයේ සභාපති විසින් තිදෙනෙකු තෝරා ගනු ලැබේ, ඔවුන් බොස්නියානු පුරවැසියන් විය නොහැක.
කෙසේ වෙතත්, රටේ ඉහළම දේශපාලන අධිකාරිය වන්නේ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සඳහා ඉහළ නියෝජිතයා වන අතර, ඔහු රටේ ජාත්යන්තර සිවිල් පැවැත්ම සඳහා ප්රධාන විධායක නිලධාරියා වන අතර යුරෝපීය සංගමය විසින් තෝරා ගනු ලැබේ. 1995 සිට, ඉහළ නියෝජිතයා තේරී පත් වූ පාර්ලිමේන්තු සභාව මඟ හැරීමට සමත් වී ඇති අතර, 1997 සිට තේරී පත් වූ නිලධාරීන් ඉවත් කිරීමට සමත් වී ඇත. ඉහළ නියෝජිතයා විසින් තෝරාගත් ක්රම ප්රජාතන්ත්ර විරෝධී ලෙස විවේචනයට ලක්ව ඇත. රට දේශපාලනිකව සහ ප්රජාතන්ත්රවාදීව ස්ථාවර සහ ස්වයංපෝෂිත යැයි සැලකෙන විට ජාත්යන්තර අධීක්ෂණය අවසන් වේ.
විදේශ සබඳතා
යුරෝපීය සංගම් ඒකාබද්ධ කිරීම බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ප්රධාන දේශපාලන අරමුණු වලින් එකකි; එය 2007 දී ස්ථාවර කිරීමේ සහ සංගම් ක්රියාවලිය ආරම්භ කළේය. SAP හි සහභාගී වන රටවලට අවශ්ය කොන්දේසි සපුරාලීමෙන් පසු EU හි සාමාජික රටවල් බවට පත්වීමේ හැකියාව ලබා දී ඇත. 2022 දෙසැම්බර් සිට බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා EU ප්රවේශය සඳහා අපේක්ෂක රටක් වී ඇත. තවත් ප්රතිසංස්කරණවලට බාධා කිරීමෙන් පසුව ප්රවේශ සාකච්ඡා ආරම්භ වීමට නියමිතය.
1995 දී ඩේටන් ගිවිසුම ක්රියාත්මක කිරීම, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ප්රතිපත්ති සම්පාදකයින්ගේ මෙන්ම ජාත්යන්තර ප්රජාවේ ද උත්සාහයන්, පැරණි යුගෝස්ලාවියාවේ අනුප්රාප්තිකයින් වූ රටවල කලාපීය ස්ථාවරත්වය කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත.
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා තුළ, ඩේටන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමෙන් පසු එහි අසල්වැසි ක්රොඒෂියාව, සර්බියාව සහ මොන්ටිනිග්රෝ සමඟ සබඳතා තරමක් ස්ථාවර වී ඇත. 2010 අප්රේල් 23 වන දින, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා නේටෝවෙන් සාමාජික ක්රියාකාරී සැලැස්ම ලබා ගත් අතර, එය සන්ධානයේ පූර්ණ සාමාජිකත්වයට පෙර අවසාන පියවරයි. ප්රතිසංස්කරණවල ප්රගතිය මත පදනම්ව, 2014 හෝ 2015 දී පූර්ණ සාමාජිකත්වය මුලින් අපේක්ෂා කරන ලදී. 2018 දෙසැම්බර් මාසයේදී, නේටෝ බොස්නියානු සාමාජික ක්රියාකාරී සැලැස්මක් අනුමත කළේය.
2024 ගෝලීය සාම දර්ශකයට අනුව බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ලෝකයේ 61 වන සාමකාමී රටයි.
හමුදා
| බොස්නියානු භූමි බලකායන් ඒකාබද්ධ විභේදනය XV | බොස්නියානු ගුවන් හමුදාව TH-1H හුවේ ප්රධාන ප්රවාහන ගුවන් යානය |
බොස්නියානු සහ හර්සගෝවිනා සම්මේලනයේ හමුදාව සහ ඔවුන්ගේ අදාළ කලාප ආරක්ෂා කර ගත් රිපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හමුදාව ඒකාබද්ධ කිරීමත් සමඟ 2005 දී බොස්නියානු සහ හර්සගෝවිනා සන්නද්ධ හමුදා (OSBiH) තනි ආයතනයක් බවට ඒකාබද්ධ කරන ලදී. ආරක්ෂක අමාත්යාංශය 2004 දී පිහිටුවන ලදී.
බොස්නියානු හමුදාව බොස්නියානු භූමි බලකායන්ගෙන් සහ ගුවන් හමුදාවෙන් සහ ගුවන් ආරක්ෂකයන්ගෙන් සමන්විත වේ. භූමි බලකායන් 7,200 ක් ක්රියාකාරී වන අතර සංචිත පුද්ගලයින් 5,000 ක් වේ. ඔවුන් ඇමරිකානු, යුගෝස්ලාවියානු, සෝවියට් සහ යුරෝපීය නිෂ්පාදිත ආයුධ, වාහන සහ හමුදා උපකරණ මිශ්රණයකින් සන්නද්ධ වේ. ගුවන් හමුදාව සහ ගුවන් ආරක්ෂක හමුදාවන් සතුව පුද්ගලයින් 1,500 ක් සහ ගුවන් යානා 62 ක් පමණ ඇත. ගුවන් ආරක්ෂක හමුදා MANPADS අතින් ගෙන යා හැකි මිසයිල, මතුපිට සිට ගුවනට මිසයිල (SAM) බැටරි, ගුවන් යානා නාශක කාලතුවක්කු සහ රේඩාර් ක්රියාත්මක කරයි. ඇෆ්ගනිස්ථානයේ ජාත්යන්තර ආරක්ෂක සහායක බලකායේ (ISAF) සේවය කරන බොස්නියානු සොල්දාදුවන් විසින් භාවිතා කරන ලද ප්රතිනිර්මාණය කරන ලද MARPAT නිල ඇඳුම් හමුදාව මෑතකදී භාවිතා කර ඇත. හමුදා ඒකක නිවැරදි පතොරම් වලින් සන්නද්ධ කර ඇති බව සහතික කිරීම සඳහා දේශීය නිෂ්පාදන වැඩසටහනක් දැන් ක්රියාත්මක වෙමින් පවතී.
2007 දී ආරම්භ කරමින්, ආරක්ෂක අමාත්යාංශය හමුදාවේ පළමු ජාත්යන්තර ආධාර මෙහෙයුම භාර ගත් අතර, 2007 දී ඇෆ්ගනිස්ථානය, ඉරාකය සහ කොංගෝ ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයට ISAF සාම මෙහෙයුම් සමඟ සේවය කිරීමට හමුදාව බඳවා ගත්තේය. නිලධාරීන්/උපදේශකයින් ලෙස ක්රියා කරන නිලධාරීන් පස් දෙනෙකු කොංගෝ ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයේ සේවය කළහ. බොහෝ දුරට මූලික ආරක්ෂක සහ වෛද්ය සහායකයින් ලෙස ක්රියා කරන සොල්දාදුවන් 45 දෙනෙකු ඇෆ්ගනිස්ථානයේ සේවය කළහ. බොස්නියානු සොල්දාදුවන් 85 දෙනෙකු ඉරාකයේ මූලික ආරක්ෂකයින් ලෙස සේවය කළ අතර, ඉඳහිට එහි පාබල මුර සංචාර ද සිදු කළහ. යොදවා ඇති කණ්ඩායම් තුනම ඔවුන්ගේ අදාළ ජාත්යන්තර හමුදා මෙන්ම බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ආරක්ෂක අමාත්යාංශය විසින් ප්රශංසා කර ඇත. ජාත්යන්තර ආධාර මෙහෙයුම් තවමත් සිදුවෙමින් පවතී.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ගුවන් හමුදාව සහ ගුවන් යානා නාශක ආරක්ෂාව 2006 දී බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ හමුදාවේ සහ රිපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ගුවන් හමුදාවේ අංග ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් පසුව පිහිටුවන ලදී. ගුවන් යානා අලුත්වැඩියා කිරීම සඳහා අමතර අරමුදල් සහ භූමි හමුදාවන් සමඟ මෙන්ම රටේ පුරවැසියන් සමඟ සහයෝගීතාවය වැඩිදියුණු කිරීමත් සමඟ ගුවන් හමුදාව පසුගිය වසර කිහිපය තුළ වැඩිදියුණු කිරීම් දැක තිබේ. ආරක්ෂක අමාත්යාංශය හෙලිකොප්ටර් සහ සමහර විට ප්රහාරක ජෙට් ඇතුළු නව ගුවන් යානා අත්පත් කර ගැනීම සඳහා කටයුතු කරමින් සිටී.
ආර්ථිකය
බොස්නියානු යුද්ධය අතරතුර, ආර්ථිකයට යුරෝ බිලියන 200 ක ද්රව්යමය හානි සිදු වූ අතර, 2025 දී දළ වශයෙන් යුරෝ බිලියන 356.80 කි (උද්ධමනය සකස් කරන ලදී). බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා යුද්ධයෙන් විනාශ වූ රටක් නැවත ගොඩනැගීමේ සහ එහි පෙර මිශ්ර ආර්ථිකයට සංක්රාන්ති ලිබරල් වෙළඳපල ප්රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දීමේ ද්විත්ව ගැටලුවට මුහුණ දෙයි. පෙර යුගයේ එක් උරුමයක් වන්නේ ශක්තිමත් කර්මාන්තයකි; හිටපු ජනරජ ජනාධිපති ඩෙමල් බිජෙඩික් සහ යුගෝස්ලාවියානු ජනාධිපති ජොසිප් බ්රොස් ටිටෝ යටතේ, ජනරජය තුළ ලෝහ කර්මාන්ත ප්රවර්ධනය කරන ලද අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස යුගෝස්ලාවියාවේ කර්මාන්තශාලා විශාල ප්රමාණයක් සංවර්ධනය විය; SR බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා 1970 සහ 1980 ගණන්වල ඉතා ශක්තිමත් කාර්මික අපනයන නැඹුරු ආර්ථිකයක් ඇති කළ අතර, ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන ගණනක් වටිනා මහා පරිමාණ අපනයන සමඟින්.
බොස්නියාවේ ඉතිහාසයේ වැඩි කාලයක් කෘෂිකර්මාන්තය පෞද්ගලික අයිතිය ඇති ගොවිපලවල සිදු කර ඇත; නැවුම් ආහාර සාම්ප්රදායිකව ජනරජයෙන් අපනයනය කර ඇත.
1990 ගණන්වල යුද්ධය බොස්නියානු ආර්ථිකයේ නාටකාකාර වෙනසක් ඇති කළේය. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 60% කින් පහත වැටුණු අතර භෞතික යටිතල පහසුකම් විනාශ වීම ආර්ථිකය විනාශ කළේය. නිෂ්පාදන ධාරිතාවයෙන් වැඩි ප්රමාණයක් අසමතුලිත වීමත් සමඟ, බොස්නියානු ආර්ථිකය තවමත් සැලකිය යුතු දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ දෙයි. සංඛ්යාලේඛනවලින් පෙනී යන්නේ 2003 සිට 2004 දක්වා දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය සහ ඒක පුද්ගල ආදායම 10% කින් වැඩි වී ඇති බවයි; මෙය සහ බොස්නියාවේ හැකිලෙන ජාතික ණය සෘණ ප්රවණතා වන අතර ඉහළ විරැකියාව 38.7% ක් සහ විශාල වෙළඳ හිඟයක් තවමත් කනස්සල්ලට හේතු වේ.
ජාතික මුදල් ඒකකය මුදල් මණ්ඩලය විසින් පාලනය කරනු ලබන (යුරෝ-නියමිත) පරිවර්තනය කළ හැකි ලකුණ (KM) වේ. වාර්ෂික උද්ධමනය කලාපයේ අනෙකුත් රටවලට සාපේක්ෂව 2004 දී 1.9% ක් වූ අඩුම අගයයි. ජාත්යන්තර ණය ඩොලර් බිලියන 5.1 ක් විය (2014 දෙසැම්බර් 31 වන විට). බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා මහ බැංකුව සහ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සංඛ්යාලේඛන කාර්යාලයට අනුව 2004 සඳහා සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධන වේගය 5% කි.
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව පසුගිය වසරවල ධනාත්මක ප්රගතියක් පෙන්නුම් කර ඇති අතර, එමඟින් රටවල් 193 න් දහහතරක් ආදායම් සමානාත්මතා ශ්රේණිගත කිරීම්වල පහළම ආදායම් සමානාත්මතා ශ්රේණිගත කිරීමේ සිට තීරණාත්මක ලෙස එහි ස්ථානය ඉදිරියට ගෙන ගොස් ඇත.
යුරෝස්ටැට් දත්ත වලට අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ PPS දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2010 දී EU සාමාන්යයෙන් සියයට 29 ක් විය.
ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල (IMF) ස්ථාවර ගිවිසුම මගින් ලබා දීමට නියමිත ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 500 ක ණයක් බොස්නියාවට නිවේදනය කළේය. මෙය 2012 සැප්තැම්බර් මාසයේදී අනුමත කිරීමට නියමිතව තිබුණි.
සරජේවෝ හි එක්සත් ජනපද තානාපති කාර්යාලය ආර්ථික, දේශපාලනික සහ වෙළඳපල විශ්ලේෂණයන් භාවිතා කරමින් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි වාණිජ හා ආර්ථික පරිසරය පිළිබඳ පුළුල් පෙනුමක් ලබා දෙන වාර්ෂික වාර්තාවක් වන රට වාණිජ මාර්ගෝපදේශය නිෂ්පාදනය කරයි.
සමහර ඇස්තමේන්තු වලට අනුව, අළු ආර්ථිකය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 25.5% කි.
2017 දී, අපනයන පෙර වසරට සාපේක්ෂව 17% කින් වර්ධනය වූ අතර, මුළු යුරෝ බිලියන 5.65 කි. 2017 දී විදේශ වෙළඳාමේ මුළු පරිමාව යුරෝ බිලියන 14.97 ක් වූ අතර එය පෙර වසරට සාපේක්ෂව 14% කින් වැඩි විය. භාණ්ඩ ආනයනය 12% කින් වැඩි වී යුරෝ බිලියන 9.32 ක් විය. අපනයන මගින් ආනයන ආවරණය පෙර වසරට සාපේක්ෂව 3% කින් වැඩි වූ අතර දැන් එය සියයට 61 කි. 2017 දී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා බොහෝ දුරට අපනයනය කළේ මෝටර් රථ ආසන, විදුලිය, සැකසූ දැව, ඇලුමිනියම් සහ ගෘහ භාණ්ඩ ය. එම වසරේම එය බොහෝ දුරට බොරතෙල්, මෝටර් රථ, මෝටර් තෙල්, ගල් අඟුරු සහ බ්රිකට් ආනයනය කළේය.
2017 දී විරැකියා අනුපාතය 20.5% ක් වූ නමුත් ජාත්යන්තර ආර්ථික අධ්යයන සඳහා වූ වියානා ආයතනය ඉදිරි වසර කිහිපය සඳහා විරැකියා අනුපාතය පහත වැටෙනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරයි. 2018 දී විරැකියාව 19.4% ක් විය යුතු අතර 2019 දී එය තවදුරටත් 18.8% දක්වා පහත වැටිය යුතුය. 2020 දී විරැකියා අනුපාතය 18.3% දක්වා අඩු විය යුතුය.
2017 දෙසැම්බර් 31 වන දින, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා අමාත්ය මණ්ඩලය විසින් බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා රාජ්ය ණය පිළිබඳ වාර්තාව නිකුත් කරන ලද අතර, එහි සඳහන් වූයේ රාජ්ය ණය 2016 දෙසැම්බර් 31 දිනට සාපේක්ෂව යුරෝ මිලියන 389.97 කින් හෝ 6% කට වඩා අඩු වී ඇති බවයි. 2017 අවසානය වන විට, රාජ්ය ණය යුරෝ බිලියන 5.92 ක් වූ අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 35.6 ක් විය.
2017 වන විට, රට තුළ ලියාපදිංචි සමාගම් 32,292 ක් තිබූ අතර, එම වසරේම ඒවාට යුරෝ බිලියන 33.572 ක ආදායමක් තිබුණි.
2017 දී, රටට යුරෝ මිලියන 397.35 ක විදේශ සෘජු ආයෝජන ලැබුණු අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2.5% කට සමාන වේ.
2017 දී, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ජනගහනයට සාපේක්ෂව විදේශ ආයෝජන මගින් නිර්මාණය කරන ලද නව රැකියා සංඛ්යාව අනුව ලෝකයේ තුන්වන ස්ථානයට පත්විය.
2018 දී, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා කිලෝමීටර බිලියන 11.9 (යුරෝ බිලියන 6.07) වටිනා භාණ්ඩ අපනයනය කළ අතර එය 2017 එම කාලයට වඩා 7.43% කින් වැඩි වූ අතර ආනයන කිලෝමීටර බිලියන 19.27 (යුරෝ බිලියන 9.83) ක් වූ අතර එය 5.47% කින් වැඩි විය.
2018 මුල් මාස හය තුළ රට තුළ අලෙවි වූ නව මහල් නිවාසවල සාමාන්ය මිල වර්ග මීටරයකට කිලෝමීටර 1,639 (යුරෝ බිලියන 886.31) කි. මෙය පෙර වසරට වඩා 3.5% ක වැඩිවීමක් නියෝජනය කරයි.
2018 ජුනි 30 වන දින, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා රාජ්ය ණය යුරෝ බිලියන 6.04 ක් පමණ වූ අතර, එයින් බාහිර ණය සියයට 70.56 ක් වන අතර, අභ්යන්තර ණය මුළු රාජ්ය ණය බරින් සියයට 29.4 කි. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ රාජ්ය ණය කොටස සියයට 34.92 කි.
2018 වසරේ මුල් මාස 7 තුළ සංචාරකයින් 811,660 ක් මෙරටට පැමිණ ඇති අතර එය 2017 වසරේ මුල් මාස 7 හා සසඳන විට 12.2% ක වැඩිවීමකි. 2018 වසරේ මුල් මාස 11 තුළ සංචාරකයින් 1,378,542 ක් බොස්නියා-හර්සගොවිනා වෙත පැමිණ ඇති අතර එය 12.6% ක වැඩිවීමක් වන අතර හෝටල් නවාතැන් 2,871,004 ක් එක්රැස් කර ඇති අතර එය පෙර වසරට වඩා 13.8% ක වැඩිවීමකි. එසේම, විදේශ රටවලින් සංචාරකයින්ගෙන් 71.8% ක් පැමිණ ඇත. 2019 වසරේ මුල් මාස හත තුළ සංචාරකයින් 906,788 ක් මෙරටට පැමිණ ඇති අතර එය පෙර වසරට වඩා 11.7% ක වැඩිවීමකි.
2018 දී බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ඒකාබද්ධ කිරීම් සහ අත්පත් කර ගැනීම්වල මුළු වටිනාකම යුරෝ මිලියන 404.6 ක් විය.
2018 දී, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සංඛ්යාලේඛන ඒජන්සිය විසින් කරන ලද සමීක්ෂණයකට අනුව, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ව්යවසායන්ගෙන් සියයට 99.5 ක් ඔවුන්ගේ ව්යාපාර සඳහා පරිගණක භාවිතා කළ අතර, සියයට 99.3 ක් අන්තර්ජාල සම්බන්ධතා ඇති කර ගත්හ.
2018 දී, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සෘජු විදේශ ආයෝජන කිලෝමීටර මිලියන 783.4 (යුරෝ මිලියන 400.64) ක් ලබා ගත් අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2.3% ට සමාන විය.
2018 දී, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා මහ බැංකුව කිලෝමීටර 8,430,875 (යුරෝ 4,306,347) ක ලාභයක් ලබා ගත්තේය.
2019 දී ආර්ථිකය 3.4% කින් වර්ධනය වනු ඇතැයි ලෝක බැංකුව පුරෝකථනය කළේය.
2019 සඳහා ආර්ථික නිදහස පිළිබඳ දර්ශකයේ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව 83 වන ස්ථානයට පත්විය. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව සඳහා මුළු ශ්රේණිගත කිරීම 61.9 කි. මෙම ස්ථානය 2018 දී 91 වන ස්ථානයට සාපේක්ෂව යම් ප්රගතියක් නියෝජනය කරයි. මෙම ප්රතිඵලය කලාපීය මට්ටමට වඩා පහළින් පවතී, නමුත් තවමත් ගෝලීය සාමාන්යයට වඩා ඉහළින් ඇති අතර, එමඟින් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව "මධ්යස්ථ නිදහස්" රටක් බවට පත් වේ.
2019 ජනවාරි 31 වන දින, බොස්නියානු බැංකුවල මුළු තැන්පතු කි.මී. 21.9 (යුරෝ බිලියන 11.20) වූ අතර එය නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 61.15% ක් නියෝජනය කරයි.
2019 දෙවන කාර්තුවේදී, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ අලෙවි කරන ලද නව මහල් නිවාසවල සාමාන්ය මිල වර්ග මීටරයකට කිලෝමීටර 1,606 (යුරෝ බිලියන 821.47) කි.
2019 වසරේ මුල් මාස හය තුළ අපනයන කිලෝමීටර බිලියන 5.829 (€ බිලියන 2.98) ක් වූ අතර එය 2018 එම කාලයට වඩා 0.1% කින් අඩු වන අතර ආනයන කිලෝමීටර බිලියන 9.779 (€ බිලියන 5.00) ක් වූ අතර එය පෙර වසරේ එම කාලයට වඩා 4.5% කින් වැඩිය.
2019 වසරේ මුල් මාස හය තුළ විදේශ සෘජු ආයෝජන කිලෝමීටර මිලියන 650.1 (€ මිලියන 332.34) ක් විය.
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 80 වන ස්ථානයට පත්විය, නමුත් එහි ශ්රේණිගත කිරීම 2025 දී 92 වන ස්ථානයට පහත වැටුණි.
2023 නොවැම්බර් 30 වන විට බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි ලියාපදිංචි මෝටර් රථ මිලියන 1.3 ක් තිබුණි.
සංචාරක ව්යාපාරය
ලෝක සංචාරක සංවිධානයේ ප්රක්ෂේපණවලට අනුව, 1995 සහ 2020 අතර කාලය තුළ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව ලෝකයේ තුන්වන ඉහළම සංචාරක වර්ධන වේගයක් හිමි කර ගෙන ඇත.
2017 දී, සංචාරකයින් 1,307,319 ක් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවට පැමිණි අතර එය 13.7% ක වැඩිවීමක් වන අතර රාත්රී හෝටල් නවාතැන් 2,677,125 ක් වූ අතර එය පෙර වසරට වඩා 12.3% ක වැඩිවීමකි. සංචාරකයින්ගෙන් 71.5% ක් විදේශ රටවලින් පැමිණියහ.
2018 දී, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවට සංචාරකයින් 1.883.772 ක් පැමිණි අතර එය 44.1% ක වැඩිවීමක් වන අතර, රාත්රී හෝටල් නවාතැන් 3.843.484 ක් වූ අතර එය පෙර වසරට වඩා 43.5% ක වැඩිවීමකි. එසේම, සංචාරකයින්ගෙන් 71.2% ක් විදේශ රටවලින් පැමිණියහ.
2006 දී, ලෝකයේ හොඳම නගර ශ්රේණිගත කිරීමේදී, ලෝන්ලි ප්ලැනට් විසින් ජාතික අගනුවර වන සහ 1984 ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙලේ සත්කාරකත්වය දරන සරජේවෝ ලැයිස්තුවේ #43 වන ස්ථානයට පත් කරන ලදී. සරජේවෝ හි සංචාරක ව්යාපාරය ප්රධාන වශයෙන් ඓතිහාසික, ආගමික සහ සංස්කෘතික අංශ කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. 2010 දී, ලෝන්ලි ප්ලැනට් හි "සංචාරයේ හොඳම" එම වසරේ සංචාරය කිරීමට හොඳම නගර දහයෙන් එකක් ලෙස එය නම් කරන ලදී. සරජේවෝ 2012 දී ෆොක්ස්නොමැඩ් හි "සංචාරය කිරීමට හොඳම නගරය" තරඟය ජයග්රහණය කළ අතර, මුළු ලොව පුරා අනෙකුත් නගර සියයකට වඩා අභිබවා ගියේය.
මෙගුගෝර්ජේ ලොව පුරා සිටින කතෝලිකයන් සඳහා වඩාත් ජනප්රිය වන්දනා ස්ථානයක් බවට පත්ව ඇති අතර යුරෝපයේ තුන්වන වැදගත්ම ආගමික ස්ථානය බවට පත්ව ඇති අතර, සෑම වසරකම මිලියන 1 කට අධික පිරිසක් එහි සංචාරය කරති. 1981 දී කීර්තිමත් දර්ශනයන් ආරම්භ වූ දා සිට වන්දනාකරුවන් මිලියන 30 ක් මෙගුගෝර්ජේ වෙත පැමිණ ඇති බවට ගණන් බලා ඇත. 2019 සිට, මෙගුගෝර්ජේ වෙත වන්දනා ගමන් වතිකානුව විසින් නිල වශයෙන් අවසර දී සංවිධානය කර ඇත.
බොස්නියාව ද වැඩි වැඩියෙන් ජනප්රිය ස්කීං සහ පරිසර සංචාරක ගමනාන්තයක් බවට පත්ව ඇත. ශීත ඍතු ඔලිම්පික් ක්රීඩා සඳහා සත්කාරකත්වය සැපයූ බෙලාෂ්නිකා, ජහොරිනා සහ ඉග්මන් කඳු යනු බොස්නියා-හර්සගොවිනාවේ වැඩිපුරම සංචාරය කරන ලද ස්කීං කඳු වේ. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ඇල්ප්ස් කඳුකරයේ දකුණු ප්රදේශයේ සොයා නොගත් අවසාන ස්වාභාවික කලාපවලින් එකක් ලෙස පවතී, ත්රාසජනක සහ සොබාදහමට ආදරය කරන්නන් ආකර්ෂණය කරන වල් සහ ස්පර්ශ නොකළ ස්වභාවයේ විශාල භූමි ප්රදේශ ඇත. 2012 සඳහා හොඳම මවුන්ටන් බයිසිකල් ත්රාසජනක ගමනාන්තය ලෙස බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා නැෂනල් ජියෝග්රැෆික් විසින් නම් කරන ලදී. මධ්යම බොස්නියානු ඩිනරික් ඇල්ප්ස් කඳු නගින්නන් සහ කඳු නගින්නන් විසින් ප්රිය කරනු ලැබේ, මන්ද ඒවායේ මධ්යධරණී සහ ඇල්පයින් දේශගුණයන් දෙකම අඩංගු වේ. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි වයිට්වෝටර් රාෆ්ටින් තරමක් ජාතික විනෝදාංශයක් බවට පත්ව ඇත. රටේ වයිට්වෝටර් රාෆ්ටින් සඳහා භාවිතා කරන ප්රාථමික ගංගා අතරට වර්බාස්, ටාරා, ඩ්රිනා, නෙරෙට්වා සහ ඌනා ඇතුළත් වේ. මේ අතර, වඩාත් කැපී පෙනෙන ගංගා වන්නේ වර්බාස් සහ ටාරා ය, මන්ද ඔවුන් දෙදෙනාම 2009 ලෝක රාෆ්ටින් ශූරතාවලිය පැවැත්වූ බැවිනි. ටාරා ගඟ සුදු ජල රාෆ්ටින් සඳහා අතිශයින් ජනප්රිය වීමට හේතුව යුරෝපයේ ගැඹුරුම ගංගා කැනියනය වන ටාරා ගංගා කැනියොන් එහි අඩංගු වීමයි.
ඉතා මෑතකදී, හෆින්ටන් පෝස්ට් විසින් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව "2013 සඳහා ලෝකයේ 9 වන ශ්රේෂ්ඨතම වික්රමය" ලෙස නම් කරන ලද අතර, එම රට "යුරෝපයේ පිරිසිදුම ජලය සහ වාතය; විශාලතම ස්පර්ශ නොකළ වනාන්තර; සහ වඩාත්ම වනජීවීන්" ඇති බව සඳහන් කරයි. අත්විඳීමට හොඳම ක්රමය වන්නේ බෝල්කන් ප්රදේශයට ලබා දිය හැකි හොඳම දේ හරහා ගමන් කරන ගංගා තුනේ ගමනයි."
ප්රවාහනය
බට්මීර් ගුවන්තොටුපළ ලෙසද හැඳින්වෙන සරජේවෝ ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපළ, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ප්රධාන ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපළ වන අතර එය බුට්මීර් තදාසන්න ප්රදේශයේ සරජේවෝ නගරයේ සරජේවෝ ප්රධාන දුම්රිය ස්ථානයට නිරිත දෙසින් නා.සැ. 3.3 (කි.මී. 6.1; සැ. 3.8) පිහිටා ඇත.
1992 දී පැරණි යුගෝස්ලාවියාවෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ දුම්රිය මෙහෙයුම්, රටේ සීමාවන් තුළ යුගෝස්ලාවියානු දුම්රිය මාර්ගවල අනුප්රාප්තිකයින් වේ. අද වන විට, ඒවා බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ (ŽFBiH) දුම්රිය මාර්ග සහ රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හි රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා දුම්රිය මාර්ග (ŽRS) විසින් ක්රියාත්මක කරනු ලැබේ.
විදුලි සංදේශ
බොස්නියානු සන්නිවේදන වෙළඳපොළ 2006 ජනවාරි මාසයේදී සම්පූර්ණයෙන්ම ලිබරල් කරන ලදී. ස්ථාවර දුරකථන ක්රියාකරුවන් තිදෙනා ප්රධාන වශයෙන් ඔවුන්ගේ මෙහෙයුම් ප්රදේශවල සේවා සපයන නමුත් දේශීය හා ජාත්යන්තර ඇමතුම් සඳහා රට පුරා බලපත්ර ඇත. අධිවේගී EDGE, 3G සහ 4G සේවා ඇතුළුව ජංගම දත්ත සේවා ද ඇත.
1943 දී ආරම්භ කරන ලද ඔස්ලෝබොසෙන්ජේ (විමුක්තිය), රටේ දීර්ඝතම අඛණ්ඩ සංසරණය වන පුවත්පත් වලින් එකකි. 1995 දී ආරම්භ කරන ලද ඩ්නෙව්නි ආවාස් (දිනපතා හඬ)) සහ ජුටාර්න්ජේ නොවයින් (උදෑසන පුවත්) ඇතුළු ජාතික ප්රකාශන රාශියක් ඇත, ඒවායින් කිහිපයක් පමණක් සරජේවෝ හි සංසරණය වේ. අනෙකුත් දේශීය වාර සඟරා අතර ක්රොඒෂියානු හ්රවාට්ස්කා රිජෙක් පුවත්පත සහ බොස්නියානු ස්ටාර් සඟරාව මෙන්ම ස්ලොබොඩ්නා බොස්නා (නිදහස් බොස්නියාව)) සහ බීඑච් දානි (බීඑච් දින) සතිපතා පුවත්පත් ඇතුළත් වේ. මාසික සඟරාවක් වන නොවි ප්ලේමන්, වඩාත්ම වාමාංශික ප්රකාශනය විය. ජාත්යන්තර ප්රවෘත්ති මධ්යස්ථානයක් වන Al Jazeera, සරජේවෝ වෙතින් සහ එහි පදනම් කරගත්, බෝල්කන් කලාපයට සේවය සපයන සහෝදර නාලිකාවක් පවත්වාගෙන යයි. 2014 සිට, N1 වේදිකාව CNN ජාත්යන්තර හි අනුබද්ධිත ආයතනයක් ලෙස විකාශනය කර ඇති අතර, සරජේවෝ, සැග්රෙබ් සහ බෙල්ග්රේඩ් හි කාර්යාල ඇත.
2021 වන විට, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ක්රොඒෂියාවට පසු කලාපයේ මාධ්ය නිදහස අතින් දෙවන ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර ජාත්යන්තරව 58 වන ස්ථානයේ සිටී.
2021 වන විට, රට තුළ අන්තර්ජාල භාවිතා කරන්නන් 3,374,094 ක් සිටින අතර එය සමස්ත ජනගහනයෙන් 95.55% කි.
ජන විකාශනය
1991 සංගණනයට අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජනගහනය 4,369,319 ක් වූ අතර, 1996 ලෝක බැංකු කණ්ඩායම් සංගණනයෙන් 3,764,425 දක්වා අඩුවීමක් පෙන්නුම් කරන ලදී. 1990 ගණන්වල යුගෝස්ලාවියානු යුද්ධ අතරතුර විශාල ජනගහන සංක්රමණ හේතුවෙන් රට තුළ ජනවිකාස වෙනස්කම් ඇති වී තිබේ. 1991 සහ 2013 අතර, දේශපාලන මතභේද හේතුවෙන් සංගණනයක් සංවිධානය කිරීමට නොහැකි විය. 2011 සඳහා සංගණනයක් සැලසුම් කර තිබුණි, සහ පසුව 2012 සඳහා, නමුත් එය 2013 ඔක්තෝබර් දක්වා ප්රමාද විය. 2013 සංගණනයෙන් මුළු ජනගහනය 3,531,159 ක් වූ අතර එය 1991 සිට ආසන්න වශයෙන් 20% ක අඩුවීමකි. 2013 සංගණන සංඛ්යාලේඛනවලට ස්ථිර නොවන බොස්නියානු පදිංචිකරුවන් ඇතුළත් වන අතර මේ හේතුව නිසා රෙබුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා නිලධාරීන් සහ සර්බියානු දේශපාලනඥයින් විසින් විවාද කරනු ලැබේ (පහත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් බලන්න).
එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනගහන අරමුදලට අනුව, 2013 සහ 2020 අතර කාලය තුළ, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව වාර්ෂිකව පුද්ගලයින් 25,000 ක් අහිමි වෙමින් පැවතුනි. ජනවිකාස විශේෂඥ ස්ටෙවෝ පලාසික් නිගමනය කළේ 1991 සහ 2023 අතර කාලය තුළ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව මිලියන 1.4 ක් හෙවත් එහි ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් අහිමි වූ බවයි. ටිම් ජුදා 2022 රාජ්ය ඒජන්සි ඇස්තමේන්තුව මිලියන 3.4 ක් "අතිශයින්ම ශුභවාදී" ලෙස සලකන අතර එය 2013 සංගණනය මත වැරදි ලෙස පදනම් වේ. නිල දත්ත මත පදනම් වූ පැසාලික්, එම සංඛ්යාව මිලියන 2.9 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කරයි. මියෝඩ්රැග් පැන්ටොවික් සහ නර්මින් ඔරුච් ඇතුළු බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ අනෙකුත් ජනවිකාස විශේෂඥයින් ඇස්තමේන්තු කරන්නේ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ මුළු ජනගහනය මිලියන 1.5 ට වඩා තරමක් අඩු බවයි.
විශාලතම නගර
නාගරික ප්රදේශ
සරජේවෝ නගරයේ නාගරික ප්රදේශයේ 419,957 වැසියන් වාසය කරන අතර එය සරජේවෝ නගරය මෙන්ම ඉලිඩ්සා, වොගොෂ්කා, ඉස්ටොච්නා ඉලිඩ්සා, ඉස්ටොච්නෝ නෝවෝ සරජේවෝ සහ ඉස්ටොච්නි ස්ටාරි ග්රැඩ් යන නගරවලින් සමන්විත වේ. මෙට්රෝ ප්රදේශයේ ජනගහනය 555,210 ක් වන අතර සරජේවෝ කැන්ටන්, නැගෙනහිර සරජේවෝ සහ බ්රෙසා, කිසෙල්ජැක්, ක්රෙෂෙවෝ සහ විසෝකෝ යන නගර ඇතුළත් වේ.
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්
- බොස්නියාක්වරුන් (50.1%)
- සර්බියානුවන් (30.8%)
- ක්රොඒෂියානුවන් (15.4%)
- වෙනත් (2.7%)
- ප්රකාශ කර නොමැත (0.8%)
- පිළිතුරක් නැත (0.2%)
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනවාර්ගික තුනක නිවහන වේ, එනම් බොස්නියාක්වරුන්, සර්බියානුවන් සහ ක්රොඒෂියානුවන් සහ යුදෙව්වන් සහ රෝමා ඇතුළු කුඩා කණ්ඩායම් ගණනාවකට අමතරව. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සංඛ්යාලේඛන ඒජන්සිය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද 2013 සංගණනයේ දත්ත වලට අනුව, බොස්නියාක්වරු ජනගහනයෙන් 50.1% ක්, සර්බියානුවන් 30.8% ක්, ක්රොඒෂියානුවන් 15.5% ක් සහ අනෙකුත් අය 2.7% ක් වන අතර, ඉතිරි ප්රතිචාර දැක්වූවන් ඔවුන්ගේ වාර්ගිකත්වය ප්රකාශ නොකිරීම හෝ පිළිතුරු නොදීම සිදු කරයි. සංගණන ප්රතිඵල රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා සංඛ්යාලේඛන කාර්යාලය සහ බොස්නියානු සර්බියානු දේශපාලනඥයන් විසින් විවාද කරනු ලැබේ. සංගණනය පිළිබඳ ආරවුල, රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා නිලධාරීන් විරුද්ධ වන සංඛ්යාලේඛනවලට ස්ථිර නොවන බොස්නියානු පදිංචිකරුවන් ඇතුළත් කිරීම ගැන සැලකිලිමත් වේ. යුරෝපීය සංගමයේ සංඛ්යාලේඛන කාර්යාලය වන යුරෝස්ටැට්, 2016 මැයි මාසයේදී නිගමනය කළේ බොස්නියානු සංඛ්යාලේඛන ඒජන්සිය විසින් භාවිතා කරන සංගණන ක්රමවේදය ජාත්යන්තර නිර්දේශයන්ට අනුකූල බවයි.
භාෂා
බොස්නියාවේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ කිසිදු නිල භාෂාවක් නිශ්චිතව දක්වා නැත. කෙසේ වෙතත්, ශාස්ත්රඥයින් වන හිලරි ෆුටිට් සහ මයිකල් කෙලී, ඩේටන් ගිවිසුමේ සඳහන් කරන්නේ එය "බොස්නියානු, ක්රොඒෂියානු, ඉංග්රීසි සහ සර්බියානු භාෂාවෙන් සිදු කර ඇති" බවත්, ඔවුන් මෙය රාජ්ය මට්ටමින් "නිල භාෂා තුනක තථ්ය පිළිගැනීම" ලෙස විස්තර කරන බවත්ය. බොස්නියානු, සර්බියානු සහ ක්රොඒෂියානු යන භාෂාවලට සමාන තත්ත්වය 2000 දී ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණය විසින් සත්යාපනය කරන ලදී. එය තීරණය කළේ භාෂාව පිළිබඳ සම්මේලනයේ සහ රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ව්යවස්ථාවේ විධිවිධාන රාජ්ය ව්යවස්ථාවට නොගැලපෙන බවයි, මන්ද ඔවුන් බොස්නියානු සහ ක්රොඒෂියානු (ෆෙඩරේෂන් සම්බන්ධයෙන්) සහ සර්බියානු (රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා සම්බන්ධයෙන්) ආයතන මට්ටමින් නිල භාෂා ලෙස පමණක් පිළිගත් බැවිනි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, ආයතන ව්යවස්ථාවල වචන වෙනස් කරන ලද අතර භාෂා තුනම ආයතන දෙකෙහිම නිල බවට පත් කරන ලදී. සම්මත භාෂා තුන සම්පූර්ණයෙන්ම අන්යෝන්ය වශයෙන් තේරුම් ගත හැකි අතර සර්බෝ-ක්රොඒෂියානු යන යෙදුම යටතේ සාමූහිකව හැඳින්වේ, මෙම යෙදුම රට තුළ විධිමත් ලෙස පිළිගෙන නොතිබුණද. භාෂා තුනෙන් එකක් භාවිතා කිරීම ජනවාර්ගික අනන්යතාවයේ සලකුණක් බවට පත්ව ඇත. මයිකල් කෙලී සහ කැතරින් බේකර් තර්ක කරන්නේ: "අද බොස්නියානු රාජ්යයේ නිල භාෂා තුන... අන්යෝන්ය අවබෝධයේ ප්රායෝගිකත්වයට වඩා ජාතික අනන්යතාවයේ සංකේතාත්මක ප්රකාශය නියෝජනය කරයි".
1992 කලාපීය හෝ සුළුතර භාෂා සඳහා වූ යුරෝපීය ප්රඥප්තියට (ECRML) අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව පහත සඳහන් සුළුතර භාෂා පිළිගනී: ඇල්බේනියානු, මොන්ටිනිග්රින්, චෙක්, ඉතාලි, හංගේරියානු, මැසිඩෝනියානු, ජර්මානු, පෝලන්ත, රොමානි, රුමේනියානු, රුසින්, ස්ලෝවැක්, ස්ලෝවේන, තුර්කි, යුක්රේනියානු සහ යුදෙව් (යිඩිෂ් සහ ලැඩිනෝ). බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ජර්මානු සුළුතරය බොහෝ දුරට ඩැනියුබ් ස්වාබියානුවන්ගේ නටබුන් වන අතර, හැබ්ස්බර්ග් රාජාණ්ඩුව ඔටෝමාන් අධිරාජ්යයෙන් බෝල්කන් ප්රදේශය අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසු එම ප්රදේශයේ පදිංචි විය. ලෝක යුද්ධ දෙකෙන් පසු නෙරපා හැරීම් සහ (බලහත්කාරයෙන්) උකහා ගැනීම හේතුවෙන්, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ජනවාර්ගික ජර්මානුවන් සංඛ්යාව විශාල ලෙස අඩු විය.
2013 සංගණනයේදී, ජනගහනයෙන් 52.86% ක් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව බොස්නියානු, 30.76% සර්බියානු, 14.6% ක්රොඒෂියානු සහ 1.57% ක් වෙනත් භාෂාවක් ලෙස සලකන අතර 0.21% ක් පිළිතුරක් ලබා නොදේ.
ආගම
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ආගමික වශයෙන් විවිධත්වයක් ඇති රටකි. 2013 සංගණනයට අනුව, මුස්ලිම්වරු ජනගහනයෙන් 50.7% ක් වූ අතර, ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් 30.7% ක්, කතෝලික කිතුනුවන් 15.2% ක්, වෙනත් අය 1.2% ක් සහ අදේවවාදීන් හෝ අඥෙයවාදීන් 1.1% ක් වූ අතර, ඉතිරි අය ප්රශ්නය ප්රකාශ නොකළ හෝ පිළිතුරු නොදුන්හ. 2012 සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූයේ බොස්නියාවේ මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 54% ක් නිකායන් නොවන අතර 38% ක් සුන්නිවාදය අනුගමනය කළ බවයි.
අධ්යාපනය
ප්රාථමික පාසල් අධ්යාපනය වසර නවයක් පවතී. ද්විතීයික අධ්යාපනය සපයනු ලබන්නේ සාමාන්ය සහ තාක්ෂණික ද්විතීයික පාසල් (සාමාන්යයෙන් ව්යායාම ශාලා) විසිනි, එහිදී අධ්යයන සාමාන්යයෙන් වසර හතරක් පවතී. ද්විතීයික පාසල් අධ්යාපනයේ සියලුම ආකාර වෘත්තීය පුහුණුවේ අංගයක් ඇතුළත් වේ. සාමාන්ය ද්විතීයික පාසල්වලින් පිටවන සිසුන්ට මතුරා ලබා ගන්නා අතර පාලක මණ්ඩලය හෝ ආයතනය විසින් නියම කරන ලද සුදුසුකම් විභාගයකින් සමත් වීමෙන් ඕනෑම තෘතීයික අධ්යාපන ආයතනයකට හෝ ඇකඩමියකට ඇතුළත් විය හැකිය. තාක්ෂණික විෂයයන් උපාධිය ලබා ගන්නා සිසුන් ඩිප්ලෝමාවක් ලබා ගනී.
පළමු අභිරුචි උසස් අධ්යාපන ආයතනය 1531 දී ගාසි හුස්රෙව්-බෙග් විසින් ආරම්භ කරන ලද සුෆි දර්ශනය පිළිබඳ පාසලකි. ඉන්පසු තවත් බොහෝ ආගමික පාසල් ඇති විය. 1887 දී, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු අධිරාජ්යය යටතේ, ෂරියා නීති විද්යාලයක් පස් අවුරුදු වැඩසටහනක් ආරම්භ කළේය.
1940 ගණන්වලදී, සරජේවෝ විශ්ව විද්යාලය නගරයේ පළමු ලෞකික උසස් අධ්යාපන ආයතනය බවට පත්විය. 1950 ගණන්වලදී, පශ්චාත් උපාධි උපාධි ලබා ගත හැකි විය. යුද්ධය අතරතුර දැඩි ලෙස හානි වූ එය මෑතකදී තවත් විශ්ව විද්යාල 40 කට වැඩි සංඛ්යාවක් සමඟ හවුල්කාරිත්වයෙන් නැවත ගොඩනඟන ලදී. මොස්ටාර්හි ඩිජෙමාල් බිජෙඩික් විශ්ව විද්යාලය, බන්ජා ලූකා විශ්ව විද්යාලය, මොස්ටාර් විශ්ව විද්යාලය, නැගෙනහිර සරජේවෝ විශ්ව විද්යාලය, ටුස්ලා විශ්ව විද්යාලය, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ඇමරිකානු විශ්ව විද්යාලය සහ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි විද්යා හා කලා ඇකඩමිය ඇතුළු උසස් අධ්යාපන ආයතන ගණනාවක් තිබේ.
එසේම, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා පෞද්ගලික සහ ජාත්යන්තර උසස් අධ්යාපන ආයතන කිහිපයකට නිවහන වන අතර ඒවායින් සමහරක් නම්:
- සරජේවෝ විද්යා හා තාක්ෂණ පාසල
- සරජේවෝ ජාත්යන්තර විශ්ව විද්යාලය
- බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ඇමරිකානු විශ්ව විද්යාලය
- සරජේවෝ ව්යාපාර උපාධි පාසල
- ජාත්යන්තර බර්ච් විශ්ව විද්යාලය
- මොස්ටාර් හි එක්සත් ලෝක විද්යාලය
සෞඛ්යය
2024 ගෝලීය කුසගින්න දර්ශකයට (GHI) අනුව, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි කුසගින්න අඩු මට්ටමක පවතින අතර GHI ලකුණු 5 ට වඩා අඩුය.
සංස්කෘතිය
ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය
බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය බොහෝ දුරට බලපා ඇත්තේ දේශපාලනික හා සමාජීය වෙනස්කම් ජනගහනයේ සුවිශේෂී සංස්කෘතික හා ගෘහ නිර්මාණ පුරුදු නිර්මාණය කිරීමට බලපෑ ප්රධාන කාල පරිච්ඡේද හතරකිනි. සෑම කාල පරිච්ඡේදයක්ම එහි බලපෑම දැනුණු අතර මෙම කලාපයේ සංස්කෘතීන් සහ ගෘහ නිර්මාණ භාෂාවේ වැඩි විවිධත්වයකට දායක විය.
මාධ්ය
බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සමහර රූපවාහිනී, සඟරා සහ පුවත්පත් රජය සතු වන අතර සමහර ඒවා වෙළඳ දැන්වීම්, දායකත්වය සහ වෙනත් විකුණුම් ආශ්රිත ආදායම් මගින් අරමුදල් සපයන ලාභ ලබන සංස්ථා වේ. බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව භාෂණයේ නිදහස සහතික කරයි.
පශ්චාත් යුධ උරුමයක් සහ සංකීර්ණ දේශීය දේශපාලන ව්යුහයක් සහිත සංක්රාන්ති රටක් ලෙස, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාහි මාධ්ය පද්ධතිය පරිවර්තනයකට ලක්ව ඇත. පශ්චාත් යුධ සමයේ මුල් භාගයේදී (1995–2005), මාධ්ය සංවර්ධනය ප්රධාන වශයෙන් මෙහෙයවනු ලැබුවේ ජාත්යන්තර පරිත්යාගශීලීන් සහ සහයෝගීතා ආයතන විසින් වන අතර ඔවුන් මාධ්ය ආයතන ප්රතිනිර්මාණය කිරීමට, විවිධාංගීකරණය කිරීමට, ප්රජාතන්ත්රවාදී කිරීමට සහ වෘත්තීයකරණය කිරීමට උදව් කිරීමට ආයෝජනය කළහ.
පශ්චාත් යුධ සමයේ වර්ධනයන් අතරට ස්වාධීන සන්නිවේදන නියාමන ආයතනයක් පිහිටුවීම, මාධ්ය නීති සංග්රහයක් සම්මත කිරීම, මාධ්ය කවුන්සිලය පිහිටුවීම, අපහාස කිරීම සහ අපහාස කිරීම අපරාධයක් ලෙස සැලකීම, තොරතුරු සඳහා ප්රවේශ වීමේ තරමක් දියුණු නිදහසක් හඳුන්වාදීම සහ කලින් රජය සතු විකාශකයෙකුගෙන් රාජ්ය සේවා විකාශන පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම ඇතුළත් විය. එහෙත්, ජාත්යන්තරව සහාය දක්වන ලද ධනාත්මක වර්ධනයන් බොහෝ විට දේශීය ප්රභූන් විසින් බාධා කර ඇති අතර, මාධ්ය සහ මාධ්යවේදීන්ගේ වෘත්තීයකරණය සෙමින් සිදු වී ඇත. මාධ්ය සහ දේශපාලන පද්ධති අතර ඉහළ මට්ටමේ පක්ෂග්රාහීත්වය සහ සම්බන්ධතා වෘත්තීය හැසිරීම් සංග්රහයට අනුගත වීමට බාධා කරයි.
සාහිත්යය
නොබෙල් ත්යාගලාභීඅයිවෝ ඇන්ඩ්රික් සහ ඇන්ටන් බ්රැන්කෝ ෂිමික්, ඇලෙක්සා ශාන්ටික්, ජොවන් ඩුචිච් සහ මැක් ඩිස්ඩාර් වැනි කවියන්, ස්ලැට්කෝ ටොප්චිච්, මෙසා සෙලිමොවික්, සෙලිමොවික්, සෙලිමොවික්, ජර්ගොවික්, ඉසාක් සැමොකොව්ලිජා, සෆ්වෙට්-බෙග් බසාගිච්, අබ්දුල්ලා සිද්රාන්, පීටර් කොචිච්, ඇලෙක්සැන්ඩර් හෙමන්, ඩාර්කෝ ක්විජෙටික්, මෙහ්මඩ් බෙගිච් සහ නෙඩ්සාඩ් ඉබ්රිසිමොවිච් වැනි ලේඛකයින් ඇතුළුව බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ඇත පොහොසත් සාහිත්යයක් ඇත.
ජාතික රඟහල 1919 දී සරජේවෝ හි ආරම්භ කරන ලද අතර එහි පළමු අධ්යක්ෂවරයා වූයේ නාට්ය රචක බ්රැනිස්ලාව් නුසික් ය. නොවි ප්ලේමන් හෝ සරජෙව්ස්කේ ස්වෙස්කේ වැනි සඟරා සංස්කෘතික හා සාහිත්ය තේමා ආවරණය කරන වඩාත් කැපී පෙනෙන ප්රකාශන කිහිපයකි.
1950 ගණන්වල අග භාගය වන විට, අයිවෝ ඇන්ඩ්රික්ගේ කෘති භාෂා ගණනාවකට පරිවර්තනය කර තිබුණි. 1958 දී, යුගෝස්ලාවියාවේ ලේඛකයින්ගේ සංගමය සාහිත්ය සඳහා නොබෙල් ත්යාගය සඳහා එහි පළමු අපේක්ෂකයා ලෙස ඇන්ඩ්රික් නම් කළේය
කලාව
බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ කලාව සැමවිටම පරිණාමය වෙමින් පැවති අතර ස්ටෙචි ලෙස හැඳින්වෙන මුල් මධ්යකාලීන සොහොන් ගල්වල සිට කොට්රොමැනික් මළුවෙහි සිතුවම් දක්වා විහිදේ. බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ස්ටෙචැක් නෙක්රොපොලිස් ස්ථාන විස්සක් 2006 දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට එක් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානුවන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ පමණක් බොස්නියාවේ සිතුවම් පුනරුදය සැබවින්ම සමෘද්ධිමත් වීමට පටන් ගත්තේය. යුරෝපීය ඇකඩමිවලින් පැමිණි පළමු උගත් කලාකරුවන් 20 වන සියවස ආරම්භයේදී පෙනී සිටියහ. ඒ අතර: ගේබ්රියෙල් ජුර්කික්, පීටර් සයින්, රෝමන් පෙට්රොවික් සහ ලාසාර් ඩ්රල්ජාකා.
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, මර්සාඩ් බර්බර් සහ සෆෙට් සෙක් වැනි කලාකරුවන් ජනප්රියත්වයට පත්විය.
2007 දී, ප්රසිද්ධ ලෝක කලාකරුවන්ගේ කෘති ඇතුළත් සමකාලීන කලා කෞතුකාගාරයක් වන ආර්ස් ඒවි, සරජේවෝ හි ආරම්භ කරන ලදී.
සංගීතය
සාමාන්ය බොස්නියානු ගීත වන්නේ ගංගා, රේරා සහ කොලෝ වැනි ජන නැටුම් සඳහා සාම්ප්රදායික ස්ලාවික් සංගීතය වන අතර ඔටෝමාන් යුගයේ සිට වඩාත් ජනප්රිය වන්නේ සෙව්ඩලින්කා ය. ඩිනෝ සෝනික්, ගොරන් බ්රෙගොවික්,
ඩවොරින් පොපොවිච්, කෙමාල් මොන්ටෙනෝ, ස්ඩ්රව්කෝ චොලිච්, එල්විර් ලකොවිච් ලකා, එඩෝ මාජ්කා, හරි වරෙෂනොවිච්, ඩිනෝ මෙරින් ටිකොජික්, මැලඩන් වොජික්, මැලඩන් වොජික්, ඇතුළු වඩාත් ප්රසිද්ධ සංගීතඥයන් සමඟ පොප් සහ රොක් සංගීතයට ද සම්ප්රදායක් ඇත. ඩොර්ඩේ නොව්කොවිච්, අල් ඩිනෝ, හරිස් ඩිසිනොවිච්, කොර්නෙලිජේ කොවාච් වැනි අනෙකුත් නිර්මාපකයින් සහ බොහෝ රොක් සහ පොප් සංගීත කණ්ඩායම්, උදාහරණයක් ලෙස, බිජෙලෝ ඩග්මේ, ක්රවේනා ජබුකා, දිව්ල්ජේ ජාගොඩේ, ඉන්ෂි, ප්ලාවි ඕර්කෙස්ටාර්, සැබ්රන්ජෙනෝ, සබ්රන්ජෙනෝ පුස්ටාර්, හිටපු යුගෝස්ලාවියාවේ ප්රමුඛයන් අතර සිටි කොලෙක්ටිව්. බොස්නියාව යනු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජාතික ගීයේ නිර්මාතෘ සහ ගායිකා මරිජා සෙස්ටික්ගේ පියා වන රචක ඩුසාන් සෙස්ටික්, ජෑස් සංගීතඥ, අධ්යාපනඥ සහ බොස්නියානු ජෑස් තානාපති සිනාන් අලිමානොවික්, නිර්මාපක සාසා ලොසික් සහ පියානෝ වාදක සාසා ටොපෙරික් යන අයගේ නිවහනයි. විශේෂයෙන් හර්සගොවිනාවේ ගම්මානවල, බොස්නියැක්වරු, සර්බියානුවන් සහ ක්රොඒෂියානුවන් පුරාණ ගුස්ල් වාදනය කරති. ගුස්ල් ප්රධාන වශයෙන් භාවිතා කරනුයේ සාමාන්යයෙන් නාට්යමය ස්වරයකින් වීර කාව්ය ගායනා කිරීමට ය.
බොහෝ විට වඩාත්ම සුවිශේෂී සහ හඳුනාගත හැකි "බොස්නියානු" සංගීතය වන සෙව්ඩලින්කා යනු ආදරය සහ වියෝව, ආදරණීය පුද්ගලයෙකුගේ මරණය හෝ හෘදයාබාධ වැනි දුක්ඛිත විෂයයන් බොහෝ විට විස්තර කරන චිත්තවේගීය, ශෝකජනක ජන ගීතයකි. සෙව්ඩලින්කා සාම්ප්රදායිකව තුර්කි තත් භාණ්ඩයක් වන සාස් සමඟ සිදු කරන ලද අතර පසුව එය ඇකෝනියන් මගින් ප්රතිස්ථාපනය විය. කෙසේ වෙතත් වඩාත් නවීන සැකැස්ම සාමාන්යයෙන් ගායන ශිල්පියෙකු වන අතර එය ස්නේර් ඩ්රම්ස්, අවංක බාස්, ගිටාර්, ක්ලැරිනට් සහ වයලීන සමඟ ඇකෝනියන් සමඟ ඇත.
බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ග්රාමීය ජන සම්ප්රදායන් අතර කෑගැසූ, බහු ශබ්ද ගංගා සහ "රව්නේ ප්රෙස්මේ" (පැතලි ගීත) ශෛලීන් මෙන්ම ඩ්රෝන රහිත බෑග් පයිප්පයක්, ලී නළාව සහ සර්ගිජා වැනි උපකරණ ඇතුළත් වේ. බෝල්කන් පුරා දක්නට ලැබෙන ගුස්ල්, පුරාණ ස්ලාවික් වීර කාව්ය සමඟ යාමට ද භාවිතා වේ. ප්රදේශයේ යුදෙව් ජනගහනයෙන් ලබාගත් ලැඩිනෝ භාෂාවෙන් බොස්නියානු ජන ගීත ද ඇත.
බොස්නියානු මූල සංගීතය මධ්යම බොස්නියාව, පොසාවිනා, ඩ්රිනා නිම්නය සහ කලෙසිජා යන ප්රදේශවලින් පැමිණියේය. එය සාමාන්යයෙන් ගායකයින් විසින් වයලීන වාදකයින් දෙදෙනෙකු සහ ෂාර්ගිජා වාදකයෙකු සමඟ සිදු කරනු ලැබේ. මෙම සංගීත කණ්ඩායම් ප්රථම වරට පළමු ලෝක යුද්ධයේදී දර්ශනය වූ අතර 1960 ගණන්වලදී ජනප්රිය විය. මෙය සෙව්ඩලින්කා සහ ඉලාහිජා වලින් පසු තුන්වන පැරණිතම සංගීතයයි. ස්වයං-ඉගැන්වූ පුද්ගලයින්, බොහෝ දුරට පැරණි උපකරණවල විවිධ තේරීම්වල සාමාජිකයින් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකුගෙන්, බොහෝ දුරට වයලීනය, ගෝනි, සාස්, බෙර, නළා (සර්ල්) හෝ ලී නළාව, අනෙක් අය දැනටමත් හැඳින්වූ පරිදි, සටහන් ලිවිය නොහැකි බොස්නියානු සංගීතයේ මුල් රංගන ශිල්පීන්, පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට කනෙන් සම්ප්රේෂණය වන අතර, පවුල සාමාන්යයෙන් පාරම්පරික වේ. එය වර්තමාන ස්ප්රෙකාන්ස්කි නිම්න ප්රදේශයේ පදිංචි වූ පර්සියානු-කලෙසි ගෝත්රයෙන් ගෙන එන ලද බව සැලකේ, එබැවින් බොහෝ විට කලෙසිජා යන නම ලැබුණි. බොස්නියාවේ මෙම කොටසෙහි, එය වඩාත් සුලභ වේ. බොස්නියාව, බොස්නියැක්ස්, සර්බියානුවන් සහ ක්රොඒෂියානුවන් තිදෙනාම මෙම ආකාරයේ සංගීතය රස වින්ද අතර, උත්සව හරහා මිනිසුන් සමාජගත කිරීම, විනෝදාස්වාදය සහ අනෙකුත් සංවිධාන සමඟි කිරීමට එය විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. කලෙසිජා හි, එය සෑම වසරකම මුල් බොස්නියානු උත්සව සංගීතය සමඟ පවත්වාගෙන යනු ලැබේ.
සිනමාව සහ රංග කලාව
සරජේවෝ එහි විවිධාකාර හා විවිධාකාර උත්සව සඳහා ජාත්යන්තරව ප්රසිද්ධය. සරජේවෝ චිත්රපට උළෙල 1995 දී බොස්නියානු යුද්ධය අතරතුර ආරම්භ කරන ලද අතර එය බෝල්කන් සහ අග්නිදිග යුරෝපයේ ප්රමුඛතම සහ විශාලතම චිත්රපට උළෙල බවට පත්ව ඇත.
බොස්නියාව යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය දක්වා දිවෙන පොහොසත් සිනමා සහ චිත්රපට උරුමයක් ඇත; බොහෝ බොස්නියානු චිත්රපට නිෂ්පාදකයින් ජාත්යන්තර ප්රමුඛත්වයක් ලබා ඇති අතර සමහරු ඇකඩමි සම්මානවල සිට බහු පාම් ඩි ඕර්ස් සහ ගෝල්ඩන් බෙයාර්ස් දක්වා ජාත්යන්තර සම්මාන දිනා ඇත. බොස්නියානු තිර රචකයින්, අධ්යක්ෂවරුන් සහ නිෂ්පාදකයින් අතර කැපී පෙනෙන අය වන්නේ ඩැනිස් ටැනොවික් (ඇස්කාර් සම්මානය සහ ගෝල්ඩන් ග්ලෝබ් සම්මානලාභී 2001 චිත්රපටය වන නෝ මෑන්ස් ලෑන්ඩ් සහ රිදී බෙයාර් ග්රෑන්ඩ් ජූරි ත්යාගය දිනාගත් 2016 චිත්රපටය වන ඩෙත් ඉන් සරජේවෝ සඳහා ප්රසිද්ධය), ජස්මිලා ස්බානික් (ගෝල්ඩන් බෙයාර්, ඇකඩමි සම්මානය සහ BAFTA විසින් නම් කරන ලද 2020 චිත්රපටය වන ක්වෝ වඩිස්, අයිඩා? දිනා ගත්තේය), එමීර් කුස්තුරිකා (කෑන්ස් හිදී පාම් ඩි ඕර් දෙකක් දිනා ගත්තේය), ස්ලැට්කෝ ටොප්චික්, ඇඩෙමීර් කෙනොවික්, අහමඩ් ඉමාමොවික්, පිජර් සාලිකා, අයිඩා බෙගික් යනාදියයි.
ආහාර පිසීම
බොස්නියානු ආහාර පිසීම මධ්යස්ථ ප්රමාණවලින් කුළුබඩු රාශියක් භාවිතා කරයි. බොහෝ කෑම වර්ග තම්බා ඇති බැවින් ඒවා සැහැල්ලු ය; සෝස් වර්ග සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාභාවික වන අතර, පිඟානේ ඇති එළවළු වල ස්වාභාවික යුෂ වලට වඩා ටිකක් වැඩි ප්රමාණයක් අඩංගු වේ. සාමාන්ය අමුද්රව්ය අතර තක්කාලි, අර්තාපල්, ළූණු, සුදුළූණු, ගම්මිරිස්, පිපිඤ්ඤා, කැරට්, ගෝවා, හතු, නිවිති, සුචිනි, වියළි බෝංචි, නැවුම් බෝංචි, පිසිනු ලබන්නේ, කිරි, පැපිරා සහ පැව්ලකා ලෙස හඳුන්වන ක්රීම් ඇතුළත් වේ. බොස්නියානු ආහාර බටහිර සහ නැගෙනහිර බලපෑම් අතර සමතුලිත වේ. වසර 500 කට ආසන්න කාලයක් ඔටෝමාන් පරිපාලනයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, බොස්නියානු ආහාර තුර්කි, ග්රීක සහ අනෙකුත් පැරණි ඔටෝමාන් සහ මධ්යධරණී ආහාර සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වේ. කෙසේ වෙතත්, වසර ගණනාවක ඔස්ට්රියානු පාලනය නිසා, මධ්යම යුරෝපයෙන් බොහෝ බලපෑම් ඇත. සාමාන්ය මස් කෑමවලට ප්රධාන වශයෙන් හරක් මස් සහ බැටළු මස් ඇතුළත් වේ. සමහර දේශීය විශේෂතා වන්නේ චෙවාපි, බුරෙක්, ඩොල්මා, සර්මා, පිලාව්, ගුලාෂ්, අජ්වර් සහ නැගෙනහිර රසකැවිලි වර්ගයි. චෙවාපි යනු අඹරන ලද මස් වලින් සාදන ලද ග්රිල් කළ කෑමක් වන අතර එය පැරණි යුගෝස්ලාවියාවේ ජනප්රිය වූ අතර බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා සහ සර්බියාවේ ජාතික ආහාරයක් ලෙස සැලකේ. දේශීය වයින් පැමිණෙන්නේ හර්සගොවිනාවෙන් වන අතර එහිදී දේශගුණය මිදි වගා කිරීමට සුදුසු වේ. හර්සගොවීනියානු ලෝසා (ඉතාලි ග්රැප්පා වලට සමාන නමුත් අඩු පැණිරස) ඉතා ජනප්රියයි. උතුරේ ප්ලම් (රකිජා) හෝ ඇපල් (ජබුකොවාකා) මධ්යසාර පාන වර්ග නිෂ්පාදනය කෙරේ. දකුණේ, ස්කාගාර විශාල ප්රමාණයක් බ්රැන්ඩි නිෂ්පාදනය කිරීමට සහ හිටපු යුගෝස්ලාවියානු මධ්යසාර කර්මාන්තශාලා සියල්ල සැපයීමට භාවිතා කරයි (බ්රැන්ඩි බොහෝ මධ්යසාර පානවල පදනම වේ).
බොස්නියානු කෝපි ඩ්රෙස්වා හි රහත් ලෝකුම් සහ සීනි කැට සමඟ පිරිනමන කෝපිහල්, සරජේවෝ සහ රටේ සෑම නගරයකම බහුලව දක්නට ලැබේ. කෝපි පානය යනු ප්රියතම බොස්නියානු විනෝදාංශයක් වන අතර සංස්කෘතියේ කොටසකි. ඒක පුද්ගල කෝපි පරිභෝජනය අනුව බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා මුළු ලෝකයේම නවවන රටයි.
ක්රීඩා
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා බොහෝ ක්රීඩක ක්රීඩිකාවන් බිහි කර ඇත. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ඉතිහාසයේ වැදගත්ම ජාත්යන්තර ක්රීඩා ඉසව්ව වූයේ 1984 පෙබරවාරි 7 සිට 19 දක්වා සරජේවෝ හි පැවති 14 වන ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙලයි.
බොරැක් හෑන්ඩ්බෝල් සමාජය යුගෝස්ලාවියානු හෑන්ඩ්බෝල් ශූරතා හතක් මෙන්ම 1976 දී යුරෝපීය කුසලානය සහ 1991 දී ජාත්යන්තර හෑන්ඩ්බෝල් සම්මේලන කුසලානය දිනා ඇත.
බොස්නියානු ජූඩෝ ක්රීඩක අමෙල් මෙකික් 2011 දී යුරෝපීය ශූරයා බවට පත්විය. ජවන හා පිටිය මලල ක්රීඩක අමෙල් ටුකා 2015 සහ 2019 IAAF ලෝක මලල ක්රීඩා ශූරතාවලියේදී මීටර් 800 ඉසව්වෙන් ලෝකඩ සහ රිදී පදක්කම් දිනා ගත් අතර 2013 යුරෝපීය ගෘහස්ථ ශූරතාවලියේදී හම්සා අලික් වෙඩි තැබීමෙන් රිදී පදක්කම දිනා ගත්තේය.
සරජේවෝ හි බොස්නා රාජකීය පැසිපන්දු සමාජය 1979 දී යුරෝපීය ශූරයන් විය. 1963 සිට 1990 දක්වා සෑම ලෝක ශූරතාවයකම පදක්කම් දිනාගත් යුගෝස්ලාවියානු පිරිමි ජාතික පැසිපන්දු කණ්ඩායමට FIBA හෝල් ඔෆ් ෆේමර්ස් ඩ්රාසෙන් ඩලිපගික් සහ මිර්සා ඩෙලිබාසික් වැනි බොස්නියානු ක්රීඩකයින් ඇතුළත් විය. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා නිතිපතා යුරෝපීය පැසිපන්දු ශූරතාවලිය සඳහා සුදුසුකම් ලබන අතර, මිර්සා ටෙලිටොවික්, නිහාඩ් ඩෙඩොවික් සහ ජුසුෆ් නුර්කික් ඇතුළු ක්රීඩකයින් සිටී. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජාතික වයස අවුරුදු 16 න් පහළ කණ්ඩායම 2015 දී රන් පදක්කම් දෙකක් දිනා ගත් අතර, 2015 යුරෝපීය යෞවන ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙල මෙන්ම 2015 FIBA යුරෝපයේ වයස අවුරුදු 16 න් පහළ ශූරතාව දිනා ගත්තේය.
1989 දී කාන්තා යුරෝපීය සමාජ ශූරතාව දිනාගත් ටුස්ලාහි ජෙඩින්ස්ට්වෝ අයිඩා කාන්තා පැසිපන්දු සමාජය, තුන් වතාවක් හොඳම කාන්තා යුරෝපීය පැසිපන්දු ක්රීඩිකාව වූ රසීජා මුජානොවිච් සහ මාරා ලකිච්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් රොන්චෙට්ටි කුසලාන අවසන් මහා තරගය දිනා ගත්තාය.
බොස්නියානු චෙස් කණ්ඩායම යුගෝස්ලාවියාවේ ශූරයා වූ අතර, ŠK බොස්නා සමාජය යුරෝපීය චෙස් සමාජ කුසලාන හතරක් දිනා ගැනීමට අමතරව. චෙස් ග්රෑන්ඩ්මාස්ටර් බෝර්කි ප්රෙඩොජෙවික් යුරෝපීය ශූරතා දෙකක් ද දිනා ඇත. බොස්නියානු චෙස් ක්රීඩාවේ වඩාත්ම ආකර්ෂණීය සාර්ථකත්වය වූයේ 1994 දී මොස්කව්හි පැවති 31 වන චෙස් ඔලිම්පියාඩ් තරඟයේදී අනුශූරතාව දිනා ගැනීමයි, එයට ග්රෑන්ඩ්මාස්ටර්වරුන් වන ප්රෙඩ්රැග් නිකොලික්, අයිවන් සොකොලොව් සහ බොජන් කුරාජිකා සහභාගී වූහ.
මධ්යම බර පන්තියේ බොක්සිං ක්රීඩක මරිජන් බෙනෙෂ් බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ශූරතා කිහිපයක්, යුගෝස්ලාවියානු ශූරතා සහ යුරෝපීය ශූරතාව දිනා ඇත. 1978 දී, ඔහු බහමාස් හි එලිෂා ඔබෙඩ්ට එරෙහිව ලෝක ශූරතාව දිනා ගත්තේය.
බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි වඩාත්ම ජනප්රිය ක්රීඩාව වන්නේ සංගමයේ පාපන්දු ය. එය 1903 සිට පැවත එන්නකි, නමුත් පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව එහි ජනප්රියත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය විය. බොස්නියානු සමාජ FK සරජේවෝ සහ ජෙල්ජෙස්නිකාර් යුගෝස්ලාවියානු ශූරතාව දිනාගත් අතර, යුගෝස්ලාවියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමට සෆෙට් සුසිච්චෙඩුච්, ස්ලැට්කොයිච්, ස්ලැට්කොයිච්, ස්ලැට්කොයිචික් වැනි සියලුම ජනවාර්ගික පසුබිම් සහ පරම්පරාවල බොස්නියානු ක්රීඩකයින් ඇතුළත් විය. ඩේවර් ජොසික්, ෆාරුක් හඩ්ජිබෙජික්, ප්රෙඩ්රැග් පැසික්, බ්ලාස් ස්ලිෂ්කොවිච්, වහීඩ් හලිල්හොඩ්සික්, දුසාන් බජිවික්, ඉවිකා ඔසිම්, ජොසිප් කටලින්ස්කි, ටොමිස්ලාව් නෙස්, වෙලිමීර් සොම්බොලැක් සහ තවත් අය. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම එහි පළමු ප්රධාන තරඟාවලිය වන 2014 FIFA ලෝක කුසලානයට ක්රීඩා කළේය. කණ්ඩායමේ ක්රීඩකයින්ට නැවතත් සියලුම රටේ ජනවාර්ගික පසුබිමේ කැපී පෙනෙන ක්රීඩකයින් ඇතුළත් වේ, එදත් අදත් නායකයන් වන එමීර් ස්පාහික්, ස්ව්ජෙස්ඩන් මිසිමොවිච් සහ එඩින් ඩෙකෝ, ඔග්ජන් වර්න්ජෙස්, සීඩ් කොලාසිනැක් සහ ටෝනි ෂුන්ජික් වැනි ආරක්ෂක ක්රීඩකයින්, මිරලෙම් පිජානික් වැනි මැදපෙළ ක්රීඩකයින්. Ibišević, etc. හිටපු බොස්නියානු පාපන්දු ක්රීඩකයින් අතර එල්විර් බල්ජිච්ට පසුව UEFA චැම්පියන්ස් ලීග් කුසලානයක් දිනාගත් දෙවන බොස්නියානු ජාතිකයා බවට පත් වූ හසන් සාලිහාමිඩ්සික් ඇතුළත් වේ. ඔහු ජර්මානු සමාජයක් වන FC බයර්න් මියුනිච් වෙනුවෙන් තරඟ 234 ක් ඉදිරිපත් කර ගෝල 31 ක් ලබා ගත්තේය. ජර්මානු බුන්ඩෙස්ලිගා හි සමාජ කිහිපයක් සඳහා ක්රීඩා කළ සර්ජි බාබරෙස්. බොරුසියා ඩොට්මන්ඩ්, හැම්බර්ගර් SV සහ බේයර් ලිවර්කුසන් ඇතුළුව 2000-01 බුන්ඩෙස්ලිගා වාරයේ දී ගෝල 22ක් සමඟින් ඒකාබද්ධ වැඩිම ලකුණු ලාභියා විය. මෙහෝ කොඩ්රෝ ඔහුගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ වැඩි කාලයක් ස්පාඤ්ඤයේ ක්රීඩා කළේය, විශේෂයෙන් රියල් සොසීඩාඩ් සහ එෆ්සී බාර්සිලෝනා සමඟ. එල්වීර් රහිමච් රුසියානු සමාජයක් වන CSKA මොස්කව් වෙනුවෙන් තරග 302 ක් ක්රීඩා කළ අතර ඔහු 2005 දී UEFA කුසලානය දිනා ගත්තේය. කාන්තා ජාතික කණ්ඩායමේ සාමාජිකාවක් වන මිලේනා නිකොලිච් 2013–14 UEFA කාන්තා චැම්පියන්ස් ලීගයේ ඉහළම ලකුණු ලාභියා විය.
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව 2004 ගිම්හාන පැරාලිම්පික් සහ 2012 ගිම්හාන පැරාලිම්පික් උළෙලේ වොලිබෝල් ලෝක ශූරිය විය. කණ්ඩායමේ සිටි බොහෝ දෙනෙකුට බොස්නියානු යුද්ධයේදී ඔවුන්ගේ කකුල් අහිමි විය. එහි ජාතික වාඩි වී සිටින වොලිබෝල් කණ්ඩායම ලොව පුරා ක්රීඩාවේ ප්රමුඛ බලවේගයන්ගෙන් එකකි, යුරෝපීය ශූරතා නවයක්, ලෝක ශූරතා තුනක් සහ පැරාලිම්පික් රන් පදක්කම් දෙකක් දිනා ඇත.
ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම් මට්ටමින් ඩමීර් ඩුම්හූර් සහ මිර්සා බාසික්ගේ මෑත කාලීන සාර්ථකත්වයන්ගෙන් පසුව ටෙනිස් ක්රීඩාව ද විශාල ජනප්රියත්වයක් ලබා ගනිමින් සිටී. බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා නියෝජනය කළ අනෙකුත් කැපී පෙනෙන ටෙනිස් ක්රීඩකයින් වන්නේ ටොමිස්ලාව් බ්රික්, අමර් ඩෙලිච් සහ මර්වානා ජුගික්-සල්කික් ය.
සටහන්
- i/ˈbɒzniə...ˌhɛərtsəɡoʊˈviːnə,_ʔ ˌhɜːrtsʔ,_ʔɡəʔ/ BOZ-nee-ə-_..._-HAIRT or /ʔ ˌhɜːrtsəˈɡɒvᵻnə/ -_-HURT-sə-GOV-in.
- බොස්නියානු: Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина; ක්රොඒෂියානු: Bosna i Hercegovina; සර්බියානු: Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина
යොමු කිරීම්
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;Constitutionනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - Faingold, Eduardo D. (2004). "Language rights and language justice in the constitutions of the world" (PDF). Language Problems & Language Planning. 28 (1): 11–24. doi:10.1075/lplp.28.1.03fai. ISSN 0272-2690. S2CID 144311672. 2020-02-13 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Sadurski, Wojciech (2005). Rights Before Courts: A Study of Constitutional Courts in Postcommunist States of Central and Eastern Europe. Springer. p. 342. ISBN 1402030061.
- Footitt, Hilary; Kelly, Michael (2012). Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict. Basingstoke: Palgrave Macmillan. pp. 111–120. ISBN 978-0230368774.
- "Bosnia and Herzegovina • Country facts". PopulationData.net. 21 March 2020. 12 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 April 2020.
- "Danas se iz Norveške kući vraća 13 državljana BiH, a šta je sa ostalima?". MojaBiH (බොස්නියානු බසින්). 5 April 2020. 12 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 April 2020.
- CIA 2019.
- "Demografija, 2023" (PDF). bhas.gov.ba. Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina. 31 October 2024. p. 26. සම්ප්රවේශය 22 May 2025.
- "Alarmantna situacija u BiH: Kad se spoje kontinuirano iseljavanje i pad nataliteta, rezultat je pusta zemlja" [Alarming situation in Bosnia and Herzegovina: When emmigration and the drop of natality are combined, the result is a wasteland]. 3 August 2025. සම්ප්රවේශය 5 August 2025.
- Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine / Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina (2016). "Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini, 2013: Rezultati Popisa / Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina, 2013: Final Results" (PDF) (බොස්නියානු and ඉංග්රීසි බසින්). 25 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 21 June 2021.
- "Bosnia and Herzegovina Datasets". IMF.
- "Anketa o potrošnji domaćinstava u Bosni i Hercegovini 2021/22" (PDF). Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. සම්ප්රවේශය 24 June 2025.
- "Human Development Report 2025" (PDF). United Nations Development Programme. 6 May 2025. 6 May 2025 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 May 2025.
- "Bosnia and Herzegovina". United States Department of State (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2022-10-20.
- Jones, Daniel (2003) [1917]. Peter Roach; James Hartmann; Jane Setter (eds.). English Pronouncing Dictionary. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 3-12-539683-2.
- "Bosnia". Merriam-Webster Dictionary., "Herzegovina". Merriam-Webster Dictionary.
- "Bosnia and Herzegovina - Ottoman, Yugoslav, War | Britannica". www.britannica.com (ඉංග්රීසි බසින්). 2025-06-02. සම්ප්රවේශය 2025-06-04.
- "Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical Update" (PDF). UNDP. 22 March 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 16 September 2018.
- "International tourism, number of arrivals – Bosnia and Herzegovina". World Bank. 25 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 November 2020.
- "Membership Action Plan (MAP)". NATO. 18 April 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 April 2015.
In April 2010, when the foreign ministers of NATO member countries met in Tallinn, after reviewing the progress that Bosnia and Herzegovina had made in its reform efforts, they invited the country to join the Membership Action Plan.
- Constantine VIIPorphyrogenitus (1993). Gyula Moravcsik (ed.). De Administrando Imperio. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. pp. 153–55.
- Malcolm 2002.
- Fine 1994, පිටු අංකය: 578.
- "Facts, Geography, History, & Maps". Encyclopedia Britannica. 3 April 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-21.
- The World Factbook (Washington DC: National Foreign Assessment Center, Central Intelligence Agency, 2013), 90–93. ISBN 0160921953
- Shpuza 2022, p. 553; Zindel et al. 2018, p. 346; Bejko et al. 2015, p. 4; Hammond & Wilkes 2012, p. 726; Dausse 2015, p. 28.
- "Palaeolithic site of Badanj". hwr.ba (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-04-05.
- "Cave art at Badanj". www.centarzakrs.ba. සම්ප්රවේශය 2025-04-05.
- "Butmir near Sarajevo". Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-04-05.
- Gekić, Haris; Bidžan-Gekić, Aida; Drešković, Nusret; Mirić, Ranko; Reményi, Péter (2022). The Geography of Bosnia and Herzegovina: Between East and West. Springer Nature. pp. 138–139. ISBN 9783030985233.
- Tomašević, Nebojša (1983). Treasures of Yugoslavia: An Encyclopedic Touring Guide. Yugoslaviapublic. pp. 306–307.
- Aličić, Ahmed S. (1981). Herzegovina. NIRO "Privredni vjesnik". p. 194.
- Suetonius, Tiberius 16,17
- Miller, Norma. Tacitus: Annals I, 2002, ISBN 1-85399-358-1. It had originally been joined to Illyricum, but after the great Illyrian/Pannonian revolt of AD 6 it was made a separate province with its own governor
- Stipčević, Aleksandar (1977). The Illyrians: History and Culture. Noyes Press. ISBN 9780815550525.
- Malcolm 2002, පිටු අංකය: 3.
- Ardian, Adzanela (Axhanela) (2004). Illyrian Bosnia and Herzegovina-an overview of a cultural legacy. Centre for Balkan Studies, Online Balkan Centre. 19 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 December 2017.
- Robert J. Donia; John VA Fine (1994). Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed. Columbia University Press. pp. 14–16.
- Hupchick, Dennis P. The Balkans from Constantinople to Communism, pp. 28–30. Palgrave Macmillan (2004)
- Fine 1991, පිටු අංකය: 53, 56.
- Heather, Peter (2010). Empires and Barbarians: The Fall of Rome and the Birth of Europe. Oxford University Press. pp. 404–408, 424–425, 444. ISBN 9780199752720. 20 August 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
- Malcolm 2002, පිටු අංකය: 8.
- Fine 1991, පිටු අංකය: 53(I).
- Basic 2009, පිටු අංකය: 123.
- Basic 2009, පිටු අංකය: 123–28.
- Fine 1991, පිටු අංකය: 53.
- Fine 1991, පිටු අංකය: 223.
- Paul Mojzes. Religion and the war in Bosnia. Oxford University Press, 2000, p 22; "Medieval Bosnia was founded as an independent state (Banate) by Ban Kulin (1180–1204).".
- Fine 1991, පිටු අංකය: 288.
- Robert J. Donia, John V.A Fine (2005). Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 9781850652120. 15 September 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත., p. 71; In the Middle Ages the Bosnians called themselves "Bosnians" or used even more local (county, regional) names.
- Kolstø, Pål (2005). Myths and boundaries in south-eastern Europe. Hurst & Co. ISBN 9781850657675. 5 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 June 2015., p. 120; ..medieval Bosnia was a country of one people, of the single Bosnian people called the Bošnjani, who belonged to three confessions.
- John Van Antwerp Fine Jr. (28 April 1994). "What is a Bosnian?". London Review of Books. 16 (8). London Review of Books; Vol.16 No.8. 28 April 1994: 9–10. 3 December 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 June 2016.
- "Declared as national monument". 16 January 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Anđelić Pavao, Krunidbena i grobna crkva bosanskih vladara u Milima (Arnautovićima) kod Visokog. Glasnik Zemaljskog muzeja XXXIV/1979., Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1980,183–247
- Singleton, Frederick Bernard (1985). A Short History of the Yugoslav Peoples. Cambridge University Press. p. 496. ISBN 0-521-27485-0.
- "Bosnia and Herzegovina – Ottoman Bosnia". Encyclopedia Britannica (ඉංග්රීසි බසින්). 3 April 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2020-09-02.
- Isailovović, Neven (2018). "Pomeni srpskog imena u srednjovjekovnim bosanskim ispravama". Srpsko pisano nasljeđe i istorija srednjovjekovne Bosne i Huma: 276.
- Buzov, Snježana (2004). "Ottoman Perceptions of Bosnia as Reflected in the Works of Ottoman Authors who Visited or Lived in Bosnia". In Koller, Markus; Karpat, Kemal H. (eds.). Ottoman Bosnia: A History in Peril. University of Wisconsin Press. pp. 83–92. ISBN 978-0-2992-0714-4.
- Bosnia: A Short History , Chapter: Islamicization of Bosnia
- Bosnia: a short history p. 55
- Bosnia: A Short History p. 71
- Bosnia: A Short History p. 55
- Bosnia: A Short History p. 71–73, p. 79–80
- Bosnia: A Short History p. 71–73
- Bosnia: A Short History, Chapter: Serbs and Vlachs
- Velikonja 2003, පිටු අංක: 29–30.
- Syed, M.H.; Akhtar, S.S.; Usmani, B.D. (2011). Concise History of Islam. Na. Vij Books India Private Limited. p. 473. ISBN 978-93-82573-47-0. 14 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- Riedlmayer, Andras (1993). A Brief History of Bosnia–Herzegovina සංරක්ෂණය කළ පිටපත 18 ජූනි 2006 at the Wayback Machine. The Bosnian Manuscript Ingathering Project.
- Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod; ISBN 9958-815-00-1
- Koller, Markus (2004). Bosnien an der Schwelle zur Neuzeit : eine Kulturgeschichte der Gewalt. Munich: Oldenbourg. ISBN 978-3-486-57639-9.
- Hajdarpasic, Edin (2015). Whose Bosnia? Nationalism and Political Imagination in the Balkans, 1840–1914. Cornell University Press. pp. 6–13. ISBN 9780801453717. 18 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 December 2020.
- Hajdarpasic 2015, පිටු අංකය: 161–165.
- Sugar, Peter (1963). Industrialization of Bosnia-Hercegovina : 1878–1918. Seattle: University of Washington Press.
- Albertini 2005, පිටු අංකය: 94.
- Albertini 2005, පිටු අංකය: 140.
- Albertini 2005, පිටු අංකය: 227.
- Keil, Soeren (2013). Multinational Federalism in Bosnia and Herzegovina. London: Routledge. pp. 61–62.
- Schachinger, Werner (1989). Die Bosniaken kommen: Elitetruppe in der k.u.k. Armee, 1879–1918. Leopold Stocker.
- Banac, Ivo (1988). The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics. Cornell University Press. p. 367. ISBN 978-0-8014-9493-2. 4 January 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 December 2013.
The role of the Schutzkorps, auxiliary militia raised by the Austro-Hungarians, in the policy of anti-Serb repression is moot
- Velikonja 2003, පිටු අංකය: 141.
- Banac, Ivo (1988). The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics. Cornell University Press. p. 149. ISBN 978-0-8014-9493-2. 5 January 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 December 2013.
- Tomasevich 2001, p. 485
The Bosnian wartime militia (Schutzkorps), which became known for its persecution of Serbs, was overwhelmingly Muslim.
- Danijela Nadj. "An International Symposium "Southeastern Europe 1918–1995"". Hic.hr. 22 August 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 June 2006.
- "Balkan 'Auschwitz' haunts Croatia". BBC News. 25 April 2005. 9 August 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 June 2012.
- Yeomans, Rory (2012). Visions of Annihilation: The Ustasha Regime and the Cultural Politics of Fascism, 1941–1945. University of Pittsburgh Press. p. 17. ISBN 978-0822977933. 14 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 November 2020.
- Pavković, Aleksandar (1996). The Fragmentation of Yugoslavia: Nationalism in a Multinational State. Springer. p. 43. ISBN 978-0-23037-567-3. 22 September 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 November 2020.
- Rogel, Carole (1998). The Breakup of Yugoslavia and the War in Bosnia. Greenwood Publishing Group. p. 48. ISBN 978-0-3132-9918-6. 14 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 November 2020.
- Ramet (2006), pgg. 118.
- Velikonja 2003, පිටු අංකය: 179.
- Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. p. 145. ISBN 978-0-253-34656-8. 31 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 June 2015.
- Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford: Stanford University Press. pp. 256–261. ISBN 978-0-8047-0857-9. 16 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 June 2015.
- Hoare, Marko Attila (2006). Genocide and Resistance in Hitler's Bosnia: The Partisans and the Chetniks 1941–1943. New York: Oxford University Press. p. 13. ISBN 978-0-19-726380-8.
- Philip J. Cohen (1996). Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History. College Station: Texas A&M University Press. pp. 109–10. ISBN 978-0-89096-760-7.
- Geiger, Vladimir (2012). "Human Losses of the Croats in World War II and the Immediate Post-War Period Caused by the Chetniks (Yugoslav Army in the Fatherand) and the Partisans (People's Liberation Army and the Partisan Detachments of Yugoslavia/Yugoslav Army) and the Communist Authorities: Numerical Indicators". Review of Croatian History. VIII (1). Croatian Institute of History: 85–87. 17 November 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 October 2015.
- Tomasevich 1975, පිටු අංකය: 259.
- Lepre, George (1997). Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945. Schiffer Publishing. ISBN 0-7643-0134-9. 5 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 June 2015.
- Burg, Steven L.; Shoup, Paul (1999). The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention. M.E. Sharpe. p. 38. ISBN 978-1-5632-4308-0. 14 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 November 2020.
- Hadžijahić, Muhamed (1973). "Muslimanske rezolucije iz 1941 godine [Muslim resolutions of 1941]". Istorija Naroda Bosne i Hercegovine (Serbo-Croatian බසින්). Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta. p. 277. 2 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 January 2022.
- Redžić, Enver (2005). Bosnia and Herzegovina in the Second World War. London: Frank Cass. pp. 225–227.
- Marko Attila Hoare. "The Great Serbian threat, ZAVNOBiH and Muslim Bosniak entry into the People's Liberation Movement" (PDF). anubih.ba (ඉංග්රීසි බසින්). Posebna izdanja ANUBiH. p. 123. 1 February 2021 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 December 2020.
- Žerjavić, Vladimir (1993). Yugoslavia manipulations with the number Second World War victims. Croatian Information Centre. ISBN 0-919817-32-7. 3 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 February 2016.
- Stojic, Mile (2005). Branko Mikulic – socialist emperor manqué සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 අගෝස්තු 2006 at the Wayback Machine. BH Dani
- Popovski, I. (2017). A Short History of South East Europe. Lulu.com. p. 127. ISBN 978-1-365-95394-1. 14 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "The Balkans: A post-Communist History" (PDF). Archived from the original on 1 July 2014. සම්ප්රවේශය 14 June 2006.
- "Bosnia – Herzegovina". The Princeton Encyclopedia of Self-Determination. 1995-11-21. 24 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "ICTY: Prlić et al. (IT-04-74)". 2 August 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Prlic et al. Initial Indictment". United Nations. 28 February 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 February 2010.
- "The International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, Case NO: IT-01-47-PT (Amended Indictment)" (PDF). 11 January 2002. 14 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 1 January 2009.
- "The Referendum on Independence in Bosnia–Herzegovina: February 29 – March 1, 1992". Commission on Security and Cooperation in Europe. 1992. p. 19. 22 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 December 2009.
- Bose, Sumantra (2009). Contested lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka. Harvard University Press. p. 124. ISBN 9780674028562. 11 January 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 October 2015.
- D. Grant, Thomas (2009). Admission to the United Nations: Charter Article 4 and the Rise of Universal Organization. Martinus Nijhoff Publishers. p. 226. ISBN 978-9004173637. 11 January 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 October 2015.
- Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2004. Indiana University Press. p. 379. ISBN 0-271-01629-9.
- "ICTY: Naletilić and Martinović verdict – A. Historical background". 19 June 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "ICTY: The attack against the civilian population and related requirements". 19 February 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- The Geography of Genocide, Allan D. Cooper, p. 178, University Press of America, 2008, ISBN 0-7618-4097-4
- "Judgement". UN. 5 March 2007. 16 October 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 January 2013.
- "Press Release". UN. 5 March 2007. 24 March 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 January 2013.
- "Crimes in Stolac Municipality" (PDF). 9 January 2009 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Indictment". UN. 5 March 2007. 12 February 2005 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 January 2013.
- "The Yugoslav War – Boundless World History". Lumen Learning – Simple Book Production. 2017-05-31. 24 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "Bosnian protests: A Balkan Spring?". BBC. 8 February 2014. 9 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2014.
- "Građanski bunt u BiH". klix.ba. 8 February 2014. 7 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 February 2014.
- Bilefsky, Dan (8 February 2014). "Protests Over Government and Economy Roil Bosnia". The New York Times. 8 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2014.
- "Bosnian Protesters Torch Government Buildings in Sarajevo, Tuzla". rferl.org. 8 February 2014. 8 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2014.
- "Bosnia–Hercegovina protests break out in violence". BBC. 8 February 2014. 7 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2014.
- "Bosnian protesters storm government buildings". The Sydney Morning Herald. 8 February 2014. 17 June 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2014.
- "Bosnian Serb police drill seen as separatist 'provocation'". AP NEWS (ඉංග්රීසි බසින්). 2021-10-22. 2 November 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-11-02.
- "Bosnia is in danger of breaking up, warns top international official". The Guardian (ඉංග්රීසි බසින්). 2021-11-02. 2 November 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-11-02.
- "Bosnian leader stokes fears of Balkan breakup". BBC News (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). 2021-11-03. 3 November 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-11-03.
- "'Huge, historic move': EU grants Bosnia and Herzegovina Candidate Status". Sarajevo Times. 15 December 2022. සම්ප්රවේශය 2022-12-15.
- Field Listing – Coastline සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 ජූලි 2017 at the Wayback Machine, The World Factbook, 22 August 2006
- "Bosnia and Herzegovina: I: Introduction". Encarta. 2006. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563626/Bosnia_and_Herzegovina.html. ප්රතිෂ්ඨාපනය 12 February 2009.
- Cuvalo, Ante (2010). The A to Z of Bosnia and Herzegovina. Plymouth, UK: Rowman & Littlefield. p. lxxi, 154–155. ISBN 978-0810876477.
- "Constitution of Bosnia and Herzegovina" (PDF). 28 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 March 2015.
- Izet Čengić, Azra Čabaravdić. "Watershed Management in Mountain Regions in Bosnia and Herzegovina" (PDF). FAO. p. 113. 2017-10-14 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 June 2011.
- Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507. S2CID 228082162.
- Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.
- "Global Forest Resources Assessment 2020, Bosnia and Herzegovina". Food Agriculture Organization of the United Nations.
- "Two visions for Bosnia". The Economist. 13 April 2011. 12 July 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 July 2020.
- "Carlos Westendorp, Bosnia's Euro-Spanish viceroy". The Economist. 3 September 1998. 13 July 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 July 2020.
- "Interview: Christian Schwarz-Schilling, High Representative for BiH: "The Last Bosnian Viceroy"". Office of the High Representative (සර්බියානු බසින්). 31 March 2006. 14 July 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 July 2020.
- A Biographical Encyclopedia of Contemporary Genocide: Portraits of Evil and Good, පි. 25, සඳහා ගූගල් බුක්ස්
- "Parliamentarism in Bosnia and Herzegovina during the period 1945 – 1990". parlament.ba. 13 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 November 2018.
- Marjan Nikolov and Borce Trenovski and Gabriela Dimovska (2015). "Open and transparent budget process in Western Balkan countries" (PDF). MPRA Paper No. 76299. 28 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 1 November 2014.
- Kapidžić, Damir (2021). "Subnational competitive authoritarianism and power-sharing in Bosnia and Herzegovina". Illiberal Politics in Southeast Europe. pp. 79–99. doi:10.4324/9781003208327-5. ISBN 9781003208327. සම්ප්රවේශය 2023-03-29.
- Bose, Sumantra (2003). Bosnia after Dayton. Nationalist Partition and International Intervention. New York: Oxford University Press. p. 21. ISBN 9781850656456.
- OHR Bulletin 66 (3 February 1998). Final hearing of the Arbitration Tribunal in Vienna සංරක්ෂණය කළ පිටපත 5 ජූනි 2015 at the Wayback Machine. OHR.
- Morawiec Mansfield, Anna (2003). "Ethnic but Equal: The Quest for a New Democratic Order in Bosnia and Herzegovina". Columbia Law Review. 103 (8). Columbia Law Review Association, Inc.: 2052–2093. doi:10.2307/3593383. ISSN 0010-1958. JSTOR 3593383. 2 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "Division of Powers – Bosnia-Herzegovina". CoR. 24 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- Heath-Brown, N. (2017). The Statesman's Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World. Palgrave Macmillan UK. p. 221. ISBN 978-1-349-57823-8. 14 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "'Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina, Organization'". 24 February 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "'The Contradictions of "Democracy" without Consent', East European Constitutional Review, New York University Law School, 1998". 17 May 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "European Commission – Enlargement – Bosnia and Herzegovina – Relations with the EU". Europa (web portal). 26 January 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 January 2009.
- "'Huge, historic move': EU grants Bosnia and Herzegovina Candidate Status". Sarajevo Times. 15 December 2022. සම්ප්රවේශය 2022-12-15.
- Noestlinger, Nette; Sito-sucic, Daria; Gray, Andrew (2024-03-21). "EU leaders invite Bosnia to membership talks in historic step". Reuters. සම්ප්රවේශය 2024-03-21.
- Usa, Ibp (2012). Bosnia and Herzegovina Doing Business for Everyone Guide – Practical Information and Contacts. International Business Publications USA. p. 269. ISBN 978-1-4387-7171-7. 14 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "Bosnia gets Nato membership plan" (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). 22 April 2010. 28 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2019.
- "NATO Approves Membership Action Plan for Bosnia". Balkan Insight (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 5 December 2018. 9 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2019.
- "2024 Global Peace Index" (PDF).
- Lobjakas, Ahto (2005-08-18). "Bosnia-Herzegovina: NATO Aims To Merge Rival Armies Into Single Bosnian Force". RadioFreeEurope/RadioLiberty. 24 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "Opinion: Nikola Radovanović: Bosnian Defence Minister, 01-Oct.-2004". NATO. 2004-03-15. 29 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- "The Armed Forces of Bosnia and Herzegovina and the Role of NATO". European Western Balkans. 2017-01-20. 16 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-23.
- "MINISTARSTVO ODBRANE I ORUŽANE SNAGE BOSNE I HERCEGOVINE MINISTARSTVO ODB" (PDF). mod.gov.ba. 2016-03-04. 2016-03-04 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2021-06-23.
- "Topic: Relations with Bosnia and Herzegovina". NATO. 2015-06-23. 6 July 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-06-23.
- "Bosnia breaks through ethnic divide by merging Serb, Muslim-Croat forces". Stars and Stripes. 11 January 2006. 2 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 March 2015.
- "Presuda Karadžiću: Materijalna šteta u ratu u BiH 200 milijardi eura". 22 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 March 2019.
- "Euro Inflation Calculator". in2013dollars.com.
- Ciric, Aleksandar. "A Divided Bosnia, January 29, 1996". 5 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 February 2016.
- Daclon, Corrado Maria (1997). Bosnia. Maggioli. Italy
- "Post-conflict Bosnia and Herzegovina – Martha Walsh – Employment Sector". ILO. 7 September 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 May 2009.
- "Bosnia and Herzegovina". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. (Archived 2004 edition)
- "Table 15: Inequality in income or expenditure" (PDF). Human Development Report 2006. United Nations Development Programme. 2006. p. 335. 6 December 2006 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 January 2007.
- "GDP per capita in PPS". Eurostat. 8 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 October 2011.
- Elvira M. Jukic (23 July 2012). "IMF To Loan Bosnia $500 Million". Balkan Insight. 9 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2013.
- "Siva ekonomija čini 25 posto BDP-a BiH". N1 BA. 1 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 May 2018.
- "BiH povećala izvoz u 2017. godini: Evo koje države najviše uvoze naše proizvode – Kameleon M&M". radiokameleon.ba. 2 January 2018. 17 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 February 2018.
- "Izvoz u prošloj godini premašio 11 milijardi KM i povećan za 17 posto". 31 March 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 31 March 2018.
- "Nezaposlenost prvi put ide ispod 20 posto – Biznis Info". 15 March 2018. 17 March 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 March 2018.
- "Javni dug BiH prošle godine smanjen za 744,59 miliona KM". 5 May 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 May 2018.
- "Više od 30.000 bh. kompanija ostvarilo ukupni prihod od 65 milijardi KM". 2 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 July 2018.
- "U 2017. u BiH investirano 777,7 miliona KM – Biznis Info". 9 August 2018. 10 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 August 2018.
- "Global Location Trends" (PDF). 10 April 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 September 2018.
- "Američki IBM: BiH treća u svijetu po stranim investicijama, prema broju stanovnika – Biznis Info". 6 September 2018. 11 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 September 2018.
- "Izvoz iz BiH u EU povećan za više od deset posto". 11 March 2019. 23 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 March 2019.
- "Prosječna cijena prodatih novih stanova u BiH 1.639 KM". 23 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 August 2018.
- "Javni dug BiH oko 11,8 milijardi KM". 6yka.com. 5 November 2018. 6 November 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 November 2018.
- "U sedam mjeseci BiH posjetilo više od 800.000 turista – Biznis Info". 10 September 2018. 11 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 September 2018.
- "Za 10 godina broj turista u BiH porastao za 810 hiljada, a noćenja za 1,56 miliona". 19 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 January 2019.
- "Za sedam mjeseci u BiH više od 900 hiljada turista, ostvareno 1,8 miliona noćenja". Klix.ba (බොස්නියානු බසින්). 21 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 September 2019.
- "Ovo su najveće akvizicije u BiH (Sa cijenama)". 30 January 2019. 31 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 31 January 2019.
- "Računar u poslovanju koristi 99,5 posto firmi u BiH, a internet 99,3 posto". Klix.ba. 31 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2019.
- "CBBiH: Priliv direktnih stranih investicija u 2018. godini 783,4 miliona KM". Biznis.ba (බොස්නියානු බසින්). 12 August 2019. 19 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 August 2019.
- "Prošlogodišnja dobit Centralne banke BiH 8,4 miliona KM". 8 April 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 April 2019.
- "Svjetska banka potvrdila prognozu rasta BiH od 3,4 posto u ovoj godini". 10 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 January 2019.
- "Objavljen indeks ekonomskih sloboda: Blagi napredak Bosne i Hercegovine". 30 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 January 2019.
- "Građani uštedjeli milijardu KM za 12 mjeseci". 24 March 2019. 26 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2019.
- "Prosječna cijena prodatih novih stanova 1.606 KM po kvadratu". Klix.ba (බොස්නියානු බසින්). 21 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 August 2019.
- "Smanjen izvoz iz BiH u prvoj polovini 2019". 22 July 2019. 23 July 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 July 2019.
- "Pojačan priliv direktnih stranih investicija". Biznis Info (බොස්නියානු බසින්). 3 October 2019. 8 October 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 October 2019.
- World Intellectual Property Organization (2024). Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship (ඉංග්රීසි බසින්). World Intellectual Property Organization. p. 18. doi:10.34667/tind.50062. ISBN 978-92-805-3681-2. සම්ප්රවේශය 2024-10-06.
- "Bosnia and Herzegovina ranking in the Global Innovation Index 2025". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-10-22.
- "Na bh. cestama više od 1,3 miliona registrovanih motornih vozila". www.klix.ba.
- "Traveloholic Tours". Traveloholic Tours. 4 May 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-02.
- "20 Facts About Bosnia And Herzegovina". Travel Talk Tours. 2017-10-19. 2 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-02.
- "BiH: U 2017. ostvareno 1,3 miliona turističkih posjeta i 2,6 miliona noćenja". N1 BA. 17 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 February 2018.
- "U 2018. Godini BiH posjetilo više od 1,4 miliona turista | N1 BA". N1 BA. 23 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 March 2019.
- "Constitution of Bosnia and Herzegovina" (PDF). 28 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 March 2015.
- "Lonely Planet: Sarajevo 43th [sic] Best City in the World". Bosnia Travel. Archived from the original on 23 February 2007.
- "Press Centre & Lonely Planet Reveals Its Best Destinations, Journeys & Experiences for 2010". Lonely Planet. 2 November 2009. 6 November 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- Polat, Anil (27 March 2012). "The Best City To Visit Travel Tournament 2012: Championship". Foxnomad. 30 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 March 2012.
- RomeReports: Visionaries of Medjugorje may appear before the Vatican සංරක්ෂණය කළ පිටපත 5 මැයි 2013 at the Wayback Machine; retrieved 26 February 2011.
- Vatican Probes Claims of Apparitions at Medugorje සංරක්ෂණය කළ පිටපත 25 අප්රේල් 2010 at the Wayback Machine, Reuters.com; retrieved 17 March 2010.
- "Pope authorizes pilgrimages to Medjugorje". Vatican News (ලතින් බසින්). 2019-05-12. 3 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-02.
- [1] සංරක්ෂණය කළ පිටපත 24 අප්රේල් 2012 at the Wayback Machine,
- Zuvela, Maja (2007-12-24). "Bosnia's newfound tourism – Travel – Reuters". features.us.reuters.com. 2007-12-24 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2021-08-11.
- Mikulić, Melani Grubić (2018-06-28). "top 6 rivers for rafting". All about buses. 11 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-11.
- IRF admin (2010-02-17). "World Rafting Championship History". International Rafting Federation. 15 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-11.
- Sito-Sucic, Daria (2009-05-19). "Can sport help Bosnia forget the past?". U.S. 11 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-11.
- "The Magnificent Tara River Canyon". Tara Sport. 2019-01-20. 11 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-11.
- "The grand canyons of Europe". The Telegraph. 2016-02-04. 10 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-08-11.
- Bangs, Richard (10 January 2013). "13 Greatest Adventures For 2013". The Huffington Post. 11 January 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 January 2013.
- "EAD Basic – Error Page". eurocontrol.int. 23 August 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 February 2016.
- "Bosnia–Herzegovina – Telecoms Market Overview & Statistics Report Covers the Regulatory Environment, Major Players and Market Developments". Businesswire.com. 8 October 2008. 4 May 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 January 2009.
- Udovicic, Radenko (3 May 2002). What is Happening with the Oldest Bosnian-Herzegovinian Daily: Oslobođenje to be sold for 4.7 Million Marks සංරක්ෂණය කළ පිටපත 27 පෙබරවාරි 2012 at the Wayback Machine Mediaonline.ba: Southeast European Media Journal.
- "Al Jazeera Launches Its Balkans Broadcast Centre". The Guardian. London. 11 November 2011. 26 January 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 December 2016.
- Vučićević, Bojan (14 July 2016). "Growing Influence of Global Media in Balkans". Media Center Sarajevo. 23 April 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 April 2018.
- "2021 Press Freedom Index". Reporters Without Borders. 20 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 June 2021.
- "Stopa korištenosti interneta u BiH za 2021. Godinu 95,55%".
- "Population, total | Data". data.worldbank.org. 25 February 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 August 2019.
- Ljubas, Zdravko (3 February 2011). "Hopes Fade For Census in Bosnia in 2011". Balkan Insight. 16 August 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 July 2016.
- Kurt, Senka (1 August 2011). "Bosnia Edges Closer To Population Census". Balkan Insight. 29 July 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2013.
- Recknagel, Charles (30 June 2016). "Bosnia Erupts In Feuding Over New Census Data". Radio Free Europe. 10 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 November 2020.
- Toe, Rodolfo (30 June 2016). "Bosnia to Publish Census Without Serb Agreement". Balkan Insight. 30 June 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 July 2016.
- "2013 Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina – final results" (PDF). popis.gov.ba. Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina. 2013. 5 November 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 19 April 2017.
- "Final results" (PDF) (pdf). Popis 2013 BiH. 2016. 14 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 19 December 2017.
- "Census results" (PDF). popis.gov.ba. 2013. 14 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 2021-06-22.
- උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය Popis2013නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - "Second Class Citizens: Discrimination against Roma, Jews, and Other National Minorities in Bosnia and Herzegovina". Human Rights Watch. 4 April 2012. 16 August 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 July 2016.
- Toe, Rodolfo (30 June 2016). "Census Reveals Bosnia's Changed Demography". Balkan Insight. 30 June 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 July 2016.
- "Bosnia–Herzegovina has lost a fifth of its pre-war population". The Guardian. 2016. 7 July 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 July 2016.
- Faingold, Eduardo D. (2004). "Language rights and language justice in the constitutions of the world" (PDF). Language Problems & Language Planning. 28 (1): 11–24. doi:10.1075/lplp.28.1.03fai. ISSN 0272-2690. S2CID 144311672. 2020-02-13 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- Sadurski, Wojciech (2005). Rights Before Courts: A Study of Constitutional Courts in Postcommunist States of Central and Eastern Europe. Springer. p. 342. ISBN 1402030061.
- Footitt, Hilary; Kelly, Michael (2012). Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict. Basingstoke: Palgrave Macmillan. pp. 111–120. ISBN 978-0230368774.
- Greenberg, Robert David (2004). Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and its Disintegration. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-925815-4.
- Kelly, Michael; Baker, Catherine (2013). Interpreting the Peace: Peace Operations, Conflict and Language in Bosnia–Herzegovina. Basingstoke: Palgrave Macmillan. p. 10. ISBN 978-1137029836.
- "Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages". Council of Europe. 8 December 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 April 2017.
- Arbeitsgemeinschaft Deutscher Minderheiten. "Deutsche Minderheit in Bosnien-Herzegowina – German minority in Bosnia and Herzegovina". fuen.org. 25 September 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "The World's Muslims: Unity and Diversity" (PDF). Pew Research Center. 2012. p. 30. 26 January 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 April 2016.
- "Education System in Bosnia and Herzegovina". EuroEducation.net – The European Education Directory. 15 February 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 July 2007.
- University of Sarajevo සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 සැප්තැම්බර් 2015 at the Wayback Machine on Sarajevo official web site
- "About University". University of Sarajevo. 4 December 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank". Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2024-12-12.
- Hozić, 2008; Thompson & De Luce, 2002; Kurspahić, 2003; Jusić, 2006
- Tarik Jusić, "Bosnia and Herzegovina සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 මාර්තු 2016 at the Wayback Machine", EJC Media Landscapes
- Centre, UNESCO World Heritage. "Stećci Medieval Tombstone Graveyards". UNESCO World Heritage Centre (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2024-12-26.
- "Home Festival Awards & Juries: International Jury "Prizes of the International Jury". berlinale.de/en. 2016. 16 August 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 February 2016.
- "Bosnia and Herzegovina". Encyclopædia Britannica. 2009. https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina. ප්රතිෂ්ඨාපනය July 27, 2009.
- Britannica, Encyclopedia (August 11, 2002). "The New Encyclopædia Britannica: Macropædia : Knowledge in depth". Encyclopedia Britannica. . https://books.google.com/books?id=aoVUAAAAMAAJ&q=cevapcici. ප්රතිෂ්ඨාපනය 11 August 2019.
- Ember, Melvin (2001). Countries and Their Cultures: Saint Kitts and Nevis to Zimbabwe. Macmillan Reference USA. p. 68. ISBN 9780028649467. 6 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 September 2020.
- "Serbian cuisine". TravelSerbia.Info – Your travel guide for Serbia. 30 March 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය August 9, 2010.
- Jones, Lora (April 13, 2018). "Coffee: Who grows, drinks and pays the most?". BBC News (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). June 13, 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය May 13, 2018.
- "800 metres men IAAF World Athletics Championships, Doha 2019 – Results". iaaf.org (ඉංග්රීසි බසින්). 1 October 2019. 7 October 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 October 2019.
- "Ring zamijenio nalivperom" (බොස්නියානු, කෝඒෂියානු, and සර්බියානු බසින්). Nezavisne novine. June 12, 2005. October 1, 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- "Nikolić and Müller take scorer honours". UEFA (ඉංග්රීසි බසින්). 22 May 2014. සම්ප්රවේශය 23 October 2022.
විකිපීඩියා, විකි, විශ්වකෝෂය, පොත, පුස්තකාලය, ලිපිය, කියවීම, නොමිලේ බාගත කිරීම, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව පිළිබඳ තොරතුරු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව යනු කුමක්ද? බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව යනු කුමක් දර්ශනය කරන්නේ?